III CZP 105/09

Uchwała z dnia 4 grudnia 2009 r., III CZP 105/09

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote

Sędzia SN Kazimierz Zawada

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa syndyka masy upadłości – Artur O. -

Przedsiębiorstwo Handlowo-Usługowe "O." w M. przeciwko Adamowi W. o

ustalenie i zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w

dniu 4 grudnia 2009 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 15 lipca 2009 r.:

„Czy przepis art. 132 § 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe

i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535) stanowiący, że syndyk, nadzorca sądowy albo

zarządca nie ponosi opłat sądowych, ma również zastosowanie do roszczeń

przewidzianych w art. 134 tej ustawy?”

podjął uchwałę:

Nie podlega opłacie sądowej wniesiony przez syndyka masy upadłości

pozew o zasądzenie pieniężnej równowartości nieruchomości sprzedanej

przez upadłego na podstawie umowy bezskutecznej w stosunku do masy

upadłości (art. 132 ust. 2 w związku z art. 134 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. –

Prawo upadłościowe i naprawcze, jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz.

1361).

Uzasadnienie

Zarządzeniem z dnia 30 kwietnia 2009 r. przewodniczący w Sądzie Okręgowym

w Płocku zwrócił syndykowi masy upadłości – na podstawie art. 1302

§ 1 k.p.c. –

pozew w części dotyczącej żądania zasądzenia kwoty 296 700 zł z tytułu

równowartości nieruchomości, zbytych przez dłużnika na podstawie umowy

sprzedaży bezskutecznej w stosunku do masy upadłości z powodu spełnienia

przesłanek przewidzianych w art. 128 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo

upadłościowe i naprawcze (jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361 – dalej:

"Pr.u.n."). Przewodniczący nie podzielił stanowiska syndyka, że zgodnie z art. 132

ust. 2 Pr.u.n. pozew nie podlega opłacie sądowej. Uznał, że przewidziane w

przytoczonym przez syndyka przepisie zwolnienie od opłat sądowych nie dotyczy

powództwa opartego na art. 134 Pr.u.n.

Sąd Apelacyjny w Warszawie, rozpoznając zażalenie powoda, przedstawił – na

podstawie art. 390 § 1 w związku z art. 397 § 2 i art. 13 § 1 k.p.c. – przytoczone na

wstępie zagadnienie prawne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przestawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne dotyczy zakresu

zwolnienia od opłat sądowych przewidzianego w art. 132 ust. 2 Pr.u.n. i sprowadza

się – ze względu na konieczność wyjaśnienia stanowiącej przedmiot zagadnienia

prawnego wątpliwości dla rozpoznania sprawy – do pytania, czy wniesiony przez

syndyka masy upadłości pozew, oparty na art. 134 Pr.u.n., o zasądzenie pieniężnej

równowartości nieruchomości sprzedanej przez upadłego na podstawie

bezskutecznej w stosunku do masy upadłości umowy, jest objęty przewidzianym w

art. 132 ust. 2 Pr.u.n. zwolnieniem od opłat sądowych.

W orzecznictwie Sąd Najwyższego problem ten nie był przedmiotem rozważań

zarówno w okresie obowiązywania rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z

dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr

118, poz. 512 ze zm. – dalej: „Pr.upadł.”), jak i po wejściu w życie Prawa

upadłościowego i naprawczego. Warto dodać, że przewidziane w art. 132 ust. 2

Pr.u.n. zwolnienie syndyka masy upadłości od opłat sądowych jest powtórzeniem

regulacji zawartej w art. 57 § 1 Pr.upadł., wprowadzonej ustawą z dnia 31 lipca

1997 r. o zmianie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24

października 1934 r. – Prawo upadłościowe i niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr

117, poz. 751). W literaturze podkreśla się, że celem tego ustawowego zwolnienia

od opłaty sądowej jest ułatwienie syndykowi zaskarżania czynności upadłego,

zdarza się bowiem, że w masie upadłości nie ma środków na uiszczenie opłat

sądowych.

Stanowiąca przedmiot rozstrzyganego zagadnienia kwestia nie wzbudziła

szerszego zainteresowania w piśmiennictwie, a podejmujący ją autorzy wyrazili

odmienne poglądy. Podniesiono, że przewidziane w art. 132 ust. 2 Pr.u.n.

zwolnienie od opłat sądowych dotyczy każdego powództwa syndyka związanego z

czynnościami dokonanymi przez upadłego z pokrzywdzeniem wierzycieli, a nie tylko

powództwa o ustalenie albo uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną.

Wskazano także – podkreślając jedynie, że z art. 132 ust 2 Pr.u.n. nie wynika

wprost, o jakie powództwa w nim chodzi – iż omawiane zwolnienie od opłat

sądowych nie dotyczy powództwa opartego na art. 134 Pr.u.n.

W literaturze i orzecznictwie przyjmuje się, że art. 134 Pr.u.n. reguluje

konsekwencje bezskuteczności czynności upadłego w sytuacji, w której na

podstawie takiej czynności składniki majątkowe wyszły z jego majątku, np. wskutek

zbycia rzeczy lub prawa, albo do niego nie weszły, np. w wyniku zwolnienia z długu.

Dotyczy to zarówno wypadku, w którym zachodzi bezskuteczność z mocy prawa

(art. 127-128 Pr.u.n.), jak i bezskuteczność wynikająca z wyroku sądu (art. 527 k.c.

w związku z art. 131 Pr.u.n.) lub postanowienia sędziego-komisarza (art. 129-130

Pr.u.n.). Zgodnie z omawianym przepisem, bezskuteczność czynności upadłego

rodzi po stronie syndyka roszczenie o wydanie do masy upadłości w naturze

przedmiotów majątkowych, które ubyły z majątku upadłego albo do niego nie

weszły, bądź roszczenie o zasądzenie – gdy przekazanie wymienionych

przedmiotów w naturze jest niemożliwie – ich równowartości w pieniądzach. W razie

odmowy przekazania tych przedmiotów albo ich równowartości do masy upadłości,

syndyk powinien wytoczyć przeciwko osobie trzeciej odpowiednie powództwo o

świadczenie; w toku sprawy bezskuteczność czynności upadłego podlega badaniu

jako przesłanka rozstrzygnięcia (por. wyrok Sąd Najwyższego z dnia 3 października

2007 r., IV CSK 184/07, OSNC 2008, nr 12, poz. 142).

W literaturze nie budzi zastrzeżeń objęcie zwolnieniem od opłat sądowych

przewidzianym w art. 132 ust. 2 Pr.u.n. – wnoszonego przez syndyka – powództwa

o ustalenie oraz o uznanie czynności upadłego za bezskuteczną. Kontrowersja

dotyczy jednie powództwa opartego na art. 134 Pr.u.n., trafne jest jednak

zapatrywanie, że zwolnienie obejmuje także to powództwo.

Za przyjętą interpretacją art. 132 ust. 2 Pr.u.n. przemawia przede wszystkim

wykładnia językowa. Wynikająca z art. 132 ust. 1 Pr.u.n. legitymacja syndyka do

wytoczenia powództwa dotyczy także powództwa opartego na art. 134 Pr.u.n. To

oznacza, że również do tego powództwa znajduje zastosowanie przewidziane w art.

132 ust. 2 Pr.u.n. zwolnienie syndyka od opłat sądowych, gdyż nie zostało ono

uzależnione od rodzaju powództwa, zwłaszcza ograniczone tylko do powództwa o

ustalenie albo uznanie czynności upadłego za bezskuteczną. Gdyby ustawodawca

chciał takie ograniczenie wprowadzić, to – nadając interpretowanemu przepisowi

odpowiednie brzmienie – dałby temu wyraz.

Wykładnia funkcjonalna również dostarcza argumentów przemawiających za

objęciem powództwa opartego na art. 134 Pr.u.n. zakresem omawianego

zwolnienia od opłat sądowych. Podnoszony w literaturze wskazany cel

wprowadzenia tego zwolnienia jest aktualny także w wypadku wytaczania przez

syndyka powództwa o wydanie masie upadłości w naturze przedmiotów

majątkowych, które ubyły z majątku upadłego albo do niego nie weszły, bądź

powództwa o zasądzenie – gdy przekazanie wymienionych przedmiotów w naturze

jest niemożliwe – ich pieniężnej równowartości. Objęcie omawianym zwolnieniem

od opłat sądowych także tego powództwa ułatwia syndykowi odzyskanie

należących do masy upadłości składników majątkowych oraz sprzyja realizacji celu

postępowania upadłościowego i jego sprawności. Nie bez znaczenia jest też

funkcjonalny związek art. 127-130 i art. 527 w związku z art. 131 oraz art. 134

Pr.u.n. Powództwo oparte na art. 134 Pr.u.n. dotyczy sytuacji, w której z powodu

bezskuteczności czynności upadłego nastąpił ubytek w majątku upadłego, a osoba

zobowiązana do przekazania masie upadłości określonych składników majątkowych

albo ich pieniężnej równowartości nie wykonuje dobrowolnie spoczywającego na

niej obowiązku. Trudno zatem dopatrzyć się racjonalnych powodów

przemawiających za wyłączeniem takiego powództwa syndyka z zakresu

zwolnienia od opłat sądowych przewidzianego w art. 132 ust. 2 Pr.u.n.

Umiejscowienie tego artykułu po przepisach regulujących bezskuteczność

czynności upadłego, a przed art. 134 Pr.u.n., również nie może stanowić argumentu

rozstrzygającego o ograniczeniu zwolnienia syndyka od opłat sądowych tylko do

powództwa o ustalenie i uznanie czynności upadłego za bezskuteczną.

Z tych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale.