IV CSK 257/09

Wyrok z dnia 19 listopada 2009 r., IV CSK 257/09

Roszczenie kontrahenta banku o naprawienie szkody wyrządzonej przez

bank deliktem własnym (art. 415 k.c.) przedawnia się w terminie określonym w

art. 442 § 1 k.c. (obecnie art. 4421

§ 1 k.c.) także wtedy, gdy pracownik tego

banku wyrządził kontrahentowi szkodę w wyniku popełnienia przestępstwa.

Sędzia SN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Włodzimierza C. przeciwko Bankowi

Handlowemu S.A. w W. o odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu

niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 19 listopada 2009 r. skargi kasacyjnej strony

pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 4 marca 2009 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Lublinie

do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

(...) Powód zawarł z pozwanym Bankiem umowę o świadczenie usług

maklerskich, która była wykonywana za pośrednictwem Punktu Obsługi Klienta w

L., znajdującego się w Oddziale Banku Handlowego. Pozwany Bank zobowiązał się

do prowadzenia rachunku papierów wartościowych i rachunku pieniężnego powoda.

W Punkcie Obsługi Klienta w L. i w Oddziale Banku doszło do zagarnięcia przez

pracowników Banku znacznych kwot pieniężnych należących do kontrahentów w

wyniku samowolnego obrotu papierami wartościowymi. W związku z tym Komisja

Papierów Wartościowych nałożyła na biuro maklerskie Banku karę pieniężną.

Powód wraz z żoną dochodził od Banku odszkodowania w wysokości 606 175,29 zł

w związku z wyrządzeniem szkody w wyniku bezprawnego obrotu, bez zleceń

powoda, papierami wartościowymi na jego rachunku inwestycyjnym w okresie od

dnia 31 stycznia 2001 r. do lipca 2001 r. Po częściowym cofnięciu pozwu (bez

zrzeczenia się roszczenia) powodowie ostatecznie dochodzili od Banku

odszkodowania w wysokości 437 887 i kwota ta została na ich rzecz zasądzona. W

obecnej sprawie powód dochodzi różnicy pomiędzy kwotą 606 175,29 zł i kwotą

437 887 zł, tj. kwoty 168 288,29 zł.

W związku ze zgłoszeniem przez pozwany Bank zarzutu przedawnienia

roszczenia, Sąd Okręgowy ograniczył rozpoznanie sprawy do zbadania zasadności

dochodzonego roszczenia odszkodowawczego, przyjmując, że wystąpiły podstawy

do wydania wyroku wstępnego (art. 318 k.p.c.). Pozwanemu Bankowi należało

przypisać dopuszczenie się własnego czynu niedozwolonego wobec

poszkodowanego kontrahenta-posiadacza rachunku inwestycyjnego (art. 415 k.c.).

Zagarnięcie należących do powoda sum pieniężnych przez pracowników Banku

obsługujących rachunek inwestycyjny powoda było możliwe ze względu na

nieprzestrzeganie przez pozwany Bank odpowiednich, wewnętrznych procedur

bankowych. Wprawdzie wyrządzenie powodowi szkody nastąpiło przy wykonywaniu

czynności pracowniczych pracowników bankowych, nie przesądza to jednak

kontraktowej odpowiedzialności Banku wobec powoda (art. 471 k.c.). Tolerowanie

przez Bank działalności nielegalnej (przestępczej) własnych pracowników stanowi

czyn niedozwolony instytucji bankowej uzasadniający odpowiedzialność deliktową

tej instytucji na podstawie art. 415 k.c. Sama zasada odpowiedzialności pozwanego

Banku została już przesądzona w prawomocnym wyroku Sądu Okręgowego z dnia

23 kwietnia 2007 r. Pozwem w obecnej sprawie objęte jest żądanie naprawienia

dalszej szkody, które nie było przedmiotem rozstrzygnięcia, przy czym szkoda ta

wyrządzona została w tych samych okolicznościach.

Według Sądu Okręgowego, kwestia przedawnienia roszczenia

odszkodowawczego przeciwko Bankowi powinna być oceniana na podstawie

przepisów o przedawnieniu odszkodowawczych roszczeń deliktowych przy

uwzględnieniu art. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o zmianie ustawy – kodeks

cywilny (Dz.U. Nr 80, poz. 538 – dalej: "ustawa z dnia 16 lutego 2007 r."). Zgodnie z

tym przepisem, do roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej czynem

niedozwolonym, powstałych przed dniem wejścia w życie tej ustawy, tj. przed dniem

10 sierpnia 2007 r., a według przepisów dotychczasowych w tym dniu jeszcze

nieprzedawnionych, stosuje się przepisy art. 4421

k.c. (...) Skoro szkoda powoda

wynikła z przestępstwa, należy zastosować dłuższy termin przedawnienia

roszczenia (art. 442 § 2; obecnie art. 4421

§ 2 k.c.). Istnieje oczywisty związek

przyczynowy pomiędzy przestępstwami popełnionymi przez pracownika Banku w

wyniku braku nadzoru nad działaniem tego pracownika, umożliwiającego

działalność przestępczą, a szkodą wyrządzoną w majątku powoda. Rozpoczęty

zatem w 2001 r. bieg wydłużonego terminu przedawnienia roszczenia

odszkodowawczego nie uległ zakończeniu do czasu wytoczenia niniejszego

procesu. W konsekwencji Sąd Okręgowy wyrokiem wstępnym uznał roszczenie

powoda za uzasadnione.

Apelacja pozwanego została oddalona. Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko

Sądu pierwszej instancji, że istniały wystarczające podstawy do wydania wyroku

wstępnego w związku ze zgłoszonym przez Bank zarzutem przedawnienia

roszczenia. Wystąpienie szkody zostało już przesądzone w prawomocnie

zakończonej sprawie o odszkodowanie, w której zasądzono na rzecz powoda kwotę

437 887,00 zł, przy czym sama wysokość tej szkody będzie dopiero przedmiotem

ustaleń po uprawomocnieniu się wyroku wstępnego (art. 318 § 2 k.p.c.). W ocenie

Sądu Apelacyjnego, wykładnia językowa art. 442 § 2 k.c. pozwala na stwierdzenie,

że przepis ten uniezależnia przyjęcie wydłużonego, dziesięcioletniego terminu

przedawnienia od innych przesłanek niż spowodowanie szkody przestępstwem.

Oznacza to wzmocnienie ochrony prawnej osób poszkodowanych kwalifikowanym

czynem niedozwolonym (przestępstwem). Nie jest zatem istotne, że

odpowiedzialność deliktowa pozwanego Banku stanowi odpowiedzialność za „czyn

własny”, skoro ostatecznie zasadniczą przyczyną powstania szkody w majątku

powoda była przestępcza działalność pracownika pozwanego Banku. Zastosowanie

art. 442 § 2 k.c. było zatem w pełni uzasadnione; szkoda powoda powstała jako

skutek przestępstwa i za szkodę tę odpowiada pozwany Bank, a delikt własny

pozwanego stanowił współprzyczynę powstania szkody.

W skardze kasacyjnej pozwanego Banku sformułowano zarzuty naruszenia

przepisów prawa procesowego, tj. art. 318, 366, 382 w związku z art. 233 i 328 § 2

k.p.c., oraz prawa materialnego, tj. art. 442 § 1 i 2, art. 117 § 2, art. 415 lub 416

oraz 6 k.c. Skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku, ewentualnie jego

uchylenia i przekazania sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Podstawowe znaczenie ma kwestia, w jakim terminie przedawnia się

roszczenie odszkodowawcze powoda skierowane wobec pozwanego Banku,

któremu przypisano popełnienie deliktu własnego; czy w terminie trzech lat, zgodnie

z art. 442 § 1 i art. 4421

§ 1 k.c., czy w terminie dłuższym, przewidzianym w art. 442

§ 2 i art. 4421

§ 2 k.c. Sądy meriti przyjęły dłuższy termin przedawnienia,

eksponując to, że wprawdzie pozwany Bank był odpowiedzialny wobec powoda za

szkodę wyrządzoną deliktem własnym, jednakże szkoda była niewątpliwie

następstwem przestępstwa w rozumieniu art. 442 § 2 k.c., popełnionego przez

byłego pracownika Banku.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zarysowały się w omawianej materii dwa

przeciwne stanowiska, eksponujące różną argumentację prawną, ogólną i bardziej

szczegółową. W razie powstania odpowiedzialności deliktowej kilku podmiotów za

tę samą szkodę (art. 441 § 1 k.c.) pojawiła się zarówno tendencja do przyjmowania

takiego samego (dłuższego) terminu przedawnienia roszczeń skierowanych wobec

tych podmiotów, jak i tendencja zmierzająca do eksponowania dłuższego terminu

przedawnienia tylko wobec osoby popełniającej przestępstwo.

W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 27 października 2005 r., III CK 171/05

(nie publ.) przyjęto, że art. 442 § 2 k.c. może mieć zastosowanie również wobec

osoby prawnej. Wykładnia językowa tego przepisu pozwala na stwierdzenie, że

uniezależnia on przyjęcie wydłużonego dziesięcioletniego okresu przedawnienia od

przesłanek innych niż spowodowanie szkody przestępstwem, stwarzając wzmożoną

ochronę prawną osobom poszkodowanym kwalifikowanym czynem niedozwolonym.

Artykuł 442 § 2 k.c. ma zastosowanie wówczas, gdy szkoda spowodowana jest

przestępstwem, niezależnie od tego, czy poszkodowany kieruje swoje roszczenie

przeciwko sprawcy przestępstwa lub innym osobom odpowiadającym ex delicto.

W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 października 1962 r., 2 CR 1064/61

(OSNCP 1963, nr 9, poz. 211) wyjaśniono, że z dyspozycji art. 283 § 4 k.z.

(odpowiednika art. 442 § 2 k.c.) wynika, iż istotne jest tylko to, czy szkoda była

wynikiem zbrodni lub występku, a nie to, czy dopuścił się jej bezpośrednio pozwany.

Z uzasadnienia tego wyroku wynika, że pozwany odpowiadał za swojego

pracownika na podstawie art. 145 k.z., a pracownik ten dopuścił się występku.

W uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 1967 r., III PZP

34/67 (OSNCP 1968, nr 6, poz. 94) przyjęto, że dziesięcioletni termin

przedawnienia roszczenia odszkodowawczego odnosi się nie tylko do sprawcy

szkody, ale także wobec osoby obowiązanej do naprawienia szkody wyrządzonej

cudzym czynem niedozwolonym, przepis art. 442 § 2 k.c. bowiem nie zawiera

zróżnicowania terminu przedawnienia wobec tych osób. Fakt popełnienia

przestępstwa przy rozważaniu terminu przedawnienia roszczenia

odszkodowawczego przeciwko bankowi został zaakcentowany w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 16 stycznia 2008 r., IV CSK 380/07 (nie publ.), wydanym w

podobnych okolicznościach faktycznych. Stwierdzono w nim, że skoro strona

powodowa poniosła szkodę w wyniku zagarnięcia środków pieniężnych z jej

rachunku bankowego przez pracownika pozwanego banku ma zastosowanie art.

442 § 2 k.c., który wiąże wydłużenie terminu przedawnienia roszczenia

odszkodowawczego z samym faktem wystąpienia szkody wynikłej z przestępstwa.

W literaturze jest niekiedy wyrażany pogląd, że dziesięcioletni termin

przedawnienia roszczenia odszkodowawczego (art. 442 § 2 k.c.) ma zastosowanie

także wobec podmiotu, który nie jest sprawcą przestępstwa, jeżeli podmiot ten

ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną cudzym czynem niedozwolonym.

To samo zdarzenie sprawcze powodujące szkodę nie powinno być oceniane w

różny sposób i prowadzić w konsekwencji do przyjmowania zróżnicowanego

terminu przedawnienia roszczenia odszkodowawczego wobec osób

współodpowiedzialnych za naprawienie tej samej szkody.

Konieczność różnicowania terminów przedawnienia roszczeń

odszkodowawczych, kierowanych wobec sprawcy przestępstwa i innych osób

współodpowiedzialnych za szkodę, przyjęto w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11

lutego 2003 r., V CKN 1664/00 (OSNC 2004, nr 5, poz. 75). Powołując się na

uzasadnienie uchwały z dnia 21 listopada 1967 r., III PZP 34/67, Sąd Najwyższy

stwierdził, że jeżeli kierujący pojazdem mechanicznym spowodował szkodę czynem

niedozwolonym będącym przestępstwem, to roszczenie o naprawienie szkody

ulega przedawnieniu z upływem dziesięciu lat, licząc od dnia popełnienia

przestępstwa, przy czym ten okres przedawnienia nie dotyczy posiadacza pojazdu

ponoszącego z kierowcą odpowiedzialność solidarną, gdy odpowiada on za delikt

własny, a nie za cudzy czyn. Podobną interpretację przyjęto w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 18 maja 2004 r., IV CK 340/03 (nie publ.). (...)

Przy interpretacji art. 442 § 2 k.c. (obecnie art. 4421

§ 2) należy mieć na

względzie przede wszystkim ogólną konstrukcję roszczenia o naprawienie szkody.

Roszczenie to obejmuje żądanie naprawienia szkody, wyrządzonej czynem

niedozwolonym, w tym – przestępstwem i zawsze jest skierowane wobec

zindywidualizowanej osoby odpowiadającej za tę samą szkodę, także wówczas,

gdy ex delicto odpowiada jednocześnie kilka osób (art. 441 § 1 k.c.).

Źródłem powstania szkody i tym samym roszczeń odszkodowawczych wobec

kilku osób mogą być różne czyny tych osób lub różne zdarzenia prawne

usprawiedliwiające ich odpowiedzialność deliktową. Taka odmienność zdarzeń

prawnych może pojawić się także wówczas, gdy jedna z osób dopuszcza się

przestępstwa, a inne tylko – „zwykłego” deliktu prawa cywilnego. Wyrządzenie

szkody w wyniku przestępstwa nie musi oznaczać zatem tożsamości czynu

uzasadniającego odpowiedzialność kilku osób na podstawie przepisów o czynach

niedozwolonych. Rozstrzygając o żądaniu naprawienia szkody, sąd samodzielnie

dokonuje ustaleń kwalifikujących dane zachowanie się pozwanego jako

przestępstwo. Oznacza to, że sąd ten zarazem ustala, iż przestępstwo zostało

popełnione przez zindywidualizowaną osobę i nie jest wystarczające wskazanie

tylko niezidentyfikowanej grupy osób (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7

lutego 2000 r., I CKN 208/98, nie publ.).

Artykuł 442 § 2 (4421

§ 2) k.c. nie modyfikuje ogólnej konstrukcji deliktowego

roszczenia odszkodowawczego. Wprowadza jedynie dłuższy termin przedawnienia

takich roszczeń, jeżeli wynikają one z przestępstwa, oraz odmienny sposób

ustalania początkowego biegu terminu przedawnienia (a tempore delicti). Przy

ocenie zastosowania tego przepisu do określonych roszczeń odszkodowawczych

należy zatem brać pod uwagę wspomniane elementy konstrukcyjne roszczenia

odszkodowawczego, ponieważ odpowiedzialność każdego z dłużników solidarnych

(art. 441 § 1 k.c.) może wynikać z różnych zdarzeń prawnych, także w razie

popełnienia przestępstwa przez jednego z nich.

Ustalono, że pozwany Bank odpowiada za szkodę w związku z popełnieniem

własnego deliktu, polegającego na tolerowaniu prowadzenia przez pracownika na

początku 2001 r. działalności przestępczej (art. 415 k.c.), a sprawcą przestępstwa

(zagarnięcia mienia powoda) okazał się ten pracownik. Nie było zatem podstaw do

przyjmowania, że szkoda powoda wynikła z przestępstwa w rozumieniu art. 442 § 2

k.c., skoro wskazane zachowanie się Banku w okresie działalności przestępczej

pracownika zakwalifikowane zostało jako samodzielny, odrębny delikt własny tej

instytucji. Roszczenie odszkodowawcze powoda należy zatem wiązać z takim

właśnie deliktem pozwanego Banku, co uzasadniało zastosowanie terminu

przedawnienia roszczenia odszkodowawczego wobec tego Banku przewidzianego

w art. 442 § 1 k.c.

Należy uznać za trafny ten nurt orzecznictwa Sądu Najwyższego, w którym

możliwość zastosowania terminu przedawnienia przewidzianego w art. 442 § 2 k.c.

dopuszcza się wówczas, gdy podmiot odpowiedzialny za szkodę, nie będąc

sprawcą przestępstwa, ponosi odpowiedzialność deliktową w związku z

wyrządzeniem szkody czynem cudzym, w tym także przestępstwem. Z samej

konstrukcji określonego typu deliktu może wynikać, że jedną z przesłanek

odpowiedzialności pozwanego może być czyn niedozwolony innej osoby, np. w

zakresie odpowiedzialności zwierzchnika za czyn podwładnego (art. 430 k.c.). Z

racji tożsamości zdarzenia prawnego, powodującego powstanie szkody, roszczenia

odszkodowawcze wobec sprawcy przestępstwa (podwładnego) i osoby

odpowiedzialnej deliktowo za czyn cudzy (zwierzchnika) przedawniają się w

terminie przewidzianym w art. 442 § 2 k.c., ponieważ wówczas szkoda wynikła z

przestępstwa i powoduje powstanie stosunków odszkodowawczych wiążących

wspomniane osoby z poszkodowanym. Jak stwierdzono, w rozpatrywanej sprawie

ustalono delikt własny pozwanego Banku eliminujący wspomnianą tożsamość

zdarzeń prawnych. (...)

Z tych względów, uznając zarzut naruszenia art. 442 § 2 k.c. za uzasadniony,

Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi drugiej

instancji do ponownego rozpoznania (art. 39815

§ 1 k.p.c.).