II CSK 295/09

Sygn. akt II CSK 295/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 grudnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa H.O.

przeciwko M.S. i J.S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 3 grudnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 grudnia 2008 r., sygn. akt [...],

1) uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację od

wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 29 lutego 2008 r.

oddalającego powództwo o zapłatę kwoty 132.935 EURO

(słownie: sto trzydzieści dwa tysiące dziewięćset trzydzieści

pięć EURO) wraz z umownymi odsetkami i w tym zakresie

przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego;

2) oddala skargę kasacyjną w pozostałej części.

2

Uzasadnienie

Powód domaga się zasądzenia kwoty 300.000 USD oraz kwoty 132.935

Euro wraz z odsetkami tytułem pożyczek udzielonych przez powoda pozwanemu

w latach 1994 i 1996.

Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo po dokonaniu ustalenia, że w dniu

18 października 1994 r. powód zawarł z pozwanym w S. umowę nazwaną umową

pożyczki 300.000 USD, którą to kwotę pozwany odebrał od powoda kwitując jej

otrzymanie w B., najpierw w dniu 10 listopada 1994 r. kwoty 200.000 USD, a

następnie w dniu 6 grudnia 1994 r. kwoty 100.000 USD. Sąd ten ustalił także, że w

dniach od 12 kwietnia 1996 r. do dnia 30 sierpnia 1996 r. powód udzielił

pozwanemu pożyczki w łącznej kwocie 260.000 DEM, przy czym pokwitowanie

otrzymania od powoda kwoty 80.000 DEM wystawione zostało w dniu 12 kwietnia

1996 r. w B., kolejne pokwitowanie odbioru podpisane także przez pozwanego w

dniu 18 kwietnia 1996 r. na kwotę 130.000 DEM wystawione zostało w H., a

wreszcie pokwitowanie odbioru 50.000 DEM pochodzi z dnia 30 sierpnia 1996 r.,

bez wskazania miejsca sporządzenia tego dokumentu.

Nieważność pierwszej z powołanych umów uzasadnił Sąd pierwszej instancji

jej sprzecznością z art. 9 pkt 4 obowiązującego wówczas polskiego Prawa

dewizowego, wskutek zawarcia tej umowy bez wymaganego zezwolenia

dewizowego. Nadto Sąd ten stwierdził, że to samo dotyczy ewentualnych umów

jakie miały być zawarte w okresie kwiecień – sierpień 1996 r., ponieważ

obowiązująca wówczas ustawa z dnia 2 grudnia 1994 r. analogicznie definiowała

obrót dewizowy.

Apelację powoda od tego wyroku oddalił Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia

22 grudnia 2008 r., aprobując w pełni ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji,

jako dokonane po wyjaśnieniu wszystkich spornych kwestii znaczących dla

rozstrzygnięcia sprawy. Sąd odwoławczy uznał za prawidłową wszechstronną

analizę i ocenę całokształtu okoliczności ujawnionych w toku rozprawy głównej,

a dokonaną przez Sąd pierwszej instancji. Za prawidłowe uznał Sąd Apelacyjny

3

m. in. ustalenia faktyczne, co do miejsca zamieszkania pozwanego w dniu

zawierania spornych umów i z tego powodu uznał za błędny zarzut naruszenia

art. 29 ustawy z dnia 12 listopada 1965 r. Prawo prywatne międzynarodowe.

Stwierdził, że zgodnie z tym przepisem do zobowiązań z umów nie wymienionych

w art. 27 i art. 28 powołanej ustawy stosuje się, w razie niedokonania przez strony

wyboru prawa, prawo państwa, w którym umowa została zawarta, a to oznacza, że

do przedmiotowych umów pożyczki stosuje się prawo polskie. Sąd odwoławczy

stwierdził nadto, że powód nie wykazał aby umowy były zawierane w Niemczech,

ale ustalenie tej negatywnej okoliczności ocenił jako niemającej w sprawie

znaczenia, wobec przyjęcia, że nie jest istotna argumentacja apelującego, iż

umowa z dnia 18 października 1994 r. była zawarta poza obszarem Polski.

Ponieważ pozwani w chwili zawierania umów pożyczek nie posiadali stosownego

zezwolenia dewizowego, to w ocenie Sądu Apelacyjnego prawidłowo uznał Sąd

Okręgowy, że zawarte przez powoda z pozwanym umowy pożyczek były nieważne

z mocy art. 58 k.c. Bezzasadność zarzutu apelacji naruszenia art. 55 ustawy z dnia

27 lipca 2002 r. – Prawo dewizowe uzasadniono jego zastosowaniem do

postępowania administracyjnego w przedmiocie wydania zezwoleń dewizowych,

a więc odnoszącego się do mających być dokonanymi w przyszłości czynności

obrotu dewizowego.

Skarga kasacyjna powoda, zaskarżająca wyrok w całości, oparta została na

obu podstawach kasacyjnych.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej skarżący zarzucił naruszenie:

- art. 29 ustawy z dnia 12 listopada 1965 r. Prawo międzynarodowe prywatne

(Dz. U. 1965, Nr 46, poz. 290 ze zm.), zwanej dalej „p.p.m.”, poprzez jego

niewłaściwe zastosowanie wskutek dokonania uprzedniej oceny ustaleń

i stosunków zobowiązaniowych na podstawie przepisów prawa polskiego,

zamiast zbadania jedynie, czy strony zamieszkiwały w tym samym państwie

w dacie sporządzenia umowy, czy dokonały wyboru prawa, oraz ustalenia

kraju, w którym do zawarcia umowy doszło;

4

- art. 405 k.c. przez jego nie zastosowanie w niniejszej sprawie, pomimo nie

związania Sądu odwoławczego podniesionymi w apelacji zarzutami

naruszenia prawa materialnego;

- art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 27 lipca 2002 r. Prawo dewizowe (Dz. U. 2002 r.

Nr 141, poz. 1178, ze zm.) wskutek błędnej wykładni, polegającej na

przyjęciu, że zliberalizowane w zakresie obrotu dewizowego przepisy

powołanej ustawy nie mają zastosowania dla określenia cywilnoprawnych

konsekwencji czynności prawnych, dokonanych pomiędzy stronami pod

rządami poprzednich ustaw Prawo dewizowe z lat 1989 i z 1994.

Zarzuty mieszczące się w ramach drugiej podstawy kasacyjnej obejmują

naruszenie przepisów procesowych:

- art. 382 k.p.c. w zw. z. z art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i w zw.

z art. 233 § 1 k.p.c. przez błędne ustalenie, że powód nie wykazał, aby

umowy były zawierane w Niemczech, co skutkowało nie uwzględnieniem

zarzutu apelacyjnego w zakresie naruszenia art. 29 ustawy Prawo

międzynarodowe prywatne, a więc uchybienie mające wpływ na

rozstrzygnięcie sprawy;

- art. 378 § 1 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez nie

rozpoznanie zarzutu apelacyjnego, co do znaczenia pokwitowań z 1994 r.

odbioru kwoty 300.000 USD w B. i pominięcie w uzasadnieniu wyroku

ustalenia w tym zakresie, co skutkowało nie uwzględnieniem zarzutu

apelacyjnego naruszenia art. 29 ustawy Prawo międzynarodowe prywatne.

Skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o jego

uchylenie w całości i orzeczenie co do istoty sprawy przez uwzględnienie

powództwa w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się w części uzasadniona, wobec trafności

jednego spośród zarzutów zgłoszonych w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej.

5

Natomiast chybione okazały się oba zarzuty naruszenia przepisów prawa

procesowego. Uzasadnienie zarzutu naruszenia art. 382 k.p.c. w zw. z art. 328 § 2

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i w zw. z art. 233 § 1 k.p.c. sprowadza się w istocie

do podważania dokonanych ustaleń faktycznych odnośnie do miejsca zawarcia

umów pożyczek i podejmowania próby wykreowania odmiennego ustalenia,

preferowanego przez skarżącego. Taka próba obrony nie jest skuteczna

w postępowaniu kasacyjnym, ponieważ z mocy art. 3983

§ 3 k.p.c. podstawą skargi

kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów,

a więc także i oceny dokumentów potwierdzających odbiór kwot będących

przedmiotem udzielanych przez powoda pożyczek.

Również nietrafny okazał się zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. w zw.

z art. 328 § 2 k.p.c. i w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez pominięcie w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku oceny dokumentów stanowiących pokwitowania odbioru

przez pozwanego od powoda w listopadzie i w grudniu 1994 r. w B. kwot dolarów

amerykańskich i pominięcie poczynienia ustalenia w opisywanym zakresie. Po

pierwsze, zarzut dotyczący ustalenia faktów oceny dowodów nie może być

podstawą skargi kasacyjnej z mocy art. 3983

§ 3 k.p.c. Po wtóre, Sąd drugiej

instancji zwolniony był z obowiązku dokonywania samodzielnej oceny dowodów

i czynienia ustaleń co do miejsca zawarcia w 1994 r. umowy pożyczki 300.000 USD

w sytuacji, w której Sąd ten w pełni zaaprobował w całości ustalenia faktyczne

Sądu pierwszej instancji. Jest wśród nich jednoznaczne ustalenie, że umowa

pożyczki 300.000 USD została zawarta w dniu 18 października 1994 r. w S. w

Kancelarii Adwokata J.S., w której to umowie postanowiono, że kwota pożyczki

zostanie wręczona pożyczkobiorcy w B. za pokwitowaniem.

Wobec braku usprawiedliwionych podstaw do uznania za uzasadnioną

drugiej podstawy kasacyjnej, oceny zarzutów naruszenia przepisów prawa

materialnego należało dokonać z uwzględnieniem stanu faktycznego sprawy,

będącego podstawą orzekania dla Sądu drugiej instancji.

Za trafny należało uznać zarzut niewłaściwego zastosowania art.29 ustawy

z dnia 12 listopada 1965 r. Prawo międzynarodowe prywatne (Dz. U. Nr 46,

poz. 290 ze zm.), zwanej dalej „p.p.m.”, wobec podzielenia argumentów

6

skarżącego uzasadniających ten zarzut tym, że Sąd odwoławczy zaaprobował

uprzednie dokonanie oceny ważności czynności prawnych na podstawie polskiego

prawa, a następnie dopiero oceniał przesłanki zastosowania polskiego prawa jako

prawa właściwego, uzasadniając nadto taki wybór niewykazaniem przez powoda,

aby umowy były zawierane w Niemczech, a nawet uznaniem tej okoliczności za

pozbawioną znaczenia.

Tymczasem o ważności umów pożyczek powinno rozstrzygać prawo

właściwe dla kontraktu na podstawie normy kolizyjnej obowiązującej w państwie

forum. W okolicznościach tej sprawy i dokonanych w niej ustaleń faktycznych

o wyborze właściwego prawa powinna więc rozstrzygać norma art. 29 p.p.m.

Wybór prawa właściwego dla umowy nie może być domniemany przez sąd na

podstawie okoliczności mogących jedynie hipotetycznie wskazywać na wolę stron

w tym zakresie, a zgodne oświadczenia woli stron co do wyboru statutu

kontraktowego muszą przybierać postać rzeczywistego ich porozumienia.

O wyborze prawa właściwego nie mogą więc rozstrzygać takie okoliczności jak

wytoczenie powództwa przed sądem polskim, powoływanie się w pozwie na

przepisy polskiego prawa i niezakwestionowanie przez pozwanego powoływania

się przez powoda na prawo polskie. Również sporządzenie umowy w określonym

języku, czy określenie waluty kontraktu nie może samo przez się generalnie

rozstrzygać ani przesądzać o wyborze przez strony oznaczonego statutu

kontraktowego (v. teza i uzasadnienie wyroku SN z dnia 17 października 2008 r.,

I CSK 105/08, OSNC 2009 r., nr 11, poz. 153). Skoro więc w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku brak jest jakiegokolwiek ustalenia co do dokonanego przez

strony wyboru prawa, to w takiej sytuacji prawem właściwym dla kontraktów

powinno być prawo wskazane na podstawie normy art. 29 p.p.m., jako znajdującej

zastosowanie normy kolizyjnej, bo obowiązującej w państwie forum. Z normy tej

jednoznacznie wynika, że do zobowiązań umownych znajduje wówczas

zastosowanie prawo państwa, w którym umowa została zawarta. Nie jest więc

trafne stanowisko Sądu Apelacyjnego, że nie ma w niniejszej sprawie znaczenia

niewykazanie przez powoda aby umowy zawierane były w Niemczech, ani uznanie

za nieistotną argumentacji apelującego, że umowa z dnia 18 października 1994 r.

była zawarta poza obszarem Polski. Brak wykazania przez powoda, że umowa

7

zawarta została w Niemczech nie może być przecież podstawą do zastosowania

przez Sąd wnioskowania, że została ona zawarta w Polsce. Określenie państwa,

w którym umowa została zawarta musi być stanowcze i kategoryczne, a nie

oparte na wnioskowaniu pozbawionym logicznej argumentacji. Tymczasem

z zaaprobowanych przez Sąd drugiej instancji ustaleń faktycznych jednoznacznie

wynika, że tylko umowa pożyczki 300.000 USD została zawarta między stronami

w dniu 18 października 1994 r. w S., w Kancelarii Adwokackiej. Zawarcie tej

umowy w Polsce nie neguje określenie w niej B., jako miejsca wręczenia

pożyczkobiorcy za pokwitowaniem pożyczonej kwoty. Skutkiem zastosowania

przepisu art. 29 p.p.m. jest przecież stosowanie prawa państwa, w którym umowa

została zawarta (por. wyrok SN z dnia 21 maja 2004 r., sygn. akt V CK 513/03,

niepubl.), a nie prawa państwa, w którym doszło do spełnienia świadczenia

w wykonaniu uprzednio zawartej umowy. W konsekwencji do oceny ważności tej

umowy z dnia 18 października 1994 r., a więc i wynikających z niej zobowiązań,

należało stosować prawo polskie, co trafnie uczyniły Sądy obu instancji (por. wyrok

SN z dnia 27 marca 2001 r., sygn. akt IV CKN 1380/00, niepubl.) Uznanie tej

umowy za nieważną z mocy art. 58 k.c., wskutek jej sprzeczności z obowiązującymi

w Polsce w dacie jej zawarcia przepisami Prawa dewizowego, było więc w pełni

uzasadnione (wyrok SN z dnia 18 grudnia 1985 r., I CR 198/05, OSP 1988, z. 4,

poz. 92), a skarga kasacyjna nie zarzuca naruszenia przepisów polskiego Prawa

dewizowego, uznanych za źródło obowiązujących wówczas ograniczeń

w dokonywaniu czynności prawnych w sferze obrotu dewizowego.

Chybiony okazał się również zarzut naruszenia art. 405 k.c. wskutek jego nie

zastosowania, a uzasadniony nie związaniem Sądu odwoławczego wskazanymi w

apelacji zarzutami naruszenia przepisów prawa materialnego. Powód dochodził

swojego roszczenia żądając zwrotu kwot pożyczonych pozwanemu i na tej

podstawie faktycznej opierał swoje żądanie. Podstawa faktyczna powództwa

została więc w pozwie jednoznacznie określona. Sąd nie może opierać się na

domniemanej woli powoda i nie może jej dostosowywać do roszczenia określonego

kwotowo w pozwie. Uwzględnienie przez Sąd powództwa na innej podstawie

prawnej, aniżeli wskazana w pozwie przez powoda, jest zatem możliwe, ale tylko

wówczas, jeżeli za jego zasadnością przemawiają okoliczności przytoczone przez

8

powoda na jego uzasadnienia (por. wyroki SN: z dnia 20 lutego 2008 r., sygn. akt II

CSK 449/07, niepubl.; z dnia 11 grudnia 2008 r., sygn. akt II CSK 364/08, niepubl.;

z dnia 12 grudnia 2008 r., sygn. akt II CSK 367/08, niepubl.;). Innymi słowy, sąd

może samodzielnie ustalić podstawę prawną swojego rozstrzygnięcia, ale tylko

wówczas, jeżeli znajduje ona uzasadnienie w prezentowanych przez stronę

okolicznościach faktycznych. Nie związanie Sądu drugiej instancji wskazaną przez

powoda podstawą prawną roszczenia nie jest tożsame z dopuszczalnością

przeprowadzenia przez Sąd dowodów na okoliczności nie wchodzące w zakres

podstawy faktycznej żądania powoda, ponieważ naruszałoby to zasady

wyrokowania (por. wyroki SN: z dnia 17 grudnia 2003 r., sygn. akt IV CK 305/02,

niepubl.; z dnia 6 grudnia 2006 r., sygn. akt IV CSK 269/06, niepubl.; z dnia 20 lipca

2007 r., sygn. akt I CSK 144/07, niepubl.). W orzecznictwie wyrażono nawet dalej

idący pogląd, że oparcie wyroku na podstawie faktycznej, nie powołanej przez

powoda, jest orzeczeniem ponad żądanie w rozumieniu art. 321 k.p.c.(wyrok SN

z dnia 18 marca 2005 r., sygn. akt II CK 556/04, niepubl.). Zarzut naruszenia art.

405 k.c. przez jego nie zastosowanie należało więc ocenić jako nieuzasadniony.

Nietrafny okazał się również zarzut błędnej wykładni art. 55 ust. 1 ustawy

z dnia 7 lipca 2002 r. Prawo dewizowe (Dz.U. Nr 141, poz. 1178 ze zm.)

uzasadniony odmową Sądu zastosowania przepisów tej ustawy przy określaniu

cywilnoprawnych skutków czynności prawnych dokonanych pod rządami

przepisów ustawy z dnia 15 lutego 1989 r. – Prawo dewizowe. Powołany przepis

intertemporalny art. 55 ust. 1 ustawy z 2002 r. dotyczy stosowania przepisów prawa

dewizowego do postępowań w sprawach dewizowych, a takiego charakteru nie ma

przecież postępowanie cywilne o zapłatę, w którym ocena ważności czynności

prawnej, dokonywana na podstawie art. 58 § 1 k.c., wymaga uwzględnienia

ustawowych przesłanek ograniczających, a wynikających z Prawa dewizowego

obowiązującego w dacie dokonania tej czynności. Czynność prawna dokonana

w 1994 r. wbrew, obowiązującemu w dacie jej dokonania, zakazowi obrotu

wartościami dewizowymi bez uprzedniego uzyskania zezwolenia właściwego

organu, jest bezwzględnie nieważna także w obrocie cywilnoprawnym (wyrok SN

z dnia 18 grudnia 1985 r., I CR 198/85, OSP 1988/4/92). Z mocy art. 3 k.c. skutki

zdarzeń prawnych oceniać przecież należy na podstawie ustawy obowiązującej

9

w czasie wystąpienia zdarzenia. Dlatego późniejsza liberalizacja obrotu

dewizowego nie mogła mieć znaczenia dla określenia konsekwencji

cywilnoprawnych umowy pożyczki 300.000 USD zawartej w 1994 r., a więc pod

rządem przepisów ustawy z dnia 15 lutego 1989 r. – Prawo dewizowe.

Powyższa argumentacja uzasadnia rozstrzygnięcie zawarte w pkt 2)

sentencji, oddalającym skargę kasacyjną w pozostałej części na podstawie art.

39814

k.p.c.

Natomiast skarga kasacyjna okazała się uzasadniona w części zaskarżającej

wyrok oddalający apelację od wyroku Sądu pierwszej instancji, oddalającego

powództwo o zapłatę kwoty 132.935 Euro wraz z odsetkami, a więc w części

rozstrzygającej o żądaniu powoda zwrotu dochodzonej kwoty Euro, stanowiącej

równowartość kwoty 260.000 marek niemieckich (DEM), pożyczonych przez

pozwanego od powoda w 1996 r. Sąd drugiej instancji zaaprobował uznanie za

nieważną także i tej umowy pożyczki. Tymczasem ocena taka okazała się wadliwa,

bo conajmniej przedwczesna wobec trafności zarzutu niewłaściwego zastosowania

art. 29 p.p.m. i uznanie na jego podstawie, że w ustalonym stanie faktycznym

sprawy prawo polskie znajduje zastosowanie także i do ostatnio wymienionej

umowy pożyczki z 1996 r. Zważyć bowiem należy, że wśród zaakceptowanych

przez Sąd drugiej instancji ustaleń Sądu pierwszej instancji jest ustalenie, że powód

udzielił pozwanemu pożyczki w łącznej kwocie 260.00 DEM w dniach, w których

pozwany pokwitował odbiór trzech kwot składających się na tę pożyczkę (80.000

DEM w B., 130.000 DEM w H. oraz 50.000DEM w miejscu nie wskazanym w

dokumencie potwierdzającym odbiór). Brak jest jednak w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku jednoznacznego ustalenie państwa, w którym umowa została

zawarta. Okoliczność, że spełnienie świadczenia wynikającego z tej umowy

poprzez wydanie pozwanemu pożyczonej kwoty nastąpiło w znacznej części w

Niemczech (B. i H.) nie może stanowczo przesądzać o miejscu zawarcia umowy, a

precyzyjniej o państwie, w którym doszło do jej zawarcia. Bez uprzedniego

jednoznacznego ustalenia, w którym państwie doszło do zawarcia umowy pożyczki

kwoty 260.000 DEM nie jest obecnie możliwe - wobec normy art. 29 p.p.m. –

określenie właściwego prawa znajdującego zastosowanie do zobowiązań

10

wynikających z tej umowy, a w konsekwencji dokonanie oceny ważności tej

czynności prawnej na podstawie właściwego statusu kontraktowego.

Z tych względów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok w części

określonej w pkt 1) sentencji, działając na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.