III CZP 100/09

Uchwała z dnia 20 listopada 2009 r., III CZP 100/09

Sędzia SN Marian Kocon (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie wszczętej z urzędu przy uczestnictwie Stanisława K.

o wpis dłużnika do Rejestru Dłużników Niewypłacalnych, po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 20 listopada 2009 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Kielcach postanowieniem z dnia 4

września 2009 r.:

"Czy sąd rejestrowy dokonując wpisu z urzędu do rejestru dłużników

niewypłacalnych osoby fizycznej wykonującej działalność gospodarczą na

podstawie art. 55 pkt 1 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze

Sądowym w oparciu o prawomocne postanowienie o oddaleniu wniosku o

ogłoszeniu upadłości dłużnika z tego powodu, że jego majątek nie wystarcza nawet

na zaspokojenie kosztów postępowania upadłościowego powinien wziąć pod uwagę

w ramach badania w trybie art. 23 ust. 2 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym

okoliczność, że przed dokonaniem wpisu sytuacja dłużnika uległa zmianie w ten

sposób, iż w następstwie późniejszego ogłoszenia upadłości obejmującej likwidację

majątku upadłego i umorzenia w postanowieniu o zakończeniu postępowania

upadłości długów, które nie zostały zaspokojone w postępowaniu upadłościowym

na podstawie art. 369 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawa upadłościowego i

naprawczego podlegająca wpisowi do rejestru dłużników niewypłacalnych osoba

fizyczna wykonująca działalność gospodarczą przestała być dłużnikiem?"

podjął uchwałę:

Postanowienie o zakończeniu postępowania upadłościowego wydane na

podstawie art. 369 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo

upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.), w którym sąd orzekł

o umorzeniu niezaspokojonych zobowiązań dłużnika, nie stanowi przeszkody

do wpisania tego dłużnika do rejestru dłużników niewypłacalnych na

podstawie art. 55 pkt 1 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze

Sądowym (jedn. tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 168, poz. 1186).

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Kielcach powziął przedstawione w zagadnieniu prawnym

wątpliwości rozpatrując apelację uczestnika Stanisława K. od postanowienia Sądu

Rejonowego w Kielcach z dnia 29 maja 2009 r., utrzymującego w mocy

postanowienie referendarza i dokonany na jego podstawie wpis tego uczestnika do

rejestru dłużników niewypłacalnych. Podstawą wpisu było dokonane

postanowieniem z dnia 26 czerwca 2005 r. prawomocne oddalenie wniosku o

ogłoszenie upadłości Stanisława K. z tego powodu, że jego majątek był obciążony

prawami osób trzecich w takim stopniu, iż nie wystarczał na zaspokojenie kosztów

postępowania upadłościowego. Ustalono, że po wydaniu postanowienia z dnia 26

czerwca 2005 r., a przed wszczęciem postępowania o wpis do rejestru dłużników

niewypłacalnych na jego podstawie, sąd upadłościowy rozpoznał kolejny wniosek o

ogłoszenie upadłości tego dłużnika, który został uwzględniony dnia 23 czerwca

2006 r. Po przeprowadzeniu postępowania upadłościowego obejmującego

likwidację majątku dłużnika Sąd dnia 27 marca 2008 r. orzekł o jego zakończeniu i

umorzeniu w całości niezaspokojonych zobowiązań upadłego. Sąd rejestrowy uznał

jednak, że zdarzenie to nie uzasadnia uchylenia dokonanego wpisu, ponieważ nie

jest podstawą wykreślenia wpisu przewidzianą w art. 59 i 60 ustawy z dnia 20

sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (jedn. tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr

168, poz. 1186 ze zm. – dalej: "u.K.Rej.S.").

Uczestnik domagał się w apelacji zmiany postanowienia i wykreślenia wpisu.

Zarzucił naruszenie art. 55 pkt 1 w związku z art. 60 ust. 1 u.K.Rej.S. w związku z

art. 369 ust. 1 i art. 264 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo

upadłościowe i naprawcze (jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361 ze zm. –

dalej: "Pr.u.n.") przez błędną wykładnię tych przepisów, prowadzącą do

umieszczenia w rejestrze dłużników niewypłacalnych osoby, która nie jest już

dłużnikiem. Argumentował, że umorzenie w całości jego zobowiązań, dla których

tytułem egzekucyjnym był wyciąg z listy wierzytelności, idzie dalej niż przewidziana

w art. 60 ust. 1 u.K.Rej.S. podstawa wykreślenia z rejestru dłużnika, w stosunku do

którego tytuł wykonawczy, będący podstawą wpisu, pozbawiono wykonalności.

Sąd Okręgowy, przedstawiając zagadnienie prawne, zaznaczył, że art. 55 pkt 1

u.K.Rej.S. analizowany w powiązaniu z art. 57 ust. 2 uprawnia do wielokrotnego

wpisania do rejestru tego samego dłużnika z różnych przyczyn, a postanowienie

sądu o ogłoszeniu upadłości osoby fizycznej wykonującej działalność gospodarczą i

postanowienie sądu oddalające wniosek o ogłoszenie upadłości takiej osoby z tego

powodu, że jej majątek nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania, są

różnymi przyczynami uzasadniającymi dokonanie dwóch wpisów. Obydwa te

orzeczenia są prawomocne i wiążą sąd rejestrowy zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c. Sąd

ten w postępowaniu o wpis do rejestru dłużników niewypłacalnych nie bada

przyczyn niewypłacalności dłużnika.

Sąd Okręgowy zwrócił jednak uwagę na funkcję ewidencyjną i informacyjną

rejestru dłużników niewypłacalnych, który ma zapewnić ochronę potencjalnym

wierzycielom. Jego zdaniem, ta funkcja wymaga, aby osoba wpisywana miała w

chwili wpisu status dłużnika niewypłacalnego w rozumieniu art. 55 ust. 1 u.K.Rej.S.

W rozpatrywanym wypadku tak nie jest, ponieważ postanowienie stanowiące

podstawę wpisu zostało przesłane sądowi rejestrowemu z opóźnieniem, gdy

postępowanie upadłościowe zostało przeprowadzone, zakończone i na podstawie

art. 369 Pr.u.n. nastąpiło umorzenie w całości niezaspokojonych zobowiązań

upadłego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W art. 55 i 56 u.K.Rej.S. ustawodawca sprecyzował przesłanki dokonania wpisu

dłużnika z urzędu i na wniosek wierzyciela, natomiast w art. 59 i 60 określił

podstawy wykreślenia dłużnika z rejestru. Zarówno podstawy dokonania wpisu, jak i

przyczyny uprawniające do wykreślenia dłużnika zostały szczegółowo wskazane.

Taki sposób ich sformułowania w połączeniu ze sformalizowanym charakterem

postępowania rejestrowego, przemawia za ścisłą interpretacją obydwu grup

przepisów.

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniach z dnia 19 lutego 2003 r., V CK

7/03 (OSNC 2004, nr 4, poz. 67) i z dnia 22 kwietnia 2005 r., II CK 650/04 (nie

publ.), rejestr dłużników niewypłacalnych spełnia funkcję ewidencyjną i informacyjną

oraz korzysta z domniemania prawdziwości wpisanych do niego danych (art. 13 ust.

1 u.K.Rej.S.). Z tego względu – zgodnie z postanowieniami art. 55 i art. 56

u.K.Rej.S. – dokonywane w nim adnotacje muszą opierać się na treści orzeczeń

sądowych, które dokumentują istnienie podstaw do zamieszczenia wpisu. Kognicja

sądu rejestrowego w postępowaniu o wpis do rejestru dłużników niewypłacalnych

jest ograniczona i nie obejmuje przyczyn niewypłacalności dłużnika.

Zagadnienie przedstawione przez Sąd Okręgowy nie wiąże się jednak z

powodami, jakie doprowadziły do niewypłacalności dłużnika, lecz z kwestią, czy

koniecznym warunkiem dokonania wpisu jest – poza istnieniem jednego z orzeczeń

wymienionych w art. 55 i 56 u.K.Rej.S. – także obiektywny stan niewypłacalności

dłużnika w chwili dokonywania wpisu. Inaczej mówiąc, czy dłużnik może bronić się

przeciwko ujawnieniu go w rejestrze, dowodząc, że – mimo wydania

prawomocnego orzeczenia, które uzasadniałoby jego umieszczenie w tym rejestrze

– nie spełnia już kryteriów dłużnika niewypłacalnego.

Sąd Najwyższy poruszył ten problem w uchwale z dnia 16 marca 2007 r., III

CZP 9/07 (OSNC 2008, nr 2, poz. 19). Rozważając cele, jakie spełnia wpis dłużnika

do rejestru dłużników niewypłacalnych, stwierdził, że należy do nich informacja o

niewypłacalności oraz swoista sankcja dla dłużnika za to, iż doprowadził do takiego

stanu. Wyraził też pogląd, że utrzymywanie wpisu w tym rejestrze staje się

bezprzedmiotowe, gdy dłużnik przestał być niewypłacalny. Przytoczone stanowisko

zostało zaprezentowane w sprawie o wpis do rejestru dłużnika, w stosunku do

którego sąd wydał prawomocne postanowienie nakazujące mu wyjawienie majątku,

a następnie, ze względu na cofnięcie wniosku przez wierzyciela umorzył

postępowanie. Sąd Najwyższy zaakcentował podobieństwo skutków, jakie powstały

w tej sytuacji do powodowanych przez przewidziane w art. 59 ust. 1 u.K.Rej.S.

uchylenie postanowienia, wskazując, że w obu wypadkach postanowienie, na

podstawie którego dokonano wpisu, przestało wywierać skutki prawne. W

rzeczywistości więc pogląd prawny wyrażony w uchwale wiązał się nie z problemem

wypłacalności dłużnika, lecz z oceną skutków konkretnych zdarzeń zaszłych w

postępowaniu egzekucyjnym, uznanych przez Sąd Najwyższy za równoważne

jednej z podstaw uprawniających do wykreślenia wpisu. Istnienie takiej podstawy

sprzeciwiało się, w jego ocenie, dopuszczalności dokonania wpisu.

Ten wniosek zasługuje na akceptację. Stwierdzenie na etapie postępowania o

wpis do rejestru dłużników niewypłacalnych, że wystąpiła już przesłanka do

wykreślenia tego wpisu, sprzeciwia się jego umieszczeniu w rejestrze. Tak

rozumiany zakres badania sprawy przez sąd rejestrowy uwzględnia konieczną

ochronę praw dłużnika, skoro bowiem wystąpienie okoliczności uzasadniających

wykreślenie wpisu prowadzi do jego usunięcia, którego skutkiem jest zakaz

ujawniania tego wpisu, to ich stwierdzenie przed wpisaniem stanowi przeszkodę do

wpisu. Badanie okoliczności sprawy w tym zakresie mieści się w granicach

przewidzianych w art. 23 ust. 2 zdanie drugie u.K.Rej.S.

Nie można się natomiast zgodzić z poglądem, że dokonanie wpisu jest

wyłączone w razie stwierdzenia, iż dłużnik w chwili rozpoznawania sprawy przez

sąd rejestrowy nie jest już zadłużony. Wprawdzie ustawa o Krajowym Rejestrze

Sądowym odwołuje się do pojęcia niewypłacalności w nazwie rejestru i przy

określaniu dłużników, którzy podlegają wpisowi do tego rejestru, jednak w

literaturze i uchwale Sądu Najwyższego z dnia 19 sierpnia 2009 r., III CZP 46/09

(OSNC 2010, nr 3, poz. 35) zwrócono uwagę, że określenie podstaw wpisu i

przyczyn wykreślenia świadczy o specyficznym, odmiennym od powszechnie

przyjmowanego znaczeniu terminu „dłużnik niewypłacalny”. Na potrzeby powołanej

ustawy termin ten oznacza "dłużnika niesolidnego". Rejestr dłużników

niewypłacalnych stanowi odzwierciedlenie pewnych zaszłości, które ułatwiają

potencjalnemu wierzycielowi ocenę poziomu ryzyka przy nawiązaniu kontaktów

gospodarczych z wpisanym dłużnikiem, a nie – jak np. rejestr stowarzyszeń lub

dział 4 rejestru przedsiębiorców, najbardziej zbliżony treściowo do rejestru

dłużników niewypłacalnych – powinien informować jedynie o stanie aktualnym.

Zamieszczane w rejestrze informacje dotyczą nie tylko okoliczności

świadczących o niewypłacalności, stanowiącej brak możliwości zaspokojenia

zobowiązań przez dłużnika. Jako przykład w piśmiennictwie przytaczany jest art. 56

u.K.Rej.S., umożliwiający wpisanie do rejestru osoby fizycznej, niespełniającej w

terminie 30 dni, mimo wezwania, świadczenia wynikającego z tytułu

wykonawczego. Wpis następuje w tym wypadku bez sprawdzania, czy dłużnik nie

ma środków na zaspokojenie wierzyciela, czy też unika wykonania obowiązku z

innych przyczyn.

W uchwale z dnia 19 sierpnia 2009 r., III CZP 46/09, Sąd Najwyższy zwrócił

uwagę na jeszcze inny aspekt tego przepisu. Wyznacza on dłużnikowi granicę 30

dni na spełnienie świadczenia, co wskazuje, że dla oceny zasadności wniosku o

dokonanie wpisu do rejestru dłużników niewypłacalnych nie jest istotne, czy

świadczenie zostało spełnione później. W tym wypadku wpis niesie informację, że

dłużnik był w opóźnieniu, nie dostarcza natomiast wiedzy o jego stanie majątkowym

lub wypłacalności.

Przeciwko stanowisku, że dłużnik może figurować w rejestrze tylko wtedy, gdy

jest niezdolny do regulowania swoich zobowiązań, przemawia także lista przyczyn

umożliwiających jego wykreślenie. Poza wskazanymi w art. 59 ust. 1 u.K.R.S.

wypadkami wykreślenia z urzędu wpisów, które utraciły podstawę w wyniku zmiany

lub uchylenia postanowień będących podstawą ich dokonania – co odnosi się

zarówno do postanowień przewidzianych w art. 6944

ust. 1 i 2 k.p.c., jak i do

postanowień stanowiących postawę wpisu wymienioną w art. 55 u.K.Rej.S.,

przepisy określają dwa wypadki uzasadniające wykreślenie wpisów z urzędu oraz

dwa, w których wykreślenie może nastąpić na wniosek. Wykreślenie z urzędu

następuje po upływie 10 lat od dokonania wpisu (art. 60 zdanie pierwsze

u.K.Rej.S.). Ponadto sąd rejestrowy z urzędu wykreśla wpisy, gdy uchylono

orzeczenie o ogłoszeniu upadłości. Ta podstawa wykreślenia odnosić się może

jedynie do wpisów dokonanych w sytuacjach przewidzianych w art. 55 pkt 1 i 2

u.K.Rej.S. w związku z ogłoszeniem upadłości osoby fizycznej prowadzącej

działalność gospodarczą albo w związku z ogłoszeniem upadłości spółki.

Na wniosek wpisanego dłużnika sąd rejestrowy wykreśla wpis, gdy tytuł

wykonawczy, który stanowił podstawę wpisu, został prawomocnym orzeczeniem

sądu pozbawiony wykonalności. Taki wypadek zachodzi, gdy wpisu dokonano na

podstawie art. 56 u.K.Rej.S.; może być też rozważany w stosunku do wpisu

przewidzianego w art. 55 pkt 5 u.K.Rej.S.

Na wniosek dłużnika dopuszczalne jest również wykreślenie wcześniej niż po

10 latach – ale dopiero po upływie okresu pozbawienia prawa prowadzenia

działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia funkcji członka rady

nadzorczej, reprezentanta lub pełnomocnika w spółce handlowej, przedsiębiorstwie

państwowym lub spółdzielni – wpisu dokonanego na podstawie art. 55 pkt 4

u.K.Rej.S.

W rozpatrywanej sprawie podstawą umieszczenia z urzędu uczestnika w

rejestrze dłużników niewypłacalnych był art. 55 ust. 1 u.K.Rej.S., a konkretnie

przewidziany w tym przepisie jako przyczyna wpisu fakt prawomocnego oddalenia

wniosku o ogłoszenie upadłości uczestnika z tego powodu, że jego majątek nie

wystarczał na zaspokojenie kosztów postępowania upadłościowego. Takiej

przesłance wpisu nie odpowiada żadna z sytuacji uzasadniających wykreślenie

dłużnika z rejestru, poza upływem czasu (art. 60 u.K.Rej.S.). Inne zdarzenia, które

nastąpiły po uprawomocnieniu się postanowienia oddalającego wniosek o

ogłoszenie upadłości, w tym także wygaśnięcie zadłużenia, które spowodowało

złożenie tego wniosku, nie mają wpływu na zasadność dokonanego wpisu, nie

podważają bowiem podstawowej informacji, jakiej ma służyć w tym wypadku wpis,

tj. że w czasie, gdy zapadło postanowienie o oddaleniu wniosku o ogłoszenie

upadłości, dłużnik–przedsiębiorca nie miał środków nawet na poniesienie kosztów

tego postępowania. (...)

Konkludując należy stwierdzić, że gdy podstawą wpisu jest prawomocne

postanowienie sądu oddalające wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika z tego

powodu, że jego majątek nie pozwala na zaspokojenie kosztów postępowania,

kognicja sądu rejestrowego obejmuje tylko badanie faktu prawomocnego oddalenia

tego wniosku.

Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął zagadnienie prawne, jak w

uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).