III CZP 92/09

Sygn. akt III CZP 92/09

UCHWAŁA

Dnia 17 listopada 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSA Barbara Trębska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Adama K.

przeciwko Związkowi Piłki Nożnej w K.

o ochronę dóbr osobistych i zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 17 listopada 2009 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 7 lipca 2009 r.,

„Czy w razie dochodzenia w ramach ochrony dóbr osobistych

roszczenia niemajątkowego i majątkowego - pieniężnego

(tj. zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel

społeczny) należna opłata sądowa od pozwu składa się tylko ze

stałej opłaty (o której mowa w art. 26 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia

28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych zwanej

dalej UKSC), czy także z opłaty stosunkowej obliczonej od wysokości

dochodzonego roszczenia majątkowego - pieniężnego (art. 13

UKSC)?”

podjął uchwałę:

Opłatę stałą przewidzianą w art. 26 ust. 1 pkt 3 ustawy

z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm.) pobiera się od pozwu

o ochronę dóbr osobistych w części dotyczącej roszczeń

niemajątkowych.

2

Uzasadnienie

Zarządzeniem z dnia 13 maja 2009 r. przewodniczący posiedzenia - Sądu

Okręgowego w K. na podstawie art. 1302

§ 1 k.p.c. zwrócił pozew o ochronę

dóbr osobistych i zapłatę w części obejmującej roszczenie majątkowe

o zasądzenie wskazanej kwoty na cel społeczny, z uwagi na fakt, że od pozwu

uiszczono jedynie stałą opłatę sądową w kwocie 600 zł, którą przewodniczący

potraktował jako opłatę od roszczenia niemajątkowego.

Rozpoznając zażalenie powoda od powyższego orzeczenia, Sąd

Apelacyjny z uwagi na niejednolite stanowisko prezentowane

w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego odnośnie do stosowania

art. 26 ust. 1 pkt 3 u.k.s.c., powziął wątpliwość co do zasad opłacania pozwu

o ochronę dóbr osobistych obejmującego zarówno roszczenie niemajątkowe jak

i majątkowe. Wątpliwość tę wyraził w zagadnieniu prawnym przedstawionym

Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z art. 26 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 167, poz. 1398 ze zm.; dalej – „u.k.s.c.”)

wynika, że w sprawach o ochronę dóbr osobistych opłata jest stała i wynosi 600

zł. Przepis ten, w zestawieniu z art. 12 u.k.s.c., zgodnie z którym opłatę stałą

pobiera się w sprawach o prawa niemajątkowe oraz we wskazanych w ustawie

niektórych sprawach o prawa majątkowe, budzi w orzecznictwie poważne

wątpliwości. U ich podstaw leży niekwestionowane stwierdzenie, że przez

sprawy o ochronę dóbr osobistych rozumie się nie tylko sprawy, w których

dochodzone są roszczenia określone w art. 24 § 1 k.c. mające charakter

niemajątkowy, ale także sprawy służące ochronie dóbr osobistych o charakterze

majątkowym (art. 445 § 1 i art. 448 k.c.), w których powód dochodzi zasądzenia

na swoją rzecz lub na wskazany cel społeczny określonej kwoty pieniężnej, przy

czym te odmienne co do charakteru roszczenia mogą być dochodzone jednym

pozwem lub oddzielnie. Przepis art. 26 ust. 1 pkt 3 u.k.s.c. nie rozstrzyga wprost

zagadnienia, którego z wymienionych znaczeń zwrotu „sprawy o ochronę dóbr

osobistych" unormowanie w nim zawarte dotyczy. Dotychczasowe stanowisko

Sądu Najwyższego podejmującego to zagadnienie, a sprowadzające się do

3

odpowiedzi na pytanie, czy w sprawach o ochronę dóbr osobistych pobiera się

opłatę stałą określoną w art. 26 ust. 1 pkt 3 u.k.s.c. bez względu na charakter

zgłoszonych w niej roszczeń (majątkowych i niemajątkowych), czy też opłata

stała dotyczy jedynie roszczeń o charakterze niemajątkowym, nie było - jak

trafnie wskazał Sąd Apelacyjny - jednolite. W niepublikowanych

postanowieniach z 10 listopada 2006 r., I CZ 62/06, z dnia 22 czerwca 2007 r.,

V CZ 59/07 oraz z dnia 4 października 2007 r., V CZ 79/07, wyrażony został

pogląd, że stosownie do art. 26 ust. 1 pkt 3 u.k.s.c. opłata stała pobierana jest

od każdego pozwu o ochronę dóbr osobistych niezależnie od charakteru

dochodzonych w nim roszczeń. W orzeczeniach tych Sąd Najwyższy odwołał się

do wykładni językowej i systemowej, wskazując, że ustawodawca

w omawianym przepisie nie rozróżnił roszczeń w sprawie o ochronę dóbr

osobistych pod względem ich majątkowego bądź niemajątkowego charakteru,

w przeciwieństwie do porównywalnych sytuacji występujących w sprawach

o ochronę praw autorskich i patentowych, w stosunku do których w art. 26 ust.

1 pkt 4 i 5 u.k.s.c. jasno wskazał, iż w sprawach tych opłatę stałą pobiera się

wyłącznie od roszczeń o ochronę praw niemajątkowych. W powołanych

postanowieniach Sąd Najwyższy wskazując nadto na art. 12 i art.13 oraz art. 68

i art. 69 u.k.s.c. doszedł do wniosku, że nie ma podstaw do zrównania sprawy

o prawa majątkowe z roszczeniem majątkowym oraz że redakcja art. 26 nie jest

przypadkowa i użyte w nim określenia przedmiotu sprawy wskazują, iż charakter

roszczenia nie stanowi kryterium kwalifikacji sprawy pod kątem rodzaju opłat,

co w rezultacie pozwala stwierdzić, że niezależnie od tego co jest przedmiotem

roszczeń w sprawie o ochronę dóbr osobistych, pobierana jest tylko oplata stała

w kwocie 600 zł.

Odmienny pogląd, że art. 26 ust. 1 pkt 3 u.k.s.c. ma zastosowanie jedynie

do niemajątkowych roszczeń o ochronę dóbr osobistych, Sąd Najwyższy wyraził

w postanowieniach z dnia 21 grudnia 2006 r., III CZ 94/06 (OSNC-ZD

2008/1/12), z dnia 8 marca 2007 r., III CZ 12/07 (OSNC 2008/2/26),

w postanowieniach niepublikowanych z dnia 27 czerwca 2008 r., V CSK

100/08, z dnia 12 lipca 2006 r., V CZ 54/06, z dnia 17 grudnia 2008 r., I CZ

107/08, z dnia 29 stycznia 2008 r., IV CZ 7/08, z dnia 3 września 2008 r., I CZ

4

44/09, w motywach uchwały z dnia 22 sierpnia 2007 r. III CZP 77/07

(OSNC 2008/10/109), oraz w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 16 października 2009 r. w sprawie III CZP 54/09 (niepubl.).

W tej ostatniej uchwale, podjętej w składzie powiększonym, Sąd Najwyższy,

podtrzymując wykładnię zaprezentowaną w wymienionych orzeczeniach,

stwierdził, że opłatę stałą przewidzianą w art. 26 ust. 1 pkt 3 u.k.s.c. pobiera się

od pozwu o ochronę dóbr osobistych w części dotyczącej wyłącznie roszczeń

niemajątkowych. Sąd Najwyższy wskazał, że kontekst językowy art. 26 ust. 1

pkt 4 i 5 u.k.s.c. nie może jednoznacznie – za pomocą reguł wykładni -

a contrario - prowadzić do wniosku, iż wobec innej redakcji art. 26 ust. 1 pkt 3

u.k.s.c., od pozwu o ochronę dóbr osobistych pobiera się opłatę stałą

niezależnie od zgłoszonych w nim roszczeń. Stanowisko to skład orzekający

podziela.

Przy wykładni art. 26 ust. 1 pkt 3 u.k.s.c. należy uwzględnić

zasadnicze kryterium wyznaczające rodzaj pobieranej opłaty, którym

w myśl art. 12 i 13 u.k.s.c. jest charakter sprawy - o prawa majątkowe

lub o prawa niemajątkowe. Opłata stała pobierana jest w sprawie o prawa

niemajątkowe, a w sprawie o prawa majątkowe, tylko wówczas, gdy

ustawa tak wskazuje (art. 12 uk.s.c.). W sprawie, w której zgłoszono

roszczenie majątkowe, pobierana jest opłata stosunkowa ustalana

w oparciu o wartość przedmiotu sporu (art. 13 u.k.s.c.). Rozstrzygając

o majątkowym bądź niemajątkowym charakterze sprawy na potrzeby określenia

opłat sądowych, należy kierować się tym, czy dochodzone prawa są

bezpośrednio uwarunkowane interesami ekonomicznymi podmiotu

uprawnionego, a nie niemajątkowym bądź majątkowym charakterem

chronionego przez te roszczenia prawa podmiotowego (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2007 r., III CZ 12/07, OSNC 2008/2/26).

W myśl tej zasady, za sprawę o charakterze majątkowym w rozumieniu

art. 13 u.k.s.c. należy uznać sprawę, której przedmiotem jest

żądanie majątkowe, a więc której pozytywne rozstrzygniecie przedstawia

dla powoda wartość majątkową. Taki charakter ma niewątpliwie sprawa,

w której powód na podstawie art. 445 § 1 lub art. 448 k.c.

5

dochodzi zasądzenia na jego rzecz zadośćuczynienia lub na wskazany cel

społeczny określonej kwoty pieniężnej, nawet jeżeli obok tego roszczenia

zgłasza na podstawie art. 24 § 1 k.c. żądanie niemajątkowe. W tej sytuacji

pozew o ochronę dóbr osobistych obejmujący roszczenia o charakterze

majątkowym i niemajątkowym podlega zarówno opłacie stałej (na podstawie

art. 26 ust. 1 pkt 3 u.k.s.c. od żądania niemajątkowego), jak i opłacie

stosunkowej (na podstawie art. 13 u.k.s.c. od żądania zasądzenia

zadośćuczynienia lub kwoty pieniężnej na cel społeczny). Trzeba wskazać,

że w dotychczasowej praktyce nie budziło wątpliwości, iż roszczenie

o zadośćuczynienie pieniężne za naruszenie dóbr osobistych dochodzone

w odrębnej sprawie podlega opłacie stosunkowej i że przepis art. 26 ust. 1 pkt

3 u.k.s.c. nie ma w tym wypadku zastosowania. Brak argumentów dla

stanowiska, że praktyka ta była błędna albo że sama kumulacja w jednym

pozwie o ochronę dóbr osobistych roszczenia niemajątkowego i majątkowego

prowadzi do zmiany zasad uiszczania opłat sądowych od roszczeń, które są

dochodzone rozłącznie (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 22 sierpnia

2007 r., III CZP 77/07, OSNC 2008/10/109)

Biorąc to pod uwagę, należy za poglądem Sądu Najwyższego wyrażonym

w uchwale z dnia 16 października 2009 r. przyjąć, że uwzględnienie przy

odczytywaniu treści normatywnej art. 26 ust. 1 pkt 3 u.k.s.c. zapatrywania,

iż roszczenie o zasądzenie kwoty pieniężnej na podstawie art. 445 § 1 i art. 448

k.c. ma charakter sprawy o prawa majątkowe w rozumieniu art. 13 u.k.s.c., nie

pozwala zasadnie twierdzić, że przepis ten oparty został na konstrukcji jednej

stałej opłaty od pozwu o ochronę dóbr osobistych bez względu na charakter

zgłoszonych roszczeń. Odmienna wykładnia pociągałaby za sobą niespójność

kontekstu językowego wyrażonej w nim normy, wynikającego zarówno z treści

przepisów sąsiednich, jak i przepisów statuujących ogólne zasady określania

rodzaju pobieranych opłat sądowych.

Z tych przyczyn, Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione mu

zagadnienie prawne jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).