V CSK 180/09

Sygn. akt V CSK 180/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 grudnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z powództwa "E." Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

w T.

przeciwko "Nowoczesne Technologie Produkcji" Spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 11 grudnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 5 lutego 2009 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od strony powodowej na rzecz strony pozwanej

kwotę 5400 zł (pięć tysięcy czterysta) tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powódka w pozwie z dnia 14 lutego 2008 r. wnosiła o zasądzenie od

pozwanej kwoty 327 956,44 zł z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu tytułem

obniżenia ceny maszyny zakupionej od strony pozwanej, z powodu licznych wad

urządzenia. W uzasadnieniu pozwu wskazała jako podstawę prawną roszczenia

art. 560 § 1 i § 3 k.c.

Wyrokiem zaocznym z dnia 17 kwietnia 2008r. Sąd pierwszej instancji

uwzględnił powództwo. Na skutek sprzeciwu strony pozwanej, która zarzuciła

między innymi wygaśniecie roszczenia powódki z tytułu rękojmi wobec upływu

terminu prekluzyjnego z art. 568 § 1 k.c., Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 30 lipca

2008 r. uchylił wyrok zaoczny i oddalił powództwo, a Sąd Apelacyjny zaskarżonym

wyrokiem z dnia 5 lutego 2009 r. oddalił apelację strony powodowej.

Sądy ustaliły między innymi, że strona powodowa, w ramach łączącej ją

z firmą V.-L. Polska S.A. we W. umowy leasingu, nabyła od strony pozwanej

maszynę odlewniczą, którą odebrała w październiku 2005 r. Urządzenie nie

pracowało właściwie wskutek licznych usterek zgłaszanych pozwanej przez

powódkę. Mimo napraw wykonywanych przez pozwaną do listopada 2006 r.,

maszyna nie osiągnęła założonych parametrów i powódka wyłączyła ją z

eksploatacji. W październiku 2007 r. wezwała stronę pozwaną do próby ugodowej

w sprawie V GCo 471/07/6 przed Sądem Rejonowym w O., do ugody jednak nie

doszło.

W tym stanie faktycznym Sądy uznały, że roszczenie powódki, określone

przez nią w pozwie jako roszczenie z tytułu rękojmi za wady fizyczne rzeczy, nie

może być uwzględnione ze uwagi na upływ terminu prekluzyjnego z art. 568 § 1

k.c. powodujący wygaśnięcie roszczenia. Terminu tego nie przerwało bowiem

wystąpienie przez powódkę z próbą ugodowego załatwienia sporu. Sądy uznały

również, że roszczenie powódki nie mogło być rozpoznane jako roszczenie

odszkodowawcze z art. 471 k.c., bowiem określiła ona w pozwie, że opiera

roszczenie na przepisach dotyczących odpowiedzialności z tytułu rękojmi za wady

fizyczne maszyny i tym samym ukształtowała przedmiotowo powództwo zakreślając

3

ramy zarówno kognicji sądu jak i obrony strony pozwanej. Dopiero w toku procesu,

w piśmie procesowym z dnia 11 lipca 2008 r., wskazała, że podstawą prawną jej

roszczenia może być także art. 471 k.c., co jednak nie mogło, zdaniem Sądów,

odnieść skutku, bowiem taka zmiana stanowi przedmiotowe przekształcenie

powództwa, niedopuszczalne w sprawie gospodarczej w myśl w art. 4794

§ 2 k.p.c.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że inne są podstawy odpowiedzialności z tytułu rękojmi

za wady rzeczy a inne odpowiedzialności odszkodowawczej i choć część

okoliczności i dowodów może być wspólna przy obu podstawach, to jednak przy

odpowiedzialności odszkodowawczej powód musi wykazać szkodę, określając co ją

stanowiło i udowodnić, że nastąpiła. Tymczasem strona powodowa nie określiła

tego jednoznacznie wskazując początkowo na szkodę jako na różnicę między

wysokością zapłaconej ceny a wartością wadliwej maszyny, choć nie płaciła stronie

pozwanej ceny za maszynę, gdyż zakup był sfinansowany przez firmę leasingową,

zaś w apelacji powołała nowe fakty w postaci uiszczonych opłat leasingowych jako

szkody, co w świetle art. 381 k.p.c. było niedopuszczalne. W konsekwencji Sąd

Apelacyjny stwierdził, że skoro strona powodowa wywodziła swoje roszczenie

w pozwie jednoznacznie z odpowiedzialności pozwanej z tytułu rękojmi za wady

sprzedanej maszyny i niedopuszczalne było przekształcenie przedmiotowe

powództwa na roszczenie odszkodowawcze, Sąd Okręgowy prawidłowo

rozstrzygnął spór w oparciu o przepisy dotyczące odpowiedzialności z tytułu

rękojmi, oddalając, jako zbędne, wnioski dowodowe strony powodowej zmierzające

do wykazania szkody i jej wysokości oraz związku przyczynowego.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach, strona powodowa

w ramach zarzutów naruszenia norm procesowych wskazała na naruszenie art.

4794

§ 2 zd.1 k.p.c. przez błędne przyjęcie, że dyspozycją tego przepisu objęta jest

zmiana podstawy materialnoprawnej powództwa oraz przez przyjęcie, iż powódka

dokonała przedmiotowej zmiany powództwa, mimo że cały czas domagała się

zasądzenia tej samej kwoty na tej samej podstawie faktycznej, naruszenie art. 187

§ 1 k.p.c. przez błędne przyjęcie, że doniosłym prawnie elementem pozwu,

wpływającym na rozstrzygnięcie sprawy, jest wskazanie w pozwie podstawy

materialnoprawnej roszczenia, naruszenie art. 383 zd. 1 k.p.c. przez bezpodstawne

przyjęcie, że w postępowaniu apelacyjnym strona powodowa zmieniła powództwo,

4

mimo że nadal domagała się zasądzenia tej samej kwoty na tej samej podstawie

faktycznej, naruszenie art. 380 k.p.c. przez nierozpoznanie postanowienia Sądu

pierwszej instancji oddalającego wnioski dowodowe strony powodowej, która

zakwestionowała to w apelacji, naruszenie art. 382 w zw. z art. 227 i art. 278 § 1

k.p.c. przez nie uzupełnienie w postępowaniu apelacyjnym postępowania

dowodowego o dowody oddalone przez Sąd Okręgowy, w szczególności dowód

z opinii biegłego sądowego, naruszenie art. 381 k.p.c. przez jego zastosowanie,

mimo że w apelacji powódka nie powołała nowych dowodów, a pominięcie nowych

faktów nie mogło uzasadniać oddalenia apelacji. W ramach pierwszej podstawy

kasacyjnej strona powodowa zarzuciła naruszenie art. 471 oraz art. 361 k.c. przez

ich nie zastosowanie jako podstawy materialnoprawnej powództwa oraz art. 45 ust.

1 w zw. z art. 8 ust. 2 Konstytucji przez pozbawienie strony powodowej prawa do

sądu rozumianego jako prawo do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy przez

niezawisły sąd. Wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania przy uwzględnieniu wniosku o zasądzenie kosztów

postępowania za wszystkie instancje.

Strona pozwana wnosiła o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Decydujące znaczenie dla oceny zarzutów skargi kasacyjnej ma wykładnia

art. 4794

§ 2 zd.1 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym w chwili orzekania przez Sąd

pierwszej instancji. Przepis ten stanowi, że w toku postępowania nie można

występować z nowymi roszczeniami zamiast lub obok dotychczasowych, a kwestią

wymagającą wykładni jest, co należy rozumieć przez wystąpienie z nowymi

roszczeniami zamiast lub obok dotychczasowych.

Roszczenia dochodzone w sprawie określa powód w pozwie. Zgodnie z art. 187 § 1

k.p.c. określenie to powinno zawierać dokładne sprecyzowanie żądania

oraz przytoczenie okoliczności faktycznych uzasadniających to żądanie.

Powód żądający zasądzenia należności powinien zatem określić kwotę, której

dochodzi oraz podać okoliczności faktyczne, na których opiera swoje żądanie.

Podane przez powoda okoliczności faktyczne uzasadniające żądanie pozwalają na

5

określenie podstawy prawnej, na której opiera się roszczenie powoda oraz reżimu

odpowiedzialności pozwanego, a tym samym na zakreślenie ram sporu i kognicji

sądu. Wskazane okoliczności faktyczne roszczenia są bowiem podstawą faktyczną

uzasadniającą zastosowanie abstrakcyjnej normy prawnej, a proces stosowania

przez sąd prawa polega na porównaniu ustalonego stanu faktycznego ze stanem

faktycznym podanym w hipotezie określonej normy prawnej, tj. na subsumcji stanu

faktycznego sprawy pod określony przepis prawa. Wskazany przez powoda,

a następnie ustalony przez sąd, stan faktyczny determinuje zatem zastosowanie

normy prawnej i dlatego jest tak istotny dla określenia zakresu poddania sprawy

pod osąd sądu.

Z uwagi na to, że relacje zachodzące między stronami mogą nierzadko być

bardzo skomplikowane a roszczenia z nich wypływające mogą mieć źródło lub

podstawę w różnych przepisach prawa, obowiązkiem powoda jest tak precyzyjne

określenie podstawy faktycznej żądania, by można było jednoznacznie określić

jaką ma ono podstawę prawną. Jest to konieczne w celu podjęcia przez

pozwanego stosownej obrony oraz w celu zakreślenia przez sąd granic

rozstrzygania sprawy. Powód, który kupił od pozwanego rzecz obciążoną wadami

fizycznymi może dochodzić roszczeń opartych na reżimie odpowiedzialności

z tytułu rękojmi, gwarancji lub odszkodowawczym: kontraktowym lub deliktowym.

Każdy z powyższych reżimów opiera się na innych przesłankach i zasadach,

wybór każdej z tych podstaw odpowiedzialności determinuje inny zakres

okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, faktów, które musi

udowodnić powód oraz środków obrony pozwanego i faktów, które on musi

udowodnić. Jeżeli powód wskazał w pozwie, że żąda zasądzenia od pozwanego

określonej kwoty z tytułu obniżenia ceny rzeczy wadliwej, określił tym samym,

że opiera powództwo na reżimie odpowiedzialności pozwanego z tytułu rękojmi za

wady rzeczy sprzedanej i ukształtował przedmiotowo proces jako oparty

na bezwzględnej odpowiedzialności pozwanego na zasadzie ryzyka. Roszczenie

o obniżenie ceny jest bowiem roszczeniem przewidzianym jedynie w art. 560 k.c.,

dotyczącym odpowiedzialności sprzedawcy z tytułu rękojmi za wady. Nie jest to

roszczenie odszkodowawcze, gdyż szkodą w rozumieniu art. 471 k.c. w zw. z art.

361 § 2 k.c. jest różnica między stanem majątku poszkodowanego istniejącym

6

przed zdarzeniem wywołującym szkodę i po nim, a więc między innymi obniżenie

wartości rzeczy wadliwej, a nie jej ceny w sposób określony w art. 560 § 3 k.c.

Należy zatem uznać, że jeżeli powód żąda w pozwie zasądzenia określonej

kwoty z tytułu obniżenia ceny kupionej rzeczy wadliwej i jako okoliczności faktyczne

podaje fakt nabycia rzeczy od pozwanego, wystąpienie jej wad, które nie zostały

usunięte oraz wskazuje, że żąda obniżenia ceny w takim stosunku, w jakim wartość

rzeczy wolnej od wad pozostaje do jej wartości z uwzględnieniem istniejących wad,

to znaczy, że spośród przysługujących mu roszczeń dokonał wyboru roszczenia

z tytułu rękojmi za wady fizyczne rzeczy i w taki sposób ukształtował przedmiotowo

proces. Zmiana w toku procesu podstawy odpowiedzialności na odpowiedzialność

odszkodowawczą sprzedawcy stanowi w takiej sytuacji przedmiotową zmianę

powództwa, bowiem inne są podstawy faktyczne i prawne odpowiedzialności

z tytułu rękojmi oraz odpowiedzialności odszkodowawczej, inny zakres możliwej

obrony pozwanego i inne okoliczności faktyczne, których udowodnienie obciąża

każdą ze stron, a tym samym inne granice badania sprawy przez sąd.

W rozpoznawanej sprawie strona powodowa nie tylko wyraźnie określiła

w pozwie, że dochodzi żądanej kwoty z tytułu obniżenia ceny zakupionej maszyny

z powodu jej wad i wskazała okoliczności faktyczne istotne z punktu widzenia

odpowiedzialności strony pozwanej z tytułu rękojmi za wady rzeczy sprzedanej,

lecz wskazała też art. 560 §1 i § 3 k.c. jako podstawę materialnoprawną roszczenia.

Jednoznacznie zatem określiła, że dochodzi roszczenia opartego na

odpowiedzialności pozwanej z tytułu rękojmi za wady rzeczy sprzedanej, a nie na

odpowiedzialności odszkodowawczej. W orzecznictwie Sądu Najwyższego

jednolicie przyjmuje się, że choć wskazanie przez powoda podstawy

materialnoprawnej roszczenia nie jest wymagane, to nie pozostaje bez znaczenia

dla przebiegu i wyniku sprawy, bowiem pośrednio określa także okoliczności

faktyczne uzasadniające żądanie pozwu. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku

z dnia 23 lutego 1999 r. I CKN 252/98 (OSNC 1999/9/152), podstawa

materialnoprawna roszczenia zakreśla krąg okoliczności faktycznych

uzasadniających żądanie pozwu i wyznacza tym samym granice badania sądu,

a jej zmiana stanowi przedmiotowe przekształcenie powództwa. W konsekwencji

jednolicie przyjmuje się w orzecznictwie Sądu Najwyższego, że przedmiotową

7

zmianą powództwa są wszystkie czynności, które prowadzą do zmiany ilościowej

lub jakościowej żądania, jak również takie, które w istotny sposób zmieniają

podstawę faktyczną niezbędnych ustaleń doprowadzając do konieczności

ustosunkowania się do nowego prawnego uzasadnienia żądania, a także

wskazanie na inną materialnoprawną podstawę dochodzonego roszczenia, nawet

przy zachowaniu tożsamego brzmienia żądania procesowego (porównaj między

innymi orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 2009 r. V CSK 282/08,

nie publ., z dnia 19 listopada 1998 r. I CKN 32/98, OSNC 1999/5/96, z dnia

19 grudnia 2007 r. V CSK 301/07, nie publ., z dnia 28 lutego 1958 r. 3 CR 464/57,

OSPiKA 1960/11/290, z dnia 13 września 1960 r. 2 CR 212/60, OSN 1962/1/16,

z dnia 2 czerwca 1966 r. II PZ 25/66, OSPiKA 1967/6/138, z dnia 12 listopada

1969 r. II CZ 117/69. OSNCP 1970/9/154, z dnia 24 kwietnia 1972 r. III PZP 17/70,

OSNCP 1973/5/72, z dnia 24 maja 1979 r. II CZ 52/79, OSNCP 1979/12/246,

z dnia 12 listopada 1982 r. III CRN 271/82, OSNCP 1983/8/118, z dnia 12 lipca

1988 r. III CZP 50/88, OSNCP 1989/10/158, z dnia 7 kwietnia 1992 r. III CZP 29/92,

OSNCP 1992/11/192 i z dnia 11 grudnia 1998 r. II CKN 96/98, OSNC 1999/5/98).

W świetle powyższej wykładni pojęcia przekształcenia przedmiotowego powództwa

oraz wskazanych wyżej różnic w podstawie faktycznej i prawnej oraz zasadach

odpowiedzialności odszkodowawczej i opartej na reżimie rękojmi za wady rzeczy

sprzedanej, za takie przekształcenie należy też uznać wskazanie w toku procesu

przez powoda dochodzącego w pozwie zasądzenia określonej kwoty na podstawie

art. 560 § 1 i § 3 k.c., że jego roszczenie jest roszczeniem odszkodowawczym,

dochodzonym na podstawie art. 471 k.c.

W świetle art. 4794

§ 2 zd.1 k.p.c. taka zmiana przedmiotowa powództwa jest

niedopuszczalna w postępowaniu w sprawach gospodarczych, które z założenia

ustawodawcy ma przebiegać szybko, bez komplikacji procesowych, tak, by realne

stało się zakończenie postępowania sądowego na pierwszym posiedzeniu,

co z reguły nie jest możliwe przy przedmiotowej zmianie powództwa, powodującej

konieczność zmiany zarówno obrony pozwanego, jak i zakresu koniecznych

ustaleń faktycznych.

Nie jest również dopuszczalne w takiej sytuacji, badanie przez sąd z urzędu,

czy nie zachodzą podstawy do przyjęcia odpowiedzialności odszkodowawczej

8

pozwanego. Skoro bowiem powód w pozwie dokonał wyboru reżimu

odpowiedzialności pozwanego z tytułu rękojmi za wady rzeczy sprzedanej

i ukształtował w ten sposób ramy procesu, w tym zakres obrony pozwanego oraz

kognicji sądu, sąd nie może z urzędu zmienić podstawy odpowiedzialności

pozwanego na odszkodowawczą, bowiem zakłóciłoby to równowagę procesową

stron oraz naruszyło zasadę bezstronności sądu.

Z tych wszystkich względów za nieuzasadniony należy uznać zasadniczy

zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art. 4794

§ 2 zd. 1 k.p.c. oraz związany z nim

zarzut naruszenia art. 187 § 1 k.p.c. Pozostałe zarzuty procesowe są

bezprzedmiotowe. Skoro bowiem trafnie Sądy obu instancji uznały, że z uwagi na

treść art. 4794

§ 2 zd. 1 k.p.c. nie mogą oceniać roszczenia powoda na podstawie

przepisów o odpowiedzialności odszkodowawczej, w tym art. 471 k.c., prawidłowo

Sąd pierwszej instancji oddalił wnioski dowodowe strony powodowej zmierzające

do wykazania szkody, jej wysokości oraz związku przyczynowego, jako

bezprzedmiotowe i trafnie Sąd Apelacyjny zaakceptował to stanowisko. Należy

w tym miejscu zauważyć, że nie ma racji skarżący twierdząc, iż Sąd Apelacyjny

naruszył art. 380 k.p.c. nie rozpoznając postanowienia Sądu pierwszej instancji

oddalającego wnioski dowodowe powoda. Po pierwsze apelacja nie zawierała

wniosku zgłoszonego w trybie art. 380 k.p.c., a po wtóre Sąd Apelacyjny odniósł się

do jej zarzutu oddalenia wniosków dowodowych trafnie uznając, że prowadzenie

postępowania dowodowego w tym zakresie było zbędne. Z tych samych względów

nie doszło do naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 382 w zw. z art. 227 i art. 278

§ 1 k.p.c. Podobnie Sąd ten nie naruszył także art. 381 k.p.c. stwierdzając,

że niezależnie od niedopuszczalności przedmiotowego przekształcenia powództwa

w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji, niedopuszczalne także było

wskazanie dopiero w postępowaniu apelacyjnym, jako szkody powoda,

konieczności płacenia rat leasingowych. Są to bowiem niewątpliwie nowe fakty,

niedopuszczalne co do zasady w postępowaniu apelacyjnym.

W konsekwencji uznania za niedopuszczalne przekształcenia powództwa na

odszkodowawcze ani przyjęcia takiej podstawy prawnej roszczenia przez Sąd

z urzędu, za bezzasadne należało uznać zarzuty naruszenia art. 471 i art. 361 k.c.,

które nie mogły mieć zastosowania w sprawie. Natomiast zarzut naruszenia art. 45

9

ust. 1 w zw. z art. 8 ust. 2 Konstytucji jest oczywiście bezpodstawny skoro Sądy

obu instancji rozpoznały roszczenie jakie strona powodowa zgłosiła w pozwie

w wyniku dokonania wyboru spośród kilku przysługujących jej roszczeń,

a ewentualne przedawnienie innych roszczeń, do jakiego być może doszło, nie jest

skutkiem naruszenia prawa przez Sądy. Odpowiednie sformułowanie przez

zawodowego pełnomocnika pozwu w rozpoznawanej sprawie lub wytoczenie

równolegle innego powództwa, pozwoliłoby zapewne uniknąć skutków

przewidzianych przez prawo prekluzji i przedawnienia roszczeń.

Biorąc wszystko to pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

oddalił skargę kasacyjną i na podstawie art. 98 w zw. z art. 108 § 1 oraz art. 39821

w zw. z art. 390 § 1 k.p.c. zasądził od strony powodowej na rzecz strony pozwanej

zwrot kosztów postępowania kasacyjnego.