III UK 44/09

Wyrok z dnia 4 grudnia 2009 r.

III UK 44/09

Ocena przedawnienia zobowiązania wynikającego z decyzji o odpowie-

dzialności osoby trzeciej, o którym mowa w art. 118 § 2 ustawy z dnia 29 sierp-

nia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60

ze zm.) i art. 24 ust. 5d ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubez-

pieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.),

wykracza poza przedmiot postępowania w sprawie wszczętej odwołaniem od

decyzji ustalającej taką odpowiedzialność. Przedmiotem tego postępowania

może być natomiast zachowanie terminu do wydania decyzji, o którym mowa w

art. 118 § 1 Ordynacji podatkowej.

Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Jerzy

Kwaśniewski, Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 grudnia

2009 r. sprawy z odwołania Ryszarda Ś. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziału w L. z udziałem zainteresowanego Wiesława T. o zapłatę należności

z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, na skutek skargi kasacyjnej

odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 17 lutego 2009 r.

[...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 5 listopada 2004 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział

w L. stwierdził, że Ryszard Ś., członek zarządu Zakładu Odzieżowego „S.” spółki z

o.o. z siedzibą w Ł. jest odpowiedzialny za zobowiązania tej spółki za okres od sierp-

nia 1999 r. do lipca 2002 r. z tytułu niezapłaconych składek na ubezpieczenia spo-

łeczne w kwocie 162.699,74 zł z odsetkami, na ubezpieczenie zdrowotne w kwocie

19.057,55 zł z odsetkami oraz na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świad-

2

czeń Pracowniczych w kwocie 13.488,04 zł z odsetkami. Wyrokiem z dnia 29 listopa-

da 2005 r. Sąd Okręgowy w Lublinie zmienił zaskarżoną decyzję i umorzył wniosko-

dawcy w całości należności z tytułu składek za okres wskazany w decyzji. Sąd Ape-

lacyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 15 listopada 2006 r., uwzględniając apelację Za-

kładu Ubezpieczeń Społecznych, zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie Ry-

szarda Ś. Wyrok ten został uchylony przez Sąd Najwyższy, który uchylił również wy-

rok Sądu pierwszej instancji, przekazując sprawę Sądowi Okręgowemu do ponowne-

go rozpoznania.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy w Lublinie wyrokiem z dnia

11 lipca 2008 r. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że nie obciążył Ryszarda

Ś. za zobowiązania spółki z tytułu nieuregulowanych składek na ubezpieczenie

zdrowotne, na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowni-

czych za okres od sierpnia 1999 r. do lipca 2002 r. i oddalił odwołanie w pozostałej

części.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że odwołujący się od 17 listopada 1996 r. był

prezesem zarządu spółki z o.o. „S.”. Do 31 stycznia 2000 r. wiceprezesem zarządu i

udziałowcem spółki był również Wiesław T. Na przełomie lat 2001/2002 rozpoczęły

się problemy finansowe firmy z uwagi na brak ciągłości produkcji oraz w związku z

nieterminowym regulowaniem zobowiązań przez głównego kooperanta spółki - firmę

R. z W. Wynagrodzenia wypłacano pracownikom terminowo, nie regulowano jednak

większości zobowiązań wobec Urzędu Skarbowego i Zakładu Ubezpieczeń Społecz-

nych. W 2002 r. sytuacja spółki nieco się poprawiła, ale nadal jedynie w bardzo ogra-

niczonym zakresie regulowała ona należności podatkowe i składkowe. W dniu 30

czerwca 2002 r. dokonano kradzieży środków trwałych należących do spółki. Skra-

dzione maszyny stanowiły część linii produkcyjnej, wobec czego po tym zdarzeniu

produkcja była prowadzona jedynie w szczątkowym zakresie. Zwolniono 80% pra-

cowników. Firma ubezpieczeniowa wypłaciła spółce odszkodowanie w wysokości

10.000 zł.

Spółka posiadała zobowiązania wobec Urzędu Gminy M. - w kwocie

31.348,36 zł, wobec [...] Urzędu Skarbowego w L. - w kwocie 27.119,60 zł oraz wo-

bec ZUS - w kwocie 199.865,51 zł. W okresie 6 miesięcy poprzedzających złożenie

wniosku o ogłoszenie upadłości spółka regulowała jedynie bieżące należności. Zo-

bowiązania wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w ogóle nie zostały uregulo-

wane. Należności te były dochodzone przez ZUS w trybie postępowania egzekucyj-

3

nego. Egzekucja administracyjna skierowana do majątku spółki okazała się bezsku-

teczna. W dniu 8 maja 2003 r. spółka wystąpiła o ogłoszenie upadłości. Sąd Rejono-

wy w Lublinie postanowieniem z dnia 3 września 2003 r. oddalił ten wniosek na pod-

stawie art. 13 § 1 ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze ze względu na brak

majątku wystarczającego nawet na zaspokojenie kosztów postępowania.

Na podstawie tak ustalonego w sprawie stanu faktycznego Sąd pierwszej in-

stancji uznał, że odwołujący się ponosi odpowiedzialność za zaległości spółki z tytułu

składek na ubezpieczenia społeczne w myśl art. 31 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11,

poz. 74 ze zm.; dalej jako: ustawa systemowa) w związku z art. 116 § 1 ustawy z

dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8,

poz. 60 ze zm.; dalej jako: Ordynacja), albowiem Zakład Ubezpieczeń Społecznych

wykazał, że powstały one w okresie, gdy Ryszard Ś. pełnił funkcję członka zarządu

tej spółki oraz że ich egzekucja okazała się bezskuteczna, nie zaszły natomiast oko-

liczności zwalniające odwołującego się od tej odpowiedzialności, bo nie można

uznać, iż wniosek o ogłoszenie upadłości złożył we właściwym czasie. Według Sądu

Okręgowego, Ryszard Ś. nie ponosi natomiast odpowiedzialności za zaległości

spółki z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwa-

rantowanych Świadczeń Pracowniczych, ponieważ do tych zaległości nie stosuje się

przepisów Ordynacji regulujących odpowiedzialność osób trzecich, co wynika z treści

art. 32 ustawy systemowej, zgodnie z którym przepisy dotyczące składek na

ubezpieczenia społeczne stosuje się odpowiednio do składek na ubezpieczenie

zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych

jedynie w zakresie ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę i dodatko-

wej opłaty, przepisów karnych, dokonywania zabezpieczeń na wszystkich nierucho-

mościach, ruchomościach i prawach zbywalnych dłużnika oraz stosowania ulg i umo-

rzeń.

Sąd Apelacyjny w Lublinie, po rozpoznaniu apelacji obu stron od wyroku Sądu

Okręgowego, wyrokiem z dnia 17 lutego 2009 r. zmienił to orzeczenie w ten sposób,

że oddalił odwołanie Ryszarda Ś. od decyzji organu ubezpieczeń społecznych rów-

nież w części dotyczącej jego odpowiedzialności za zaległości spółki z tytułu składek

na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych i oddalił w całości apelację odwołującego się.

4

Sąd drugiej instancji uznał, iż pozytywne przesłanki odpowiedzialności wnio-

skodawcy za zaległości składkowe spółki ustalone zostały w sposób prawidłowy. Za-

sadnie Sąd Okręgowy uznał również, iż odwołujący się nie wykazał istnienia przesła-

nek zwalniających go z tej odpowiedzialności. Według Sądu odwoławczego nietrafne

było jednak stanowisko Sądu pierwszej instancji odnośnie do braku możliwości ob-

ciążenia wnioskodawcy odpowiedzialnością za zaległości z tytułu składek na ubez-

pieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pra-

cowniczych. Sąd Apelacyjny w tym zakresie podzielił pogląd Sądu Najwyższego wy-

rażony w uchwale z dnia 4 czerwca 2008 r., II UZP 3/08, zgodnie z którym członko-

wie zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, na podstawie art. 116 Ordyna-

cji w związku z art. 32 ustawy systemowej oraz w związku z art. 31 tej ustawy, mogą

zostać obciążeni odpowiedzialnością za niezapłacone w terminie przez tę spółkę

składki na oba Fundusze oraz na ubezpieczenie zdrowotne.

W ocenie Sądu drugiej instancji, nie zasługiwał natomiast na uwzględnienie

podstawowy zarzut apelacyjny odwołującego się dotyczący naruszenia prawa mate-

rialnego, tj. art. 118 § 2 Ordynacji w związku z art. 31 ustawy systemowej przez jego

niezastosowanie. Zgodnie z tym przepisem, przedawnienie zobowiązania wynikają-

cego z decyzji o odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej następuje po upływie

trzech lat od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja została doręczona. Sto-

sownie natomiast do art. 24 ust. 5d ustawy systemowej, przedawnienie należności z

tytułu składek wynikających z decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej lub następ-

cy prawnego następuje po upływie 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w

którym decyzja została wydana. Przepis ten reguluje termin przedawnienia należno-

ści z tytułu składek, a zatem znajduje w niniejszej sprawie zastosowanie zamiast art.

118 § 2 Ordynacji.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wywiódł wnioskodawca,

opierając ją na podstawie naruszenia prawa materialnego przez niezastosowanie art.

118 § 2 Ordynacji w związku z art. 31 ustawy systemowej w sytuacji, gdy od wydania

decyzji przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych upłynął już termin określony w tym

przepisie.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Są-

dowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania oraz pozostawienie temu Sądowi

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.

5

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że w aktualnym stanie prawnym termin

przedawnienia zobowiązania wynikającego z decyzji o odpowiedzialności osoby trze-

ciej za zobowiązania składkowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością regulują

dwa przepisy, tj. art. 118 § 2 Ordynacji w związku z art. 31 ustawy systemowej prze-

widujący trzyletni termin przedawnienia liczony od końca roku kalendarzowego, w

którym została doręczona decyzja oraz art. 24 ust. 5d ustawy systemowej wskazują-

cy na pięcioletni termin przedawnienia liczony od końca roku kalendarzowego, w któ-

rym została wydana decyzja. Zdaniem skarżącego, w tej sytuacji powinien mieć za-

stosowanie przepis korzystniejszy w danych okolicznościach dla zobowiązanego,

czyli w niniejszej sprawie art. 118 § 2 Ordynacji w związku z art. 31 ustawy systemo-

wej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 476 § 2 k.p.c., sprawą z zakresu ubezpieczeń społecznych jest

sprawa, w której wniesiono odwołanie od decyzji organu rentowego. Zakres i przed-

miot rozpoznania sądowego wyznacza zatem treść decyzji organu rentowego. Decy-

zja zapada po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego, a w późniejszym

postępowaniu, wywołanym odwołaniem do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych,

zgodnie z systemem orzekania w sprawach z tego zakresu, sąd rozstrzyga o prawi-

dłowości zaskarżonej decyzji. W sprawie, w której wniesiono odwołanie od decyzji

organu rentowego, przedmiot sporu nie może więc wykraczać poza treść tej decyzji.

W niniejszej sprawie skarżący odwołał się od decyzji dotyczącej jego odpo-

wiedzialności jako członka zarządu spółki kapitałowej za zobowiązania składkowe tej

spółki. Taki przedmiot decyzji wyznaczał też granice sporu w sprawie sądowej. Cho-

dziło zatem o rozstrzygnięcie, czy spełnione zostały przesłanki do obciążenia skarżą-

cego odpowiedzialnością za zaległości składkowe spółki wynikające z art. 116 § 1

Ordynacji w związku z art. 31 ustawy systemowej, a w odniesieniu do składek na

ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych - z art. 116 § 1 Ordynacji w związku z art. 32 ustawy systemowej i w

związku z art. 31 tej ustawy. Jeżeli natomiast chodzi o przedawnienie, w granicach

sporu sądowego wyznaczonego treścią zaskarżonej decyzji mieściło się wyłącznie

stwierdzenie, czy nie upłynął termin zakreślony przepisami na wydanie tej decyzji.

Zgodnie bowiem z art. 118 § 1 Ordynacji w związku z art. 31 ustawy systemowej, nie

6

można wydać decyzji o odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej, jeżeli od końca

roku kalendarzowego, w którym powstała zaległość podatkowa, upłynęło 5 lat.

Przedawnienie zobowiązania wynikającego z decyzji o odpowiedzialności

osoby trzeciej, o którym mowa w art. 118 § 2 Ordynacji, nie stanowi natomiast ele-

mentu stosunku prawnego będącego przedmiotem decyzji ustalającej taką odpowie-

dzialność (por. również wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 2008 r., I UK

151/08, OSNP 2010 nr 11-12, poz. 146 czy wyrok Wojewódzkiego Sądu Administra-

cyjnego w Szczecinie z dnia 21 stycznia 2009 r., I SA/Sz 523/08, LEX nr 510021).

Kwestia ta aktualizuje się bowiem dopiero na etapie postępowania egzekucyjnego,

czyli w sytuacji, gdy chodzi o wykonanie zobowiązania wynikającego z prawomocnej

decyzji dotyczącej obciążenia osoby trzeciej, w tym przypadku członka zarządu

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, za zaległości składkowe tej spółki, a zatem

dopiero po prawomocnym rozstrzygnięciu sporu sądowego co do prawidłowości

orzeczenia odpowiedzialności osoby trzeciej za zaległości składkowe. Sąd rozpo-

znający odwołanie od decyzji ustalającej odpowiedzialność członka zarządu spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością za zaległości składkowe tej spółki nie ma zatem nie

tylko obowiązku, ale i uprawnienia, do badania kwestii przedawnienia zobowiązania

wynikającego z tej decyzji, albowiem wykracza to poza ramy przedmiotu sporu poda-

nego mu pod osąd. Wynika z tego, iż do rozpoznania niniejszej sprawy nie miał za-

stosowania ani art. 24 ust. 5d ustawy systemowej, ani też art. 118 § 2 Ordynacji w

związku z art. 31 ustawy systemowej, wobec czego bez znaczenia dla rozstrzygnię-

cia sporu między stronami pozostaje również kwestia relacji pomiędzy tymi przepi-

sami.

Mając to na uwadze, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. orzekł jak

w sentencji.

========================================