II CSK 262/09

Sygn. akt II CSK 262/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 listopada 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Jan Katner

SSA Barbara Trębska

w sprawie z powództwa M.A.

przeciwko Z.S. i K.K.

o ustalenie nieważności umowy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 25 listopada 2009 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 4 grudnia 2008 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną;

przyznaje radcy prawnemu J.P. od Skarbu Państwa (Sąd

Apelacyjny) kwotę 1.800 (jeden tysiąc osiemset) złotych,

podwyższoną o stawkę podatku od towarów i usług, tytułem

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powódce z

urzędu w postępowaniu kasacyjnym.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 4 grudnia 2008 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację powódki

od wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 10 czerwca 2008 r., którym oddalone

zostało powództwo wytoczone przez M.A. przeciwko Z.S. i K.K. o ustalenie

nieważności umowy sprzedaży spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

mieszkalnego, zawartej w dniu 14 lipca 2006 r. pomiędzy powódką, za którą –

wobec jej ubezwłasnowolnienia całkowitego – działała jako jej opiekun pozwana

Z.S., a pozwaną K.K.

Według ustaleń dokonanych w sprawie powódka (urodzona w 1931 r.),

od około 40 lat chorująca na schizofrenię, była ubezwłasnowolniona całkowicie.

Należało do niej spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego nr 13,

o powierzchni użytkowej 29,14 m2

, położonego w S. przy ul. K., w którym samotnie

zamieszkiwała. Z czasem jej stan zdrowia psychicznego ulegał pogorszeniu. Była

wycieńczona fizycznie. Błąkała się po ulicach, była okradana i bita. Zdarzało się,

że nocowała na wycieraczkach i przy zsypach śmieci. Jednocześnie była

agresywna i wulgarna wobec ludzi. Odmawiała przyjęcia pomocy. Już w 2001 r. jej

siostra Z.L., motywując wniosek niemożnością wykonywania opieki nad powódką,

wystąpiła o zwolnienie jej z obowiązków opiekuna. Żądanie to zostało

uwzględnione postanowieniem Sądu Rejonowego w S. z dnia 14 lutego 2003 r.

Postanowieniem tego Sądu z dnia 21 kwietnia 2004 r. opiekunem powódki została

ustanowiona pozwana Z.S., kurator sądowy. Po krótkim pobycie w zakładzie

opiekuńczo-leczniczym, w dniu 7 lipca 2005 r. powódka została umieszczona w

domu pomocy społecznej. W kwietniu 2006 r. sprawująca opiekę nad powódką

pozwana Z.S. wystąpiła o zezwolenie na sprzedaż spółdzielczego własnościowego

prawa do lokalu należącego do powódki. Do wniosku dołączyła operat szacunkowy

sporządzony przez rzeczoznawcę majątkowego, według którego wartość tego

prawa na dzień 12 kwietnia 2006 r. wynosi 65.000 zł. Sąd Rejonowy w S.

postanowieniem z dnia 19 czerwca 2006 r. zezwolił na sprzedaż prawa do lokalu

należącego do powódki za kwotę nie mniejszą niż 65.000 zł i zobowiązał do

złożenia ceny uzyskanej ze sprzedaży na konto bankowe powódki. W dniu 14 lipca

3

2006 r. pomiędzy powódką, działającą przez pozwaną Z.S., a pozwaną K.K.,

zawarta została notarialna umowa sprzedaży prawa do lokalu należącego do

powódki za kwotę 65.000 zł. Cena sprzedaży została złożona na koncie bankowym

powódki. Od 2006 r. ceny mieszkań w S. zaczęły wzrastać. W czerwcu i sierpniu

2006 r. przeciętna cena za metr kwadratowy wynosiła 2.400–2.700 zł. W czasie

wyrokowania przez Sąd pierwszej instancji cena mieszkania o powierzchni

użytkowej około 30 m2

wynosiła około 150.000 – 160.000 zł. Wobec poprawy stanu

zdrowia powódki Sąd Rejonowy w S. postanowieniem z dnia 1 grudnia 2006 r.

zwolnił z funkcji jej opiekuna pozwaną Z.S. i opiekunem powódki ustanowił Z.L.

Postanowieniem z dnia 3 października 2007 r. Sąd Rejonowy w S. zmienił

ubezwłasnowolnienie całkowite powódki na ubezwłasnowolnienie częściowe.

Kuratorem powódki ustanowiona została Z.L., u której powódka zamieszkała.

Sąd Apelacyjny zaakceptował stanowisko Sądu pierwszej instancji,

że niedopuszczalna jest kontrola celowości i zasadności prawomocnego

postanowienia sądu zezwalającego opiekunce powódki na sprzedaż spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu. Dlatego w sytuacji, gdy czynność ta została

dokonana na podstawie zezwolenia sądu opiekuńczego, wykluczone jest badanie,

czy czynność ta była zgodna z zasadami współżycia społecznego. Niezależnie

od tego Sąd Apelacyjny analizując okoliczności stanu faktycznego sprawy doszedł

do wniosku, że ponieważ pobyt powódki w domu pomocy społecznej miał mieć

charakter stały, rozporządzenie jej mieszkaniem było w interesie powódki; środki

uzyskane ze sprzedaży zostały przeznaczone dla powódki, a nie dla kogo innego;

nie są zasadne twierdzenia powódki, że rzeczywista cena mieszkania w chwili

dokonywania sprzedaży była znacznie wyższa niż cena, za którą mieszkanie

zostało sprzedane. W rezultacie Sąd Apelacyjny podzielił pogląd Sądu pierwszej

instancji co do braku podstaw do stwierdzenia nieważności umowy sprzedaży

przez powódkę spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu ze względu na jej

sprzeczność z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.). Odnosząc się

do legitymacji procesowej pozwanych stwierdził, że legitymację taką posiada

pozwana K.K., nie posiada zaś jej pozwana Z.S.

Wymieniony wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżyła w całości skargą

kasacyjną powódka. Podstawą skargi są: naruszenie przepisów postępowania –

4

art. 233 § 1 k.p.c. przez nierozpoznanie wszystkich zarzutów apelacji i wyjście poza

granice swobodnej oceny dowodów, art. 238 § 2 k.p.c. przez niedostateczne

uzasadnienie wyroku oraz art. 365 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. przez niewłaściwą

ocenę skutków prawomocnego postanowienia Sądu zezwalającego opiekunce

powódki na sprzedaż własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu, a także

naruszenie prawa materialnego – art. 58 § 2 k.c. przez jego nie zastosowanie.

Skarżąca wniosła o uchylenie obu wydanych w sprawie wyroków i przekazanie

sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie

orzeczenie co do istoty sprawy przez uwzględnienie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 233 § 1 k.p.c. dotyczy oceny dowodów. Nierozpoznanie

wszystkich zarzutów apelacji nie stanowi o jego naruszeniu. Nierozpoznanie

wszystkich zarzutów apelacji może stanowić naruszenie art. 378 § 1 k.p.c.

Podstawą rozpoznawanej skargi kasacyjnej nie jest jednakże zarzut naruszenia

tego przepisu.

Stosownie do art. 3983

§ 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być

zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Podstawą skargi

kasacyjnej nie może zatem być zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. „przez wyjście

poza granice swobodnej oceny dowodów”. Zarzut taki, zawarty w skardze

kasacyjnej powódki, uchyla się zatem od rozpoznania.

Naruszenie przepisu art. 328 § 2 k.p.c. stanowi uchybienie mogące mieć

istotny wpływ na wynik sprawy (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.) tylko wówczas,

gdy uzasadnienie wyroku sądu drugiej instancji nie zawiera wszystkich elementów

określonych w tym przepisie (w związku z art. 391 § 1 k.p.c.), co uniemożliwia

kontrolę kasacyjną tego wyroku. Uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego, które

zdaniem skarżącej jest „niedostateczne”, nie jest jednakże dotknięte taką wadą.

Rację ma natomiast skarżąca zarzucając naruszenie art. 365 § 1

w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez niewłaściwą ocenę skutków prawomocnego

postanowienia sądu opiekuńczego zezwalającego opiekunce powódki na sprzedaż

spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu. Postanowienie takie oznacza,

że dopełniony został przewidziany przez art. 156 w zw. z art. 175 k.r.o. warunek

5

uzyskania przez opiekuna osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie zezwolenia sądu

opiekuńczego w ważniejszych sprawach, które dotyczą osoby lub majątku

ubezwłasnowolnionego. Dlatego nie zachodzi nieważność – ze względu

na naruszenie art. 156 w zw. z art. 175 k.r.o. – czynności prawnej dokonanej

zgodnie z zezwoleniem sądu opiekuńczego (art. 58 § 1 k.c.; uchwała Całej Izby

Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 1961 r., I CO 16/61, OSNCP 1963,

nr 9, poz. 187). Wprawdzie sąd opiekuńczy bada, czy czynność prawna,

na dokonanie której wyraża on zgodę, nie jest sprzeczna z ustawą, nie ma na celu

obejścia ustawy, albo czy nie jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego

i udzielenie zezwolenia na dokonanie takiej czynności świadczy o przekonaniu

sądu o zgodności czynności z prawem, ale nie zawsze dokonana czynność

rzeczywiście jest zgodna z ustawą i zasadami współżycia społecznego. Dzieje się

tak dlatego, że czynność prawna może obejmować elementy pominięte

w zezwoleniu sądu, albo upływ czasu od udzielenia zezwolenia na dokonanie

czynności do faktycznego jej dokonania ze względów faktycznych lub prawnych

dezaktualizuje zezwolenie. Tak więc, pomimo, że formalnie rzecz biorąc dokonanie

czynności prawnej poprzedzone zostało prawomocnym postanowieniem sądu

opiekuńczego, wyrażającym zgodę na jej dokonanie, nie jest wyłączone późniejsze

badanie, czy czynność ta nie jest sprzeczna z ustawą, nie ma na celu obejścia

ustawy, albo nie jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 1 i 2

k.c.). Wyrażenie przez Sąd Apelacyjny błędnego poglądu, że w sytuacji,

gdy sprzedaż spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, należącego

do powódki, dokonana została na podstawie prawomocnego postanowienia sądu

opiekuńczego zezwalającego na dokonanie tej czynności, wykluczone jest badanie,

czy czynność ta nie jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego,

nie uzasadnia jednakże uwzględnienia rozpoznawanej skargi kasacyjnej.

Wbrew wyrażonemu poglądowi Sąd Apelacyjny dokonał bowiem oceny sprzedaży

spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu należącego do powódki z punktu

widzenia zgodności tej czynności z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2

k.c.).

Podstawa skargi kasacyjnej powódki, którą jest naruszenie art. 58 § 2 k.c.

przez jego nie zastosowanie, nie zawiera wymaganego przez art. 3984

§ 1 pkt 2

6

k.p.c. uzasadnienia. Z tego względu podstawa ta w zasadzie nie nadaje się

do rozpoznania przez Sąd Najwyższy. Należy więc jedynie zauważyć, że powódka

wiązała swoje twierdzenie o sprzeczności z zasadami współżycia społecznego

umowy, której ustalenia nieważności domagała się, z naruszeniem przez pozwaną

Z.S. zasad uczciwego i etycznego (lojalnego) postępowania i nadużyciem swych

uprawnień w zakresie umocowania do działania w imieniu podopiecznej, czym

doprowadziła do naruszenia jej usprawiedliwionego interesu, doprowadzając do

transakcji, która była przy tym dokonana na niekorzystnych dla niej warunkach.

Przepis art. 58 § 2 k.c. przewiduje nieważność czynności prawnej tylko ze względu

na sprzeczność z zasadami współżycia społecznego treści oraz celu czynności

prawnej (uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2001 r.,

III CZP 55/01, OSNC 2002, nr 7-8, poz. 87). W świetle ustaleń faktycznych

stanowiących podstawę zaskarżonego wyroku (które stosownie do art. 39813

§ 2

k.p.c. są wiążące w postępowaniu kasacyjnym) ani treść, ani cel umowy sprzedaży

spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu należącego do powódki

nie uzasadniają przekonania skarżącej o sprzeczności tej umowy z zasadami

współżycia społecznego. Oceny w tym zakresie trzeba dokonywać według stanu

rzeczy istniejącego w chwili zawierania umowy. Późniejsza zmiana okoliczności

(tak co do ceny nieruchomości jak i sytuacji życiowej powódki) nie ma znaczenia

dla tej oceny.

Z przytoczonych względów należało uznać, że rozpoznawana skarga

kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw, co powoduje jej oddalenie (art. 39814

k.p.c.).

Należy dodać, że stwierdzenie zasadności podstaw, na których oparta

została skarga kasacyjna powódki i tak nie mogłoby spowodować uwzględnienia tej

skargi w stosunku do pozwanej Z.S. Sąd Apelacyjny uznał mianowicie, że pozwana

ta nie posiada legitymacji procesowej, co stanowi samodzielną podstawę oddalenia

powództwa. Sąd Najwyższy związany jest granicami podstaw kasacyjnych

(art. 39813

§ 1 k.p.c.), a podstawą skargi kasacyjnej powódki nie jest wadliwość

stwierdzenia braku legitymacji procesowej pozwanej Z.S.

7

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powódce

w postępowaniu kasacyjnym przez ustanowionego z urzędu pełnomocnika

będącego radcą prawnym Sąd Najwyższy postanowił na podstawie § 15 ust. 1

w zw. z § 6 pkt 6 i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych

oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej

przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).