V CSK 182/09

Sygn. akt V CSK 182/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 grudnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa A.K., A.D., E.S., J.B. i A.K.

przeciwko Skarbowi Państwa – Wojewodzie […]

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 11 grudnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 18 grudnia 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 27 sierpnia 2008 r. zasądził od

pozwanego Skarbu Państwa – Wojewody […] tytułem odszkodowania za

bezprawne uwłaszczenie nieruchomości oraz utracone w związku z tym korzyści na

rzecz powodów: A.D. – 88.159 zł, E.S., J.B., A.K. i A.K. – po 22.039,75 zł, wraz z

ustawowymi odsetkami od konkretnych kwot składających się na te należności,

liczonymi od wskazanych dat; oddalił dalej idące w tym zakresie żądania powodów i

orzekł o kosztach procesu.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 18 grudnia 2008 r. oddalił apelację

pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego, przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia

następujące ustalenia i wnioski.

Minister Przemysłu Lekkiego wydał w dniu 5 sierpnia 1949 r. orzeczenie o

przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstwa D., będącego własnością J.H., a

orzeczeniem z dnia 28 marca 1951 r. zatwierdził przejęcie na własność Państwa

nieruchomości gruntowej, na której znajdował się budynek drukarni.

W dniu 31 lipca 1992 r. Wojewoda wydał decyzję stwierdzającą nabycie

przez Przedsiębiorstwo „P.” – z mocy prawa – użytkowania wieczystego gruntu

oraz prawa własności znajdujących się na nim budynków. Decyzja ta dotyczyła

nieruchomości wchodzącej w skład znacjonalizowanego przedsiębiorstwa J.H.

Przedsiębiorstwo „P.” zbyło przedmiotowa nieruchomość małżonkom P. umową z

dnia 28 lutego 2000 r.

Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej decyzją z dnia 18 sierpnia

2003 r. stwierdził nieważność orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia 28

marca 1951 r. w części dotyczącej nieruchomości gruntowej, zaś Minister

Budownictwa decyzją z dnia 28 czerwca 2006 r. stwierdził, że decyzja Wojewody z

dnia 31 lipca 1992 r., dotycząca uwłaszczenia Przedsiębiorstwa „P.”, została

wydana z naruszeniem prawa.

Minister Gospodarki i Pracy decyzją z dnia 14 grudnia 2004 r. przyznał

powodom - będącym następcami prawnymi J.H. – odszkodowania z tytułu

3

utraconych korzyści: A.D. – 175.347 zł, E.S., J.B., A.K. i A.K. – po 43.836,50 zł.

Postępowanie administracyjne dotyczące kolejnego wniosku powodów o dalsze

odszkodowania zostało umorzone decyzja Wojewody z dnia 20 kwietnia 2007 r. z

uwagi na uchylenie art. 160 k.p.a.

Oceniając tak ustalony stan faktyczny Sąd Apelacyjny uznał, że źródłem

szkody powodów jest decyzja uwłaszczeniowa Wojewody z dnia 31 lipca 1992 r.

Decyzja ta umożliwiła przedsiębiorstwu „P.” zbycie nieruchomości małżonkom P. i

zamknęła powodom drogę do jej odzyskania oraz pobierania pożytków w postaci

czynszu dzierżawnego. Powodowie mogą zatem skutecznie domagać się od

pozwanego odszkodowań obejmujących wartość nieruchomości znacjonalizowanej

w sposób sprzeczny z prawem i utraconych pożytków – wyliczonych przez biegłego

na kwoty odpowiednio: 120.976 zł i 55.372 zł – stosownie do przypadających im

udziałów (A.D. – w ½ części, pozostali powodowie – po 1

/8 części każdy z nich).

Jako podstawę rozstrzygnięcia Sąd Apelacyjny wskazał art. 4171

§ 2 zdanie drugie

k.c.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 3983

§ 1 k.p.c., pozwany podniósł zarzuty naruszenia:

- art. 2 ust. 7 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa

podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17, ze zm.),

§ 65 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r.

w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność

Państwa (Dz. U. Nr 16, poz. 62 ze zm.; dalej: „rozp. RM z dnia 30 stycznia

1947 r.”) i § 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 11 kwietnia

1946 r. o określeniu trybu ujawnienia w księgach hipotecznych, rejestrach

handlowych i innych rejestrach publicznych przejścia na własność Państwa

i osób prawnych prawa publicznego przedsiębiorstw, nieruchomości i praw

hipotekowanych (Dz. U. Nr 17, poz. 116; dalej: „rozp. MS z dnia 11 kwietnia

1946 r.”) – przez niewłaściwe zastosowanie i pominięcie skutków prawnych

pozostającego w obrocie prawnym orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z

dnia 5 sierpnia 1949 r. przejmującego na własność Państwa przedsiębiorstwa

poprzedniczki prawnej powodów;

4

- art. 75a ust. 2 rozp. RM z dnia 30 stycznia 1946 r. przez jego błędna wykładnię

polegającą na uznaniu, że orzeczenie właściwego ministra zatwierdzające

protokół zdawczo-odbiorczy wywołuje skutek prawnorzeczowy;

- art. 361 § 2 k.c. w związku z art. 33 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r.

o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn.: Dz. U. z 2004 r. Nr 261,

poz. 2603 ze zm.) przez błędną wykładnię i przyjęcie powodowie ponieśli

szkodę, m.in. w postaci utraty prawa własności nieruchomości, wskutek

wadliwej decyzji uwłaszczeniowej Wojewody, orzekającej jedynie o prawie

użytkowania wieczystego gruntu;

- art. 361 § 1 k.c. przez błędną wykładnię wyrażającą się w przyjęciu, że

pomiędzy szkodą w postaci utraty prawa własności nieruchomości a decyzją

Wojewody z dnia 31 lipca 1992 r. zachodzi adekwatny związek przyczynowy;

- art. 378 § 1 i art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez brak

sformułowania samodzielnej oceny prawnej na podstawie właściwych

przepisów prawa materialnego, nie wyjaśnienie podstawy prawnej

rozstrzygnięcia i nieprzytoczenie przepisów prawa, których zastosowanie

zadecydowało o treści wyroku.

Powołując się na tak ujęte podstawy kasacyjne pozwany wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie wnieśli o jej odrzucenie,

bądź też wydanie orzeczenia odmawiającego przyjęcia skargi do rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się pierwszej kolejności do zarzutów podniesionych w ramach

drugiej podstawy kasacyjnej, stwierdzić należy, że nie znajdują one uzasadnienia.

Sąd Najwyższy wielokrotnie wypowiadał się w kwestii dopuszczalności

skutecznego powołania się w skardze kasacyjnej na zarzut wadliwego

uzasadnienia orzeczenia sądu drugiej instancji. W orzecznictwie dotyczącym tego

5

zagadnienia utrwalił się pogląd, zgodnie z którym sporządzenie uzasadnienia

w sposób nie w pełni odpowiadający stawianym mu wymaganiom może stanowić

usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej wyjątkowo jedynie wtedy, gdy

przedstawione w nim motywy nie pozwalają na przeprowadzenie kontroli

kasacyjnej zaskarżonego orzeczenia. Tylko bowiem w takim przypadku uchybienie

art. 328 § 2 może być uznane za mogące mieć wpływ na wynik sprawy

(por. postanowienie SN z dnia 5 kwietnia 2002 r., II CKN 1368/00, niepubl.; wyroki

SN: z dnia 20 lutego 2003 r. I CKN 65/01, niepubl.; z dnia 18 marca 2003 r.,

IV CKN 1862/00, niepubl.; z dnia 17 marca 2006 r., I CSK 63/05, niepubl.; z dnia

4 stycznia 2007 r., V CSK 364/06, niepubl.).

Sposób sformułowania przez skarżącego zarzutu naruszenia art. 328 § 2

k.p.c. i przytoczona na jego poparcie argumentacja nie pozwalają uznać, aby

uzasadnienie zaskarżonego wyroku dotknięte było wskazanymi wyżej wadami.

Mankamenty uzasadnienia, nie posiadające wskazanych cech kwalifikowanych,

nie mogą usprawiedliwiać zarzutu naruszenia art. 378 k.p.c.

U podstaw zaskarżonego wyroku legła ocena, że powodowie ponieśli szkodę

w postaci utraty prawa własności nieruchomości oraz możliwości pobierania z niej

pożytków wskutek wydania przez Wojewodę w dniu 31 lipca 1992 r. bezprawnej

decyzji uwłaszczeniowej. Podniesionym w skardze kasacyjnej zarzutom,

kwestionującym trafność powyższego zapatrywania, nie można odmówić

słuszności.

W świetle ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego

wyroku, nie ulega wątpliwości, że poprzedniczka prawna powodów utraciła

własność nieruchomości położonej w Z. przy ulicy K. 14 w wyniku nacjonalizacji

dokonanej ustawą z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa

podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, na co wskazuje decyzja Ministra

Przemysłu Lekkiego z dnia 5 sierpnia 1949 r. Z ustaleń tych nie wynika, aby

decyzja ta została skutecznie zakwestionowana. Co więcej, powodowie nawet nie

powoływali się na tę okoliczność. Bezsporny natomiast pozostaje fakt, że decyzją z

dnia 18 sierpnia 2003 r. Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej stwierdził

nieważność jedynie orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia 28 marca 1951

6

r. zatwierdzającego protokół zdawczo-odbiorczy określający składniki majątkowe

znacjonalizowanego przedsiębiorstwa.

Zgodnie z § 75a ust. 2 zdanie drugie rozp. RM z dnia 30 stycznia 1947 r.,

zatwierdzony orzeczeniem właściwego ministra protokół zdawczo-odbiorczy

przedsiębiorstwa objętego właściwą decyzją nacjonalizacyjną (orzeczeniem

o przejściu lub przejęciu na własność Państwa albo osób prawnych prawa

publicznego, wydanym na podstawie art. 2 ust. 7 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r.)

stanowi integralną część tej decyzji. Z unormowania tego wynika, że z samym

orzeczeniem zatwierdzającym protokół zdawczo-odbiorczy nie można łączyć

skutków przejścia lub przejęcia własności przedsiębiorstwa na rzecz Państwa.

Ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. skutki takie wiąże w sposób jednoznaczny

wyłącznie z orzeczeniem właściwego ministra o przejściu albo przejęciu

przedsiębiorstwa na podstawie art. 2 lub art. 3 tej regulacji. Orzeczeniu

zatwierdzającemu protokół zdawczo-odbiorczy można zatem przypisać jedynie

funkcję procesową, określającą prawną formę uznania, że protokół ten został

sporządzony zgodnie z normatywnymi wymogami. Stwierdzenie nieważności tego

orzeczenia niewątpliwie uzasadnia stwierdzenie nieważności właściwej decyzji

nacjonalizacyjnej, jednakże nie powoduje tego skutku automatycznie (zob. wyrok

Naczelnego Sadu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 maja 2004 r., OSK

232/04, nie publ.).

W rozpoznawanej sprawie – jak już wspomniano – decyzja nacjonalizacyjna

z dnia 5 sierpnia 1949 r. nie została wzruszona. Oznacza to, że w dalszym ciągu

pozostaje ona w obrocie i wywołuje określone w niej skutki prawne.

Sąd Apelacyjny pozostawił poza zakresem swoich rozważań kwestię, czy

wspomniana decyzja nacjonalizacyjna ma charakter deklaratoryjny, czy też

konstytutywny, ani nie dokonał ustaleń pozwalających na przeprowadzenie takiej

oceny. Decyzją tą był wszakże związany nawet gdyby uznać, że miała ona

charakter deklaratoryjny. Trzeba zauważyć, że orzeczenie to – stosownie do § 1

rozp. MS z dnia 11 kwietnia 1946 r. – stanowiło tytuł do ujawnienia w księdze

wieczystej prowadzonej dla nieruchomości wchodzącej w skład

znacjonalizowanego przedsiębiorstwa przejścia jej własności na rzecz Państwa.

7

Zawierało ono zatem w sobie sui generis element konstytutywny. W orzecznictwie

Sądu Najwyższego przyjmuje się, że sąd w postępowaniu cywilnym obowiązany

jest uwzględniać stan prawny wynikający z ostatecznej decyzji administracyjnej,

chyba że – co w rozpoznawanej sprawie nie miało miejsca – decyzja została

wydana przez organ niepowołany lub w zakresie przedmiotu orzeczenia bez

jakiejkolwiek podstawy w obowiązującym prawie materialnym, bądź z oczywistym

naruszeniem reguł postępowania administracyjnego. Zasada ta znajduje pełne

zastosowanie w odniesieniu do decyzji deklaratoryjnych, zawierających w sobie

elementy konstytutywne (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 9 października

2007 r., III CZP 46/07, OSNC 2008, nr 3, poz. 30).

Sąd Apelacyjny, co trafnie zarzucił skarżący, nie dostrzegł konsekwencji

prawnych – pozostającego w dalszym ciągu w obrocie prawnym – orzeczenia

Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia 5 sierpnia 1949 r. W rezultacie bezzasadnie

przyjął, że powodowie ponieśli szkodę wskutek decyzji komunalizacyjnej uznanej

za niezgodną z prawem. Decyzja ta nie była źródłem wskazywanej przez powodów

szkody. Co więcej, związku przyczynowego między tym orzeczeniem, a ewentualna

szkodą powodów – w zakresie uszczerbku wynikającego z utraty prawa własności

nieruchomości – nie można byłoby dopatrzeć się również w sytuacji, w której

zostałaby stwierdzona nieważność właściwej decyzji nacjonalizacyjnej, gdyż to nie

decyzja komunalizacyjna odjęła powodom to prawo (por. uzasadnienie wyroku

Sadu Najwyższego z dnia 17 lipca 2008 r., II CSK 110/08, niepubl.). Odmiennego

wniosku nie usprawiedliwiają motywy wskazane w uzasadnieniu decyzji Ministra

Gospodarki i Pracy z dnia 14 grudnia 2004 r. przyznającej powodom

odszkodowanie. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że związanie

sądu w postępowaniu cywilnym decyzją administracyjną nie wyłącza

dopuszczalności odmiennej oceny stanu faktycznego przyjętego za podstawę

decyzji, ani wnioskowania o skutkach prawnych innych niż te, dla których

przewidziane zostało orzekanie na drodze administracyjnej (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 14 kwietnia 1965 r., I PR 88/65, OSNCP 1966, nr 2, poz. 23,

uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 23 marca 1993 r., II PZP 1/93, OSNCP 1993, nr

12, poz. 211 i – w składzie siedmiu sędziów – z dnia 16 czerwca 1994 r., II PZP

8

4/94, OSNAPUS 1994, nr 11, poz. 170 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 21 maja 1999 r., III CKN 244/98, OSNC 1999, nr 12, poz. 210).

Sąd Apelacyjny wyszedł z odmiennych założeń, co nie pozwala skutecznie

odeprzeć podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia prawa

materialnego.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł,

jak w sentencji.