I PK 141/09

Sygn. akt I PK 141/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 stycznia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Flemming-Kulesza

SSN Roman Kuczyński

w sprawie z powództwa S. S.

przeciwko Polskiemu Radiu - Regionalnej Rozgłośni w Ł. Spółce Akcyjnej w Ł.

o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 stycznia 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Ł.

z dnia 17 kwietnia 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 28 stycznia 2009 r., , Sąd Rejonowy -Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Ł. przywrócił powoda S. S. do pracy w Polskim Radiu

- Regionalnej Rozgłośni w Ł. Spółce Akcyjnej w Ł. na poprzednich warunkach i

orzekł o kosztach procesu.

Sąd Rejonowy ustalił, że powód pracował u pozwanej, najpierw na

podstawie umów na czas określony na stanowisku specjalisty, a od 1 sierpnia 2006

2

r. na czas nieokreślony na stanowisku kierownika Działu Technicznego. Prezes

zarządu pozwanej był niezadowolony z pracy powoda, zarzucając mu blokowanie

przeprowadzania innowacji technicznych, niewywiązywanie się terminowo z

powierzonych mu napraw, brak kreatywności i zaangażowania w istniejące projekty

oraz wykonywanie naprawy własnego sprzętu zamiast radiowego. W dniu 30

września 2008 r. pozwana złożyła powodowi oświadczenie o wypowiedzeniu

umowy o pracę w części dotyczącej warunków pracy i płacy. Po upływie

trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia powód miał wykonywać pracę na

stanowisku specjalisty w Dziale Transmisji, Konserwacji i Realizacji Technicznej.

Jako przyczynę wypowiedzenia wskazano zmiany organizacyjne mające

obowiązywać w pozwanej Spółce od dnia 1 października 2008 r. polegające na

likwidacji Działu Technicznego. Dział Techniczny (łącznie z powodem) liczył sześciu

pracowników. Po jego zlikwidowaniu na podstawie zarządzenia prezesa zarządu

pozwanej z dnia 15 września 2008 r. pracownicy zostali przydzieleni do innych

działów, gdzie nadal pracują zespołowo w innym układzie. Pracownicy z byłego

Działu Technicznego wykonują obecnie te same czynności co poprzednio, z tym, że

nie podlegają już kierownictwu powoda. Powód wraz z innym pracownikiem Działu

Technicznego został przeniesiony do Działu Transmisji, Konserwacji i Realizacji

Technicznej. W dziale tym jest obsadzone stanowisko kierownika. Dział Techniczny

był jedyną komórką pozwanej, którą objęto reorganizacją. Zmianę struktury

organizacyjnej przeprowadzono bez konsultacji ze związkami zawodowymi oraz

radą pracowników. Powierzenie powodowi wykonywania nowych obowiązków w

Dziale Transmisji, Konserwacji i Realizacji Technicznej na podstawie art. 42 § 4 k.p.

od 1 października 2008 r. do 31 grudnia 2008 r. nie zmieniło wysokości jego

wynagrodzenia. Powód w dniu otrzymania wypowiedzenia warunków pracy i płacy

pełnił funkcję przewodniczącego Wolnego Związku Zawodowego „Sierpień 80"

(jednej z sześciu działających w zakładzie pracy organizacji związkowych). O

zamiarze złożenia powodowi wypowiedzenia zmieniającego pracodawca

zawiadomił Komisję Zakładową Wolnego Związku Zawodowego „Sierpień 80", która

nie wyraziła zgody na zmianę powodowi warunków pracy i płacy. Dodatkowo, Sąd

Rejonowy ustalił, że w dniu 4 kwietnia 2008 r. zostało zawarte porozumienie

pomiędzy trzema reprezentatywnymi organizacjami związkowymi działającymi w

3

pozwanej Spółce (do których należał Wolny Związek Zawodowy „Sierpień 80"), na

podstawie którego powołano Radę Pracowników. Funkcję przewodniczącego Rady

powierzono powodowi. Ponieważ pozwana Spółka podawała w wątpliwość

legalność istnienia Rady Pracowników, Państwowa Inspekcja Pracy przeprowadziła

w tym zakresie kontrolę, którą zakończyła w dniu 25 listopada 2008 r. ustaleniem,

że Rada Pracownicza została powołana zgodnie z prawem.

Przy takich ustaleniach Sąd Rejonowy przyjął, że skoro w dniu złożenia

powodowi wypowiedzenia zmieniającego pełnił on funkcję przewodniczącego Rady

Pracowników, to zgodnie z art. 17 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 2006 r. o

informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji (Dz.U. Nr 79, poz.

550) podlegał z tego tytułu szczególnej ochronie przed jednostronną zmianą

warunków zatrudnienia, a ochronę tę mogły uchylić jedynie przepisy szczególne, w

tym - powołany przez pracodawcę jako podstawa prawna wypowiedzenia - art. 10

ust. 3 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z

pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (Dz.U. Nr

90, poz. 844 ze zm.). W ocenie Sądu Rejonowego, wskazana przez pozwaną

przyczyna wypowiedzenia zmieniającego (likwidacja komórki organizacyjnej) nie

była przyczyną rzeczywistą, skoro zmiana struktury organizacyjnej dotyczyła

wyłącznie Działu Technicznego, którego powód był kierownikiem. Zdaniem Sądu,

pracownicy zatrudnieni dotychczas w Dziale Technicznym wykonują obecnie te

same zadania, co poprzednio, w większości w tych samych zespołach, choć

formalnie przypisanych do innych działów, a więc likwidacja Działu Technicznego

miała charakter pozorny. W rzeczywistości nie doszło do zmian powierzonych im

obowiązków i sposobu ich wykonywania, zostały zachowane dawne formy

współdziałania, a jedyną istotną zmianą było pozbawienie powoda funkcji

kierowniczej i podporządkowanie go kierownikowi Działu Transmisji, Konserwacji i

Realizacji Technicznej, przy powierzeniu mu tych samych czynności, które

wykonywał wcześniej jako specjalista. Skoro - jak przyznał prezes zarządu

pozwanej - przyczyną dokonanej reorganizacji były niezadowalające wyniki

osiągane przez powoda na zajmowanym stanowisku kierownika Działu

Technicznego, to - zdaniem Sądu - rzeczywistą przyczyną wypowiedzenia były

okoliczności leżące po stronie pracownika. Tym samym nie ma zastosowania

4

ustawa o „zwolnieniach grupowych" i dlatego pracodawca, zamierzając zgodnie z

prawem wypowiedzieć powodowi warunki zatrudnienia, powinien uprzednio

uzyskać zgodę Rady Pracowników oraz zakładowej organizacji związkowej, której

powód przewodniczył. Pozwana, powołując się na ustawę o „zwolnieniach

grupowych", dokonała obejścia przepisów prawa, aby uniknąć konieczności

uzyskiwania zgody organizacji związkowej na zastosowanie względem powoda

wypowiedzenia zmieniającego lub definitywnego z przyczyn leżących po stronie

pracownika. W tym stanie rzeczy (z uwagi na niezgodność wypowiedzenia z

prawem oraz podanie nierzeczywistej przyczyny) Sąd Rejonowy uznał, że

powództwo o przywrócenie powoda do pracy na poprzednich warunkach zasługuje

na uwzględnienie. Zdaniem Sądu Rejonowego, na przeszkodzie uwzględnienia

zgłoszonego w pozwie żądania prowadzącego do restytucji stosunku pracy nie stoi

likwidacja stanowiska kierownika Działu Technicznego.

Wyrokiem z dnia 17 kwietnia 2009 r., Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Ł. oddalił apelację strony pozwanej od wyroku Sądu

pierwszej instancji. Sąd Okręgowy, podzielając ustalenia faktyczne Sądu pierwszej

instancji i przyjmując je za własne, wywiódł w szczególności, że przysługująca

powodowi ochrona przed jednostronną zmianą warunków pracy lub płacy wynikała

z pełnienia funkcji przewodniczącego Rady Pracowników. Zdaniem Sądu

Okręgowego, likwidacja komórki organizacyjnej miała charakter pozorny, skoro w

rzeczywistości nie doszło do zmian w zakresie obowiązków powierzonych

pracownikom i sposobu ich wykonywania oraz zostały zachowane dawne formy

współdziałania. Jedyną istotną zmianą było zatem pozbawienie powoda funkcji

kierowniczej i ustanowienie jego podległości służbowej wobec kierownika Działu

Transmisji, Konserwacji i Realizacji Technicznej, przy powierzeniu mu tych samych

czynności, które wykonywał wcześniej jako specjalista. Sąd Okręgowy podtrzymał

ocenę Sądu pierwszej instancji, że wskazana powodowi w wypowiedzeniu

zmieniającym przyczyna była nierzeczywista, a prawdziwa przyczyna, która skłoniła

pracodawcę do zastosowania wypowiedzenia zmieniającego, dotyczyła wyłącznie

sposobu wykonywania pracy przez powoda. W konsekwencji, pracodawca przed

dokonaniem wypowiedzenia powinien wystąpić o zgodę do Rady Pracowników oraz

do organizacji związkowej, której przewodniczył powód. Skoro tego nie uczynił, a

5

dokonał obejścia prawa, powołując się - przy określeniu podstawy prawnej

wypowiedzenia zmieniającego - na przepisy ustawy „o zwolnieniach grupowych", to

powództwo o przywrócenie poprzednich warunków zatrudnienia zgłoszone przez

pracownika podlegającego szczególnej ochronie przed wypowiedzeniem, podlegało

uwzględnieniu.

Od całości wyroku Sądu Okręgowego pozwana wniosła skargę kasacyjną, w

której zarzuciła naruszenie art. 8 k.p. „poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy

roszczenie powoda było sprzeczne z jego społeczno-gospodarczym

przeznaczeniem". W uzasadnieniu skargi pozwana wywiodła w szczególności, że

dokonane przez nią zmiany organizacyjne (likwidacja Działu Technicznego) miały

charakter realny, a w ich rezultacie powód został pozbawiony uprawnień

kierowniczych. Mimo takich ustaleń Sądy obu instancji wadliwie przywróciły powoda

do pracy w nieistniejącej komórce organizacyjnej i na nieistniejące stanowisko

pracy „do którego nie są przypisane żadne uprawnienia, ani obowiązki i na którym

powód nie ma podwładnych". Zdaniem pozwanej, nie jest możliwe reaktywowanie

„stanu faktycznego sprzed spornego wypowiedzenia", gdyż pracodawca nie

zamierza ponownie tworzyć Działu Technicznego, zaś "Sąd nie jest władny mu tego

nakazać". W tym stanie rzeczy skarżąca uważa, że uwzględnienie roszczenia

powoda o przywrócenie do pracy na dotychczasowych warunkach pracy i płacy jest

sprzeczne z jego społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa, bowiem

„koliduje z prawem prawodawcy do swobodnego kształtowania swej struktury

organizacyjnej, a nadto ze słusznymi prawami pozostałych byłych pracowników

zlikwidowanego Działu Technicznego, którzy przyjęli propozycję podjęcia pracy w

innych komórkach organizacyjnych pozwanej spółki".

Skarżąca wniosła o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w całości i

orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie powództwa oraz o zasądzenie

od powoda na rzecz pozwanej zwrotu kosztów procesu za wszystkie instancje,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

Skarga kasacyjna jest bezzasadna, gdyż nietrafny jest zarzut obrazy art. 8

k.p., do którego pozwana ograniczyła podstawy wskazane w skardze, przy czym

6

zarzutu tego nie powoływała w apelacji. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę

kasacyjną wyłącznie w granicach jej podstaw (39813

§ 1 k.p.c.), będąc związany

ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego wyroku (art. 39813

§

2 k.p.c.). W rozpoznawanej sprawie oznacza to, że Sąd Najwyższy nie może

oceniać trafności wykładni i zastosowania innych przepisów prawa, których

naruszenie nie zostało wskazane jako podstawa skargi. Poza zakresem

rozpoznania Sądu Najwyższego pozostaje więc zastosowanie przez Sąd drugiej

instancji art. 32 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach

zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm.) oraz art. 17

ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 2006 r. o informowaniu pracowników i

przeprowadzaniu z nimi konsultacji (przyjęcie, że powód podlegał szczególnej

ochronie trwałości stosunku pracy, a pracodawca dokonał wypowiedzenia

zmieniającego bez zgody właściwego organu), art. 45 § 1 w związku z art. 42 § 1

k.p. (przyjęcie, że wypowiedzenie powodowi warunków pracy było nieuzasadnione,

gdyż jego przyczyna była pozorna) oraz art. 5 ust. 5 ustawy z dnia 13 marca 2003 r.

o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z

przyczyn niedotyczących pracowników (przyjęcie, że przepis ten nie miał

zastosowania, gdyż rzeczywista przyczyna wypowiedzenia dotyczyła pracownika).

Oznacza to, że Sąd Najwyższy może rozważać zarzut naruszenia art. 8 k.p. w

odniesieniu do stanu faktycznego i jego prawnej oceny, w których pracodawca

wypowiedział pracownikowi warunki pracy z naruszeniem przepisów o szczególnej

ochronie trwałości stosunku pracy, w sposób nieuzasadniony wskutek wskazania

pozornej przyczyny wypowiedzenia, którą w rzeczywistości była przyczyna

dotycząca pracownika. W tym kontekście należy ocenić, czy likwidacja stanowiska

pracy powoduje sprzeczność ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem

żądania przywrócenia do pracy na to stanowisko.

Orzecznictwo Sądu Najwyższego w kwestii orzekania o przywróceniu

pracownika do pracy na poprzednich warunkach jest niezwykle bogate i można z

niego wyprowadzić generalny wniosek, że faktyczna likwidacja stanowiska pracy,

na które pracownik ma zostać przywrócony, powinna być uwzględniana również w

aspekcie oceny, czy żądanie nie jest sprzeczne ze społeczno-gospodarczym

przeznaczeniem prawa, niemożliwe lub niecelowe (por. uchwałę z dnia 22 stycznia

7

1985 r., III PZP 53/84, PiZS 1985 nr 8-9, s. 86 oraz wyroki z dnia 1 października

1998 r., I PKN 357/98, OSNAPiUS 1999 nr 21, poz. 680 i z dnia 14 maja 1999 r., I

PKN 57/99, OSNAPiUS 2000 nr 15, poz. 576). Przywrócenie do pracy na

poprzednich warunkach (art. 45 § 1 k.p.) prowadzi do obowiązku dopuszczenia

pracownika do wykonywania czynności należących do jego obowiązków przed

rozwiązaniem (zmianą) umowy o pracę (wyrok z dnia 26 stycznia 1999 r., I PKN

557/98, OSNAPiUS 2000 nr 6, poz. 219 oraz wyrok z dnia 24 października 1997 r.,

I PKN 326/97, OSNAPiUS 1998 nr 15, poz. 454). Dlatego (co do zasady) nie jest

możliwe przywrócenie przez sąd pracownika do pracy na inne stanowisko niż

poprzednio zajmowane (wyrok z dnia 29 lipca 1997 r., I PKN 217/97, OSNAPiUS

1998 nr 11, poz. 324) lub na stanowisko, którego nigdy nie zajmował (wyrok z dnia

25 sierpnia 1998 r., I PKN 268/98, OSNAPiUS 1999 nr 18, poz. 575; choć nieco

odmiennie uchwała z dnia 25 stycznia 1977 r., I PZP 61/76, OSNCP 1977 nr 9, poz.

158; PiP 1978 nr 6, s. 164 z glosą M. Piekarskiego oraz uzasadnienie wyroku z

dnia 12 listopada 2003 r., I PK 524/02, OSNP 2004 nr 20, poz. 347). Jednakże

likwidacja stanowiska pracy samodzielnie nie stoi jednak na przeszkodzie wydaniu

przez sąd pracy orzeczenia uwzględniającego roszczenie pracownika o restytucję

stosunku pracy. Wynika to przede wszystkim z charakteru orzeczenia o

przywróceniu do pracy na poprzednich warunkach, które wywołuje mieszany

skutek, konstytutywno-deklaratoryjny. Konstytutywny charakter tego orzeczenia

wyraża się w tym, że doprowadza ono do powstania stosunku pracy, jaki istniał

przed zakwestionowanym rozwiązaniem umowy o pracę, deklaratywny zaś, że

zobowiązuje pracodawcę do zatrudnienia pracownika, czyli dopuszczenia go do

pracy (uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28

maja 1976 r., V PZP 12/75, OSNCP 1976 nr 9, poz. 187; PiP 1979 nr 1, s. 171 z

glosą W. Uziaka; PiP 1977 nr 7, s. 166 z glosą K Kolby; NP 1978 nr 2, s. 318 z

glosą T. Liszcz; OSPiKA 1978 nr 6, poz. 103 z glosą K. Korzana). Problem

sprzeczności żądania przywrócenia do pracy ze społeczno-gospodarczym

przeznaczeniem prawa nie występuje w odniesieniu do skutku konstytutywnego. Po

uprawomocnieniu się wyroku przywracającego do pracy i zgłoszeniu gotowości

podjęcia pracy (art. 48 § 1 k.p.) powstaje (z mocy prawa) stosunek pracy o tej

samej treści (dotychczasowy stosunek pracy zostaje reaktywowany) i jest to

8

niezależne od możliwości faktycznego wykonywania wynikających z niego

obowiązków. Można więc rozważać sprzeczność żądania przywrócenia do pracy ze

społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa tylko w odniesieniu do skutku

deklaratoryjnego (dopuszczenia do pracy na stanowisko, które nie istnieje). Ta

sprzeczność nie ma jednak bezwzględnego charakteru. W wyroku z dnia 2 grudnia

1992 r., I PRN 55/92 (OSNCP 1993 nr 9, poz. 163; Przegląd Sądowy 1993 nr 6, s.

97 z glosą M. Gersdorf; OSP 1994 nr 1, poz. 15 z glosą B. Wagner) Sąd Najwyższy

trafnie stwierdził, że pracownik przywrócony do pracy na poprzednich warunkach

ma prawo domagać się zatrudnienia na tym samym stanowisku pracy, jakie

zajmował uprzednio, a zatem nie wystarcza zapewnienie mu pracy na stanowisku

równorzędnym. Jednakże w razie zlikwidowania dotychczasowego stanowiska

pracy - w zależności od całokształtu okoliczności towarzyszących wykonaniu

wyroku sądu przywracającego powoda do pracy - pracodawca może powierzyć

pracownikowi inną pracę (art. 42 § 4 k.p.), wypowiedzieć warunki pracy lub płacy (w

tym dotyczące stanowiska) bądź nawet rozwiązać umowę pracę, czyniąc to w

sposób zgodny z prawem (podobnie wyrok z dnia 25 lipca 2006 r., I PK 56/06,

Monitor Prawniczy 2007 nr 4, s. 206; por. też uzasadnienie uchwały składu siedmiu

sędziów z dnia 31 maja 1977 r., V PZP 2/77, OSNCP 1977 nr 9, poz. 149; OSPiKA

1978 nr 7-8, poz. 132 z glosą A. Mirończuka). Oznacza to, że likwidacja stanowiska

pracy samodzielnie (a innych okoliczności pozwana nie wskazuje) nie stanowi

przeszkody w orzeczeniu przywrócenia do pracy, a w szczególności nie prowadzi

do oceny, że takie żądanie jest sprzeczne ze społeczno-gospodarczym

przeznaczeniem prawa (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 19 kwietnia 2001 r., I

PKN 381/00, OSNP 2003 nr 4, poz. 102 oraz z dnia 16 kwietnia 2003 r., I PK

154/02, Prawo Pracy 2003 nr 11, s. 35; por. też wyrok z dnia 15 grudnia 1982 r., I

PRN 130/82, OSNCP 1983 nr 8, poz. 121; PiZS 1984 nr 12, s. 74 z glosą Z.

Myszki).

Z tych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną na podstawie art.

39814

k.p.c.

/tp/

9