I CSK 196/09

Sygn. akt I CSK 196/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 grudnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Jan Katner

SSN Barbara Myszka

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa – Szefa Wojewódzkiego Sztabu

Wojskowego

przeciwko Z.K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 grudnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 sierpnia 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację

(pkt 2) i rozstrzygającej o kosztach i w tym zakresie

przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego;

poza tym oddala skargę kasacyjną w dalszej części.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 6 czerwca 2007 r., Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda

– Skarbu Państwa Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego […] od wyroku Sądu

Okręgowego w O. z dnia 24 października 2006 r., oddalającego powództwo

przeciwko Z.K. i P. S.A. o zapłatę kwoty 86 630 zł z ustawowymi odsetkami od

dnia wniesienia pozwu. Żądana kwota stanowiła równowartość świadczeń

wypłaconych rodzinie zmarłego żołnierza oraz innym poszkodowanym żołnierzom

na podstawie ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o świadczeniach

odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób zawodowych

pozostających w związku ze służbą (Dz. U. Nr 83, poz. 760).

Oddalając powództwo Sąd Okręgowy, jak i Apelacyjny przyjęły, że w sprawie

nie znajduje zastosowania art. 441 § 3 k.c., z uwagi na charakter świadczeń

wypłaconych przez powoda, gdyż są one niezależne od świadczeń przysługujących

na podstawie kodeksu cywilnego i dlatego nie podlegają kompensacji ze

świadczeniami wynikającymi z przepisów kodeksu cywilnego. W związku z tym,

powód spełniając świadczenie wypełnił własne zobowiązanie ciążące na nim

z mocy ustawy szczególnej, a nie z tytułu odpowiedzialności za czyn niedozwolony.

W wyniku skargi kasacyjnej powoda Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia

4 kwietnia 2008 r., uchylił zaskarżone orzeczenie, w zakresie w jakim została

oddalona apelacja w stosunku do Z.K. i w tej części przekazał sprawę do

ponownego rozpoznania.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 6

sierpnia 2008 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od Z.K. na

rzecz Skarbu Państwa – Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego kwotę 2 190 z

ustawowymi odsetkami od dnia 22 maja 2006 r. i oddalił apelację powoda wobec

tego pozwanego w dalszej części.

Przytoczył ustalenia Sądu Okręgowego, według których powód wypłacił I.B. i

jej córkom D. i M. jednorazowe odszkodowanie łącznie 57 098 zł, czyli średnio na

osobę po 19 033 zł z tytułu śmierci męża i ojca, A.T. kwotę 2 190 zł, J.P. kwotę

3

4 452 zł i S.C. kwotę 22 260 zł tytułem jednorazowych odszkodowań za

uszczerbek na zdrowiu. W sumie wypłacił wszystkim poszkodowanym w wypadku

kwotę 86 000 zł.

Wyrokiem z dnia 24 czerwca 2003 r. Sądu Rejonowego w P., pozwany Z.K.

został skazany za to, że 8 maja 2002 r., w K. nieumyślnie naruszył zasady

bezpieczeństwa w ruchu lądowym w ten sposób, iż kierując samochodem

ciężarowym marki „Scania” z naczepą, nie zachował należytych środków

ostrożności w czasie wykonywania manewru omijania stojącej na prawym poboczu

drogi kolumny samochodów wojskowych, prawidłowo oznakowanych, uderzył w te

pojazdy, w wyniku czego M.B. doznał obrażeń skutkujących jego zgonem, a inne

osoby: J.P., S.C., W.S. i A.T. doznali obrażeń ciała powodujących rozstrój ich

zdrowia powyżej 7 dni i poniżej 6 miesięcy.

Samochód, którym kierował Z.K. był objęty ubezpieczeniem od

odpowiedzialności cywilnej w P. S.A., a sprawca w tym czasie był zatrudniony na

podstawie umowy o pracę. Ubezpieczyciel wypłacił z umowy ubezpieczenia OC

posiadaczy pojazdów mechanicznych I.B. 15 000 zł, D.B. 20 000, M.B. 20 000 zł

oraz przyznał im renty kwartalne po 200 zł. S.C. przyznano 23 000 zł tytułem

zadośćuczynienia za doznaną krzywdę oraz 25 000 zł tytułem odszkodowania, J.P.

kwotę 5 342,94 zł za obrażenia ciała.

Pozwany Z.K. nie jest w stanie zapłacić nawet symbolicznej kwoty. Urodzony

2 września 1955 r. J.P., nie pobiera z Wojskowego Biura Emerytalnego żadnych

świadczeń w związku z wypadkiem w dniu 8 maja 2002 r. i otrzymuje emeryturę

wojskową. S.C. złożył podanie do Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego

o skierowanie go ponownie na komisję lekarską, celem ustalenia jego stanu

zdrowia związanego z wypadkiem w dniu 8 maja 2002 r. twierdząc, że jego noga

wymaga w dalszym ciągu leczenia. Orzeczeniem Terenowej Wojskowej Komisji

Lekarskiej z dnia 30 maja 2003 r. S.C. został uznany za niezdolnego do służby

wojskowej i pobiera rentę inwalidzką w kwocie 1 530 zł netto.

I.B. pracuje w jednostce wojskowej, jest osobą samotną, wychowuje dwie

córki w wieku 19 i 22 lat, które otrzymywały rentę rodzinną po ojcu przyznaną do

dnia 31 października 2006 r. w kwotach po 711 zł miesięcznie.

4

Sąd Apelacyjny, rozpoznając sprawę po raz wtóry ocenił, że apelacja Skarbu

Państwa jest uzasadniona tylko w zakresie, w jakim wypłacone przez

ubezpieczyciela sprawcy szkody zadośćuczynienie i odszkodowanie na rzecz

poszkodowanych nie zaspokoiło w całości należnych roszczeń wobec tego

sprawcy, przysługujących im wobec niego na podstawie przepisów kodeksu

cywilnego, za zawinione spowodowanie wypadku, które – na innej podstawie

prawnej – wypłacił im Skarb Państwa. W okolicznościach sprawy taką

niezaspokojoną szkodą (zadośćuczynieniem) jest kwota 2 190 zł wypłacona przez

powoda na rzecz A. T., za którą niewątpliwie odpowiedzialny jest pozwany.

Podstawą tego roszczenia jest, jego zdaniem, art. 441 § 3 k.c. w zw. z art. 445 § 1

k.c. i art. 444 k.c., a w zakresie należności odsetkowej art. 455 k.c. i art. 481 k.c.

Dalej idące żądanie uznał za nieuzasadnione wobec dokonanych przez

ubezpieczyciela wypłat na rzecz poszkodowanych. Kwoty wypłacone

w postępowaniu likwidacyjnym odpowiadały, jego zdaniem tym, do których był

zobowiązany pozwany na podstawie art. 445 § 1 k.c. w zw. z art. 444 k.c. i art. 446

k.c., tj. były adekwatne do stopnia krzywdy doznanej przez poszkodowanych oraz

pogorszenia ich sytuacji życiowej, przy uwzględnieniu, ze względu na zasady

współżycia społecznego, ograniczenia odpowiedzialności pozwanego na podstawie

art. 440 k.c.

Odnosząc się do przesądzonego przez Sąd Najwyższy prawa powoda (co

do zasady) do regresu na podstawie art. 441 § 3 k.c. wskazał, że górną granicą

odpowiedzialności regresowej sprawcy wypadku – poza granicą wypłaty przez inny

podmiot (tu powoda) jest to, co byłby on odpowiedzialny świadczyć

poszkodowanemu na podstawie przepisów prawa cywilnego. Cechą pozwalającą

na zastosowanie art. 441 § 3 k.c. musi być to, że jedna osoba spełnia świadczenie,

które w całości lub części obciążało inną. Innymi słowy wypłacone świadczenie

przez inną osobę musi być zaliczalne, na poczet zobowiązań odszkodowawczych

sprawcy szkody i ma służyć zadośćuczynieniu usprawiedliwionych roszczeń

poszkodowanego.

Ocenić zatem należało, czy dokonana przez powoda wypłata mieściła się

w ramach (niezaspokojonego) obowiązku sprawcy szkody wobec poszkodowanych,

5

skoro jej sprawca był objęty ochroną ubezpieczeniową z polisy OC,

a ubezpieczyciel dokonał wypłat uzasadnionego odszkodowania zarówno dla

powoda, jak i poszkodowanych żołnierzy, za wyjątkiem A. T.

Poza tym wskazując, że sprawca szkody jest osobą ubogą, mającą na

utrzymaniu dwoje małoletnich dzieci, przy zarobkach niewiele przekraczających

najniższe wynagrodzenie, doszedł do wniosku, że wypłacone przez

ubezpieczyciela odszkodowanie było pełnym wykonaniem zobowiązania sprawcy

szkody.

Sąd Apelacyjny nie zgodził się z zapatrywaniem, że regres przewidziany na

podstawie odpowiednio stosowanego art. 441 § 3 k.c. wykazuje cechy

odszkodowania na rzecz Skarbu Państwa, podnosząc że omawiane unormowanie

jest zamieszczone wśród przepisów dotyczących odpowiedzialności

odszkodowawczej sprawcy czynu niedozwolonego i nie kreuje dalej idącej

odpowiedzialności, niż cywilna odpowiedzialność sprawcy, zwłaszcza, że trudno

wywodzić związek przyczynowy pomiędzy uszczerbkiem Skarbu Państwa (innej

osoby) w związku z dokonaną wypłatą, skoro ta wynika albo ze stosownych ustaw

zaopatrzeniowych lub umów, zasilanych składkami lub finansowaniem założonym

przez budżet.

Powód w skardze kasacyjnej zaskarżającej wyrok Sądu Apelacyjnego

w części w jakiej została oddalona jego apelacja w stosunku do Z. D. ponad kwotę

2 190 zł, (pkt 2), wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania. Podniósł także, że z ostrożności zaskarża

także pkt 1 wyroku, gdyż z jego sformułowania może wynikać, że zastępuje on w

całości dotychczasową treść pkt 1 wyroku Sądu pierwszej instancji. Skargę

kasacyjną oparł na podstawie naruszenia prawa procesowego, tj. art. 39820

k.p.c.,

oraz na naruszeniu prawa materialnego a to art. 441 § 3 k.c. oraz art. 441 § 3 k.c. w

zw. z art. 445 § 1 k.c. i 444 k.c., a także art. 441 § 3 k.c. w zw. z art. 5 ust 1 i art. 6

ust. 1 ustawy z dnia 16 grudnia 1972 r. o świadczeniach przysługujących w razie

wypadków i chorób zawodowych pozostających w związku ze służbą wojskową

(Dz. U. Nr 53, poz. 342 ze zm.) i w zw. z art. 30 ust 1 ustawy z dnia 11 kwietnia

2003 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i

6

chorób zawodowych pozostających w związku ze służbą wojskową (Dz. U. Nr 83,

poz. 760).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wprawdzie pojęcie „wykładni prawa” użyte w art. 39820

k.p.c. powinno być

rozumiane wąsko tj. jako ustalenie znaczenia przepisów prawa (por. np. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 23 października 2002 r., II CKN 860/00, LEX 75274),

niemniej takie właśnie rozumienie tego unormowania daje podstawę do przyjęcia,

że Sąd Apelacyjny dopuścił się jego naruszenia w sposób mogący mieć wpływ na

wynik sprawy. W wyroku z dnia 4 kwietnia 208 r., Sąd Najwyższy dokonując

wykładni wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów wywiódł, że art. 441 § 3 k.c.

ma odpowiednie zastosowanie, gdy Skarb Państwa wypłacił świadczenie

odszkodowawcze na podstawie ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o świadczeniach

odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób zawodowych

pozostających w związku ze służbą wojskową (Dz. U. z 2003 Nr 83, poz.760).

Wyraźnie stwierdził, że w judykaturze był wielokrotnie analizowany problem

stosunku świadczeń należnych z mocy przepisów szczególnych do świadczeń

odszkodowawczych należnych na podstawie przepisów kodeksu cywilnego.

W odniesieniu do świadczeń należnych funkcjonariuszom policji w uchwale siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 października 1997 r., III CZP 34/97

(OSNC 1998, nr 2, poz. 19) przesądzono, że jeżeli Skarb Państwa wypłacił

funkcjonariuszowi Policji odszkodowanie za szkodę powstałą w wyniku wypadku

pozostającego w związku z pełnieniem służby, a będącego jednocześnie

wypadkiem powodującym szkodę wynikłą z ruchu pojazdu mechanicznego, to służy

mu roszczenie do sprawcy wypadku o zwrot równowartości wypłaconych

świadczeń.

Wyraził pogląd, że zasada zaprezentowana w uchwale powinna znaleźć

zastosowanie w odniesieniu do sytuacji, kiedy szkodę w związku z pełnieniem

służby poniósł żołnierz, brak bowiem racjonalnych argumentów pozwalających na

odmienne traktowanie świadczeń należnych na podstawie przepisów szczególnych

funkcjonariuszom policji i żołnierzom. Z wykładni tej wynika, że regres przewidziany

na podstawie odpowiednio stosowanego art. 441 § 3 k.c., obejmuje zwrot

7

równowartości wypłaconych świadczeń na podstawie ustawy z dnia 11 kwietnia

2003 r., o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków

i chorób zawodowych pozostających w związku ze służbą wojskową i ustawy z dnia

17 grudnia 1972 r., o świadczeniach przysługujących w razie wypadków i chorób

zawodowych pozostających w związku ze służbą wojskową (Dz. U. Nr 53,

poz. 342).

Zastosowana przez Sąd Apelacyjny wykładnia art. 441 § 3 k.c. jest

sprzeczna z tym przedstawionym wyżej, wiążącym w tej sprawie stanowiskiem

Sądu Najwyższego, skoro wyłożył on go w ten sposób, że górną granicą

odpowiedzialności regresowej sprawcy szkody jest kwota do wysokości której,

byłby on obowiązany świadczyć odszkodowanie na podstawie przepisów kodeksu

cywilnego. Przyjęta interpretacja art. 441 § 3 k.c. w poprzednim wyroku z dnia

4 kwietnia 2008 r., jest tożsama – wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego –

z wykładnią jaką zaprezentował Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia

27 marca 2008 r. (III CZP 13/08, OSNC 2009, Nr 5, poz. 67).

Wykazanie zasadności podstawy naruszenia prawa procesowego zwalniało

Sąd Najwyższy od obowiązku rozważenia zarzutów materialnych (por. orzeczenie

Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1997 r., II CKN 60/97, OSNC 1997, nr 9,

poz. 127), i obligowało uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania (art. 39815

k.p.c.).

md