I CSK 160/09

Wyrok z dnia 16 grudnia 2009 r., I CSK 160/09

Zakwalifikowanie sportowca do kadry narodowej i wyrażenie przez niego

zgody na występowanie w reprezentacji kraju uprawnia polski związek

sportowy do wykorzystania wizerunku zawodnika w stroju reprezentacyjnym

do celów gospodarczych (art. 31 ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o

sporcie kwalifikowanym, Dz.U. Nr 155, poz. 1298 ze zm.).

Sędzia SN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Wojciech Katner

Sędzia SN Barbara Myszka

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Macieja Ż. przeciwko "T.P." S.A. w W.

przy udziale interwenienta ubocznego po stronie pozwanej Polskiego Związku Piłki

Nożnej w W. o ochronę dóbr osobistych, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie

Cywilnej w dniu 16 grudnia 2009 r. skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Warszawie z dnia 3 lipca 2008 r.

oddalił skargę kasacyjną i zasądził od powoda na rzecz pozwanego kwotę 300

zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

W pozwie z dnia 29 września 2006 r. powód Maciej Ż. wniósł o zobowiązanie

pozwanej "T.P." S.A. w W. do zaniechania rozpowszechniania jego wizerunku oraz

o zakazanie jego naruszania w przyszłości w wykorzystywanych przez pozwaną

materiałach reklamowych oraz marketingowych, w szczególności emitowanych za

pośrednictwem telewizji, jak też wykorzystywanych w ulotkach, plakatach

reklamowych, czasopismach, banerach na stronach internetowych oraz firmowej

papeterii. Ponadto wniósł o zobowiązanie pozwanej do dopełnienia czynności

potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia jego praw osobistych przez złożenie

stosownego oświadczenia.

Podniósł, że pozwana w okresie od kwietnia do lipca 2006 r., tj. bezpośrednio

przed i w czasie mistrzostw świata w piłce nożnej „FIFA 2006” w Niemczech,

wykorzystywała wizerunek powoda w działaniach reklamowych i marketingowych,

powołując się na prawo głównego sponsora piłkarskiej reprezentacji Polski do

wykorzystywania wizerunku zawodników na podstawie umowy z dnia 25 sierpnia

2004 r. zawartej z Polskim Związkiem Piłki Nożnej.

Pismem z dnia 23 stycznia 2007 r. Polski Związek Piłki Nożnej zgłosił

interwencję uboczną po stronie pozwanej. Uzasadniając interes prawny w

przystąpieniu do sprawy, powołał się na umowę sponsorską z "T.P." S.A., na

podstawie której Związek ma umożliwiać udział wszystkich zawodników kadry

narodowej wraz z pierwszym i drugim trenerem oraz ekipą obsługi w realizacji sesji

zdjęciowych i filmowych na potrzeby reklamowe. Wskazał, że strona pozwana ma

również umownie zastrzeżone prawo do wykorzystywania wizerunku pojedynczych

piłkarzy, rejestrowanego na materiale fotograficznym i filmowym.

Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z dnia 26 września 2007 r. zobowiązał

pozwaną do złożenia w sześciu kolejnych wydaniach "P.S." oraz w jednym wydaniu

"P.N.", w terminie 14 dni od uprawomocnienia się orzeczenia, oświadczenia o

treści: "»T.P.« S.A. w W. oświadcza, że wykorzystywała wizerunek Macieja Ż.

reprezentanta kraju w piłce nożnej do prowadzonej działalności reklamowej oraz

marketingowej bez jego zgody. »T.P.« zobowiązuje się do zaniechania naruszeń

wizerunku Macieja Ż. w przyszłości”, oraz zakazał pozwanej rozpowszechniania

wizerunku powoda bez jego zgody w przyszłości.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 25 sierpnia 2006 r. pozwana zawarła z

Polskim Związkiem Piłki Nożnej umowę, zgodnie z którą Związek zobowiązał się do

umożliwienia "T.P." udziału wszystkich zawodników piłkarskiej reprezentacji Polski

w sesjach zdjęciowych na potrzeby reklamowe i informacyjne "T.P.". Związek

oświadczył, że na podstawie jego statutu zawodnicy piłkarskiej reprezentacji Polski

zezwalają pozwanej na wykorzystywanie ich wizerunku jako reprezentacji lub

reprezentantów Polski. Na mocy tej umowy Związek przyjął odpowiedzialność za

wyegzekwowanie tych praw od zawodników i innych członków reprezentacji. W

2006 r. powód został powołany do narodowej kadry piłkarskiej na mistrzostwa

świata. Zawodnicy – w tym powód – nie podpisywali zgody na wykorzystywanie ich

wizerunku przez sponsora. W lutym 2006 r. odbyło się w K. w Niemczech

zgrupowanie kadry, w czasie którego miała miejsce sesja zdjęciowa z udziałem

zawodników. Wykonane podczas niej ujęcia zostały wykorzystane w kampanii

reklamowej produktów pozwanej. Zawodnicy zostali szczegółowo poinformowani o

przebiegu sesji zdjęciowej; została im również przekazana imienna karta praw i

obowiązków zawodników reprezentacji z miejscem na podpis, której jednak nie

podpisali.

W okresie od kwietnia do lipca 2006 r. pozwana wykorzystywała wizerunek

powoda przez umieszczenie jego zdjęcia w swoich materiałach reklamowych w

telewizji, czasopismach i na stronach internetowych. W piśmie z dnia 10 maja 2006

r. pozwana oświadczyła, że wykorzystywanie przez nią wizerunku powoda nie nosi

znamion naruszenia dóbr osobistych, gdyż była do tego uprawniona jako główny

sponsor na podstawie umowy z dnia 25 sierpnia 2004 r., powód zaś uczestniczył w

sesjach zdjęciowych dobrowolnie i nie kwestionował uprawnień pozwanej do

wykorzystywania jego wizerunku w celach reklamowych i marketingowych.

Sąd Okręgowy, odnosząc się do art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o

sporcie kwalifikowanym (Dz.U. Nr 155, poz. 1298 ze zm. – dalej: "ustawa"), uznał,

że uprawnienie do wykorzystywania wizerunku powoda uzyskał występujący w

sprawie w charakterze interwenienta Polski Związek Piłki Nożnej. Jednocześnie

podkreślił, że uprawnienie to nie obejmuje prawa do przeniesienia tej zgody na

podmiot trzeci. Przyjął, że pozwana, aby móc wykorzystywać wizerunek piłkarza w

sposób zgodny z prawem i niemający charakteru naruszenia jego dóbr osobistych,

powinna uzyskać bezpośrednio jego zgodę. Tym samym uznał, że działanie

pozwanej wyczerpuje znamiona naruszenia dóbr osobistych – prawa do wizerunku.

Rozpoznając sprawę na skutek apelacji wniesionej przez pozwanego oraz

interwenienta ubocznego, Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił zaskarżony wyrok

w całości w ten sposób, że powództwo oddalił.

Zdaniem tego Sądu, art. 33 ustawy łączy zakwalifikowanie zawodnika do

kadry narodowej z uprawnieniem związku sportowego do wykorzystywania

wizerunku członka kadry narodowej w stroju reprezentacji kraju w zakresie

wskazanym w tym przepisie. Użyty w nim zwrot „na zasadzie wyłączności” oznacza,

że członek kadry narodowej nie może wyrazić zgody na rozpowszechnianie

swojego wizerunku w stroju reprezentacji kraju innemu podmiotowi niż polski

związek sportowy. W ocenie Sądu, działanie strony pozwanej, polegające na

rozpowszechnianiu w celach reklamowych zdjęć powoda w stroju reprezentacji

kraju, nie było bezprawne w rozumieniu art. 24 k.c.

Powód w skardze kasacyjnej opartej na naruszeniu prawa materialnego, tj. art.

81 § 1 i 2 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych

(jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904 ze zm. – dalej: "Pr.aut.") w związku z

art. 23 i 24 k.c., art. 33 ust. 1 i 2 ustawy, art. 31 ust. 3 Konstytucji i art. 3 k.c., oraz

na naruszeniu przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, a to

art. 241 w związku z art. 382 i art. 391 § 1 k.p.c., wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie

orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie apelacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Analizę podstawy naruszenia prawa materialnego należy rozpocząć od

podstawowego dla oceny trafności zaskarżonego orzeczenia zarzutu naruszenia

art. 33 ust 1 ustawy. Zastosowanie do niego reguł językowych pozwala na wniosek,

że ustanawia on na rzecz polskiego związku sportowego określone prawo

podmiotowe, gdyż jest w nim mowa o „uprawnieniu tego podmiotu do wykorzystania

wizerunku członka kadry narodowej do swoich celów gospodarczych”. W

odpowiedzi na skargę kasacyjną interwenient uboczny podniósł, że zarówno na

podstawie art. 23 i 24 k.c., jak i art. 81 Pr.aut. na skutek udzielenia przez daną

osobę zgody na wykorzystywanie jej wizerunku, nie powstaje takie prawo na rzecz

podmiotu, któremu udzielono zezwolenia. Konsekwencją takiej zgody uprawnionego

jest wyłącznie uchylenie bezprawności naruszenia dobra osobistego, które

umożliwia tylko eksploatowanie jego substratu, bez ryzyka pociągnięcia do

odpowiedzialności prawnej sprawcy.

Dalej idące jest uprawnienie związku sportowego wynikające z unormowania

zawartego w art. 31 ust. 1 ustawy. Ze spełnieniem hipotezy tego przepisu, tj. z

zakwalifikowaniem zawodnika do kadry narodowej, ustawodawca powiązał

powstanie na rzecz polskiego związku sportowego prawa do wykorzystania

wizerunku kadrowicza w stroju reprezentacji kraju. Treścią tego prawa jest więc

możliwość samodzielnego wykorzystywania przez polski związek sportowy

wizerunku zawodnika w stroju reprezentanta do własnych celów gospodarczych.

Korelatem tego uprawnienia jest obowiązek znoszenia przez kadrowicza sytuacji, w

której jego wizerunek w stroju reprezentanta kraju może być przedmiotem

wykorzystania przez jego federację sportową na zasadach wyłączności.

Udostępnienie wizerunku jest czymś więcej niż wyrażeniem zgody w rozumieniu art.

81 Pr.aut., zatem wola zawodnika przynależności do reprezentacji kraju jest

równoznaczna z jego zgodą na wykorzystanie wizerunku w granicach określonych

w art. 33 ust. 1 ustawy. Z wykładni językowej tego przepisu wynika, że zawodnik

udostępnia na zasadach wyłączności polskiemu związkowi sportowemu swój

wizerunek w stroju reprezentacji kraju, przy czym zakres jego wykorzystania

ustawodawca pozostawił do określenia związkowi sportowemu w wewnętrznych

aktach organizacyjnych. Oznacza to, że zawodnik nie może bez zgody polskiego

związku sportowego upoważniać osób trzecich do wykorzystywania jego wizerunku

w stroju reprezentacyjnym.

Wykorzystanie wizerunku do celów gospodarczych oznacza także cel

zarobkowy, zgodny z funkcją danego polskiego związku sportowego, który nie

może być sprzeczny z jego statutowymi zadaniami. Taka działalność obejmuje m.in.

zawieranie umów wzajemnych, które mogą polegać na udostępnieniu

kontrahentowi wizerunku członków kadry narodowej w stroju reprezentacji kraju w

zamian za świadczenie pieniężne wykorzystywane na realizację statutowych zadań,

np. na szkolenie zawodników kadry. Charakterystyczne jest, że ustawodawca użył

wyrażenia „wykorzystywanie” wizerunku, mającego szerszy zakres znaczeniowy niż

„rozpowszechnianie”, o którym mowa w art. 81 Pr.aut.

Do takiego samego wyniku prowadzi wykładnia systemowa, a zwłaszcza

analiza art. 33 ust. 2 ustawy. Z przepisu tego wynika, że w stosunku do zawodnika

niepowołanego do kadry rozpowszechnianie jego wizerunku nawet w stroju

reprezentacji kraju wymaga jego zgody na zasadach określonych w art. 81 Pr.aut.,

a zatem gdy zawodnik nie jest kadrowiczem, brak jego zgody wyłącza możliwość

wykorzystania przez polski związek sportowy jego wizerunku także w stroju

reprezentacyjnym, chyba że wchodzą w rachubę wyjątki określone w tym przepisie.

Z projektu ustawy o sporcie kwalifikowanym wynika, że jednym z jej celów było

zapewnienie jasnych reguł obowiązujących pomiędzy zawodnikiem a związkiem

sportowym oraz zapewnienie większych środków pieniężnych związkom sportowym

na finansowanie sportu wyczynowego. Z tych względów należy zgodzić się ze

stanowiskiem Sądu Apelacyjnego, że art. 31 ust. 1 ustawy, w zakresie w nim

unormowanym, wyłącza zastosowanie art. 81 Pr.aut.

Ustalenia Sądów wskazują, że w lutym 2006 r. odbyło się z udziałem powoda

zgrupowanie kadry narodowej. Miała wtedy miejsce sesja zdjęciowa, w której

zawodnicy, w tym powód, dobrowolnie wzięli udział, przy czym zostali szczegółowo

poinformowani o jej celu i właśnie wykonane podczas niej „ujęcia” zostały

wykorzystane przez pozwaną. Można więc przyjąć, że zgoda została wyrażona,

skoro nie wymaga ona formy szczególnej. Poza tym powód, piłkarz zawodowy, jako

wieloletni reprezentant kraju w 2006 r., był osobą powszechnie znaną, a zatem

należy dojść do wniosku, że nie było wymagane zezwolenie na rozpowszechnianie

jego wizerunku na podstawie art. 81 ust. 2 Pr.aut.

Odwołanie się skarżącego do art. 64 Konstytucji jako ustrojowej podstawy

prawa do wizerunku nie jest trafne. Artykuł ten umieszczony został w rozdziale II

dotyczącym wolności i praw ekonomicznych, socjalnych i kulturalnych, a więc

odnoszącym się do sfery ekonomicznej członków społeczności. Wprawdzie na

gruncie Konstytucji uzasadnione jest szerokie rozumienie prawa własności i innych

praw majątkowych, obejmujące np. majątkowe prawa na dobrach niematerialnych,

ale nie obejmuje ono dóbr osobistych w ujęciu kodeksu cywilnego (art. 23 i 24 k.c.).

Prawo do wizerunku jako prawo majątkowe nie zostało przez polskiego

ustawodawcę ustanowione, choć funkcjonuje w niektórych systemach prawnych;

np. w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej występuje right of publicity, które

można określić jako prawo do komercyjnego wykorzystania oznaczeń

identyfikujących osoby powszechnie znane, będące prawem majątkowym

zbywalnym i dziedzicznym.

Skarżący wskazał także, że art. 33 ust. 1 ustawy jest niezgodny z art. 31 ust. 3

Konstytucji. Prawo do wizerunku nie zostało w Konstytucji wymienione, a art. 31

ust. 1 ustawy nie narusza jego istoty; przysługuje ono nadal zawodnikowi, doznając

jedynie nieznacznego uszczuplenia, gdy zawodnik występuje w stroju reprezentanta

kraju, tj. w stanie utrwalonym w związku z pełnieniem tej funkcji i tylko w czasie, gdy

jest kadrowiczem. W wyniku realizacji zadań przez związki sportowe członkowie

kadry narodowej mogą występować w reprezentacji kraju, przez co stają się

osobami powszechnie znanymi, a dzięki temu ich wizerunki nie tylko nie doznają

uszczerbku, ale przeciwnie, zyskują na popularności. W ten sposób dochodzi do

promowania zawodników, także na arenie międzynarodowej, co zwiększa ich

szanse również w zakresie przejścia do zagranicznych klubów i pobierania

większych wynagrodzeń.

Wbrew zarzutowi skarżącego, podstawy ochrony jego wizerunku nie

wypływają z prawa do prywatności (art. 47 Konstytucji) i z prawa do niezbywalnej

godności człowieka (art. 30 Konstytucji). Skarżący przeoczył, że ten ostatni przepis

ma charakter deklaratywny, a więc nie wynika z niego norma prawna; ma istotne

znaczenie dla wykładni treści i znaczenia pozostałych norm konstytucyjnych, lecz

nie może być samoistną podstawą do wydawania orzeczeń. Za sprzeczne z

godnością człowieka nie można także uznawać wykorzystania wizerunku

kadrowicza w ograniczonym zakresie przez polski związek sportowy jego atrybutów

osobistych dla rozwoju sportu. Trafnie interwenient uboczny zwrócił uwagę, że

uzyskane w ten sposób środki „powracają” w innej formie do zawodnika, gdyż są

wykorzystywane na realizację zadań związku sportowego, w tym m.in. na

przygotowanie reprezentantów Polski do uczestnictwa w międzynarodowym

współzawodnictwie sportowym.

W literaturze przeważa pogląd, że wizerunek ma charakter samoistny i nie jest

elementem prywatności. Założenie, że art. 47 Konstytucji mógłby stanowić wzorzec

badania zgodności art. 33 ust. 1 ustawy z Konstytucją, nakazałoby uznać, iż

wynikające z tego przepisu ograniczenie prawa powoda do wizerunku znajduje

podstawę w zawartej w art. 31 ust. 3 Konstytucji przesłance „wolności i praw innych

osób”. Prawa te (wolności) polskich związków sportowych wynikają z ich zadań

(obowiązków) i związanych z nimi kompetencji, jakie ustawodawca nałożył na

federacje sportowe (art. 12 ustawy). Trzeba zgodzić się z interwenientem

ubocznym, że sport kwalifikowany nie może się rozwijać bez odpowiedniego

poziomu środków finansowych, które powinny pochodzić także od sponsorów i z

reklamy oraz że wprowadzone w art. 31 ust. 1 ustawy przez ustawodawcę

ograniczenie nie narusza zasady proporcjonalności.

Sąd powszechny ani Sąd Najwyższy nie może uznać obowiązującego

przepisu ustawy za sprzeczny z Konstytucją, gdyż jest to kompetencja Trybunału

Konstytucyjnego. Przedstawienie Trybunałowi pytania prawnego na podstawie art.

193 Konstytucji może jednak nastąpić tylko wtedy, gdy sąd rozpoznający sprawę

uzna, że istnieją poważne wątpliwości co do zgodności danego aktu prawnego z

ustawą zasadniczą, a w niniejszej sprawie, jak wynika z poczynionych uwag, takie

wątpliwości nie wystąpiły (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca

2004 r., III CSK 536/02, nie publ., z dnia 3 grudnia 2008 r., V CSK 310/08, nie publ.

i postanowienie Sadu Najwyższego z dnia 18 września 2002 r., III CKN 326/01, nie

publ.).

Nietrafny jest także zarzut obrazy art. 33 ust. 1 i 2 ustawy w związku z art. 3

k.c., gdyż Sąd Apelacyjny nie naruszył zasad prawa intertemporalnego. Wprawdzie

pozwana zawarła umowę sponsorską z Polskim Związkiem Piłki Nożnej w dniu 25

sierpnia 2004 r., a art. 33 ustawy wszedł w życie w dniu 1 września 2005 r. (art. 82

ustawy), to z ustaleń wynika, że powód został powołany do kadry narodowej w 2006

r. i przedmiotowa sesja zdjęciowa odbyła się w lutym 2006 r. Bezsporne było także,

że wykorzystanie wizerunku powoda przez pozwaną w stroju reprezentacji kraju

miało miejsce od kwietnia do lipca 2006 r. Decydujące znaczenie dla oceny, czy

pozwana rozpowszechniała wizerunek powoda zgodnie z prawem, miała nie chwila

zawarcia umowy z interwenientem ubocznym, której stroną powód nie był, lecz

okres, w którym doszło do wykorzystania wizerunku powoda, co nastąpiło już pod

rządem obowiązującego stanu prawnego.

Z tych względów skarga kasacyjna uległa oddaleniu (art. 39814

k.p.c.).