III CSK 110/09

Wyrok z dnia 10 grudnia 2009 r., III CSK 110/09

Z chwilą wejścia w życie art. 491

ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o

spółdzielniach mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116

ze zm.) uchylony został art. 49 ust. 2 tej ustawy.

Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Barbary K. i Stefana K. przeciwko

Spółdzielni Mieszkaniowej "P.C." w K. o zobowiązanie do zawarcia umowy, po

rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 10 grudnia 2009 r.

skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 13

listopada 2008 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Krakowie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Barbara K. i Stefan K. domagali się zobowiązania Spółdzielni Mieszkaniowej

"P.C." w K. do zawarcia umowy o ustanowienie odrębnej własności lokalu

mieszkalnego nr 27 położonego przy ul. P. nr 34 w K. wraz z pomieszczeniami

przynależnymi.

Sąd Okręgowy w Krakowie wyrokiem z dnia 30 lipca 2008 r. oddalił

powództwo, ustalając, że powodowie dnia 11 kwietnia 2001 r. złożyli do Spółdzielni

wniosek o przeniesienie na nich własności lokalu, a następnie dnia 7 czerwca 2002

r. ponowili ten wniosek. Dnia 22 kwietnia 2004 r. między powodami a Spółdzielnią

została zawarta umowa o uzupełnienie wkładu budowlanego, a dnia 30 kwietnia

2004 r. przysługujące powodom spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu zostało

przekształcone w prawo własnościowe. W następnych latach powodowie czynili

starania o zawarcie z nimi umowy o ustanowienie odrębnej własności lokalu.

Sąd Okręgowy uznał, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 491

ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (jedn. tekst:

Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm. – dalej: "u.s.m."). Budynek, w którym

znajduje się lokal, jest położony na działce zabudowanej budynkami mieszkalnymi,

Spółdzielni zaś nie przysługuje prawo własności gruntu pod tym budynkiem.

Sąd Apelacyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 13 listopada 2008 r. oddalił

apelację powodów, podkreślając, że pozwana nie wyjaśniła w sposób przekonujący,

iż zaniechanie wyodrębnienia lokali w budynku przy ul. P. nr 34 było

usprawiedliwione. W szczególności pozwana nie może bronić się zarzutem, że na

przeszkodzie podjęciu czynności mających na celu wyodrębnienie własności lokali

w budynku przy ul. P. nr 34 stoi nieuregulowany stan prawny nieruchomości

położonej pod tym budynkiem, dawniej położonym na działce ewidencyjnej, której

stan prawny był uregulowany w sposób pozwalający na wyodrębnianie lokali.

Pozwanej przysługuje prawo wieczystego użytkowania do tej części gruntu, które

jest ujawnione w księdze wieczystej. Spółdzielnia nie wyjaśniła, dlaczego nie

podjęła czynności wskazanych w art. 41 i 42 u.s.m., nie realizuje zatem w sposób

należyty i terminowy swoich obowiązków względem członków ubiegających się o

zawarcie umów o przeniesienie własności lokalu. Jednakże, w ocenie Sądu

Apelacyjnego, powodom nie przysługuje roszczenie wynikające z art. 491

u.s.m. W

chwili wniesienia pozwu obowiązywał i nadal obowiązuje art. 49 u.s.m., zgodnie z

którym członek spółdzielni może dochodzić praw przed sądem w trybie

nieprocesowym. Powodowie nie mogą natomiast żądać zobowiązania pozwanej do

złożenia oświadczenia woli, skoro nie zostały wykonane czynności przewidziane w

art. 41 i 42 u.s.m., a w szczególności nie weszła w życie uchwała zarządu w

sprawie określenia odrębnej własności lokalu. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, na

podstawie art. 491

u.s.m. można domagać się złożenia oświadczenia woli

przenoszącego własność lokalu tylko wtedy, gdy jego własność została już

wyodrębniona, a spółdzielnia dopuszcza się bezczynności z przystąpieniem do

zawarcia umowy.

W skardze kasacyjnej powodowie zarzucili naruszenie art. 491

u.s.m.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Artykuł 49 ust. 1 u.s.m. w pierwotnym brzmieniu stanowił, że jeżeli przed

upływem 12 miesięcy od dnia wejścia ustawy w życie spółdzielnia nie podjęła

czynności, o których mowa w art. 41 i 42 u.s.m. (związanych z połączeniem,

rozgraniczeniem albo podziałem nieruchomości lub z ewidencją gruntów i

budynków oraz czynności zmierzających do określenia przedmiotu odrębnej

własności lokali), a nie toczyło się postępowanie sądowe w trybie art. 43 ust. 5

u.s.m., tj. postępowanie o stwierdzenie nieważności uchwały zarządu spółdzielni

określającej przedmiot odrębnej własności lokali, sąd, na wniosek członka

spółdzielni mieszkaniowej, któremu, zgodnie z przepisami ustawy, przysługiwało, z

zastrzeżeniem art. 36 u.s.m., roszczenie o przeniesienie własności lokalu, orzekał o

ustanowieniu odrębnej własności lokalu mieszkalnego lub lokalu o innym

przeznaczeniu na zasadach określonych w art. 39-43 u.s.m. Artykuł 49 ust. 2 u.s.m.

przewidywał w tym zakresie tryb postępowania nieprocesowego o zniesienie

współwłasności nieruchomości. Nowelizacja art. 49 ust. 1 u.s.m., dokonana na

podstawie art. 8 pkt 4 ustawy z dnia 21 grudnia 2001 r. o zmianie m.in. ustawy o

spółdzielniach mieszkaniowych (Dz.U. Nr 154, poz. 1802), polegała na wydłużeniu

terminu 12 miesięcy do 24 miesięcy. Artykuł 49 u.s.m. został uchylony przez art. 1

pkt 40 ustawy z dnia 19 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach

mieszkaniowych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 240, poz. 2058).

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 20 kwietnia 2005 r., K 42/02 (OTK-A

Zb.Urz. 2005, nr 4, poz. 38) stwierdził m.in., że art. 1 pkt 40 ustawy z dnia 21

grudnia 2001 r. jest niezgodny z art. 45 ust. 1 i art. 64 ust. 1 i 2 oraz jest zgodny z

art. 2 i art. 75 ust. 1 Konstytucji. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma w tej części

charakter „reanimacyjny”, stwierdzając bowiem niezgodność z Konstytucją przepisu

uchylającego, przywrócił w ten sposób ze skutkiem ex tunc moc obowiązującą

przepisu uchylonego.

Artykułem 1 pkt 38 ustawy z dnia 14 czerwca 2007 r. o zmianie ustawy o

spółdzielniach mieszkaniowych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr

125, poz. 873) dodano art. 491

u.s.m. Zgodnie z tym przepisem, osoba, która na

podstawie ustawy może żądać ustanowienia prawa odrębnej własności lokalu, w

razie bezczynności spółdzielni może wystąpić do sądu z powództwem na podstawie

art. 64 k.c. w związku z art. 1047 § 1 k.p.c.

Wyjaśnienia wymaga stosunek art. 491

do art. 49 ust. 2 u.s.m. Zdaniem Sądu

Apelacyjnego, art. 49 ust. 2 u.s.m., przewidujący tryb postępowania

nieprocesowego w sprawie o ustanowienie odrębnej własności lokalu, ma

zastosowanie w wypadku określonym w art. 49 ust. 1 u.s.m., a więc wtedy, gdy

spółdzielnia nie podejmie czynności, o których mowa w art. 41 i 42 u.s.m., a nie

toczy się postępowanie sądowe w trybie art. 43 ust. 5 u.s.m. W rozważanym

wypadku nie stosuje się art. 491

u.s.m., regulującego tylko taką sytuację, w której

odrębna własność lokalu już została wyodrębniona. Taka interpretacja jest

nietrafna.

Przepisy art. 49 ust. 2 i art. 491

u.s.m. regulują tę samą sytuację, w której

spółdzielnia, mimo obowiązku wynikającego z ustawy, nie dokonuje wyodrębnienia

własności lokalu. Przewidują one natomiast dwa różne tryby postępowania

cywilnego: nieprocesowy i procesowy. Tryb nieprocesowy został zastosowany

niewłaściwie, gdyż postępowanie o zniesienie współwłasności z natury rzeczy może

odnosić się wyłącznie do stosunków między współwłaścicielami, a nie do stosunku

między właścicielem i osobą, której przysługuje roszczenie o ustanowienie odrębnej

własności lokalu. Z tego względu należy podkreślić, że w art. 491

u.s.m. przyjęto

właściwy tryb procesu (art. 64 k.c. i art. 1047 § 1 k.p.c.), powstaje jednak pytanie,

dlaczego ustawodawca, dodając art. 491

u.s.m., nie uchylił jednocześnie art. 49 ust.

2 u.s.m.

Ustawodawca został związany precedensem konstytucyjnym wynikającym z

uznania przez Trybunał Konstytucyjny wcześniejszego uchylenia art. 49 u.s.m. za

niezgodne z Konstytucją, co było uzasadnione, gdyż – jak podkreślił Trybunał

Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 20 kwietnia 2005 r., K 42/02 –

uchylenie art. 49 u.s.m. przez ustawę z dnia 19 grudnia 2002 r. odbierało członkowi

spółdzielni instrument dochodzenia od spółdzielni realizacji obowiązku związanego

z ustanowieniem odrębnej własności lokalu. Wspomniane związanie w 2007 r. było

już wyłącznie formalne, ustawodawca bowiem stworzył inny instrument skutecznie

zapewniający realizację uprawnienia przysługującego członkowi spółdzielni.

De lege lata określenie wzajemnego stosunku art. 49 ust. 2 i art. 491

u.s.m.

jest problemem z zakresu wykładni prawa, którego rozstrzygniecie wymaga

zastosowania jednej z reguł kolizyjnych. Trzeba w związku z tym podkreślić, że oba

przepisy są hierarchicznie równe sobie, żaden z nich nie jest przepisem

szczególnym wobec drugiego, ponieważ ich zakresy pokrywają się, ale jeden z nich

jest wcześniejszy. W takim wypadku należy zastosować regułę kolizyjną lex

posterior derogat legi priori, zgodnie z którą, art. 491

jako lex posterior uchylił art. 49

ust. 2 u.s.m. W tej sytuacji należy przyjąć, że po wejściu w życie ustawy z dnia 14

czerwca 2007 r. członkowie spółdzielni i inne osoby uprawnione na podstawie

przepisów ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych mogą dochodzić roszczenia o

ustanowienie odrębnej własności lokalu wyłącznie w procesie, na podstawie art. 64

k.c. i art. 1047 § 1 k.p.c. w związku z art. 491

i art. 49 ust. 1 u.s.m. Bezczynność

spółdzielni, o której mowa w art. 491

u.s.m., oznacza sytuację, w której spółdzielnia

nie podejmuje czynności wymienionych w art. 41 i 42 u.s.m., a nie toczy się

postępowanie sądowe na podstawie art. 43 ust. 5 u.s.m. W takim wypadku sąd, na

żądanie osoby, której zgodnie z przepisami ustawy o spółdzielniach

mieszkaniowych przysługuje roszczenie o ustanowienie (przeniesienie) odrębnej

własności lokalu, orzeka, stosując m.in. art. 39-43 u.s.m.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

ust. 1

k.p.c. orzekł, jak w sentencji.