IV CSK 307/09

Sygn. akt IV CSK 307/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 stycznia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa A. O., S. Ob. oraz małoletnich M. O., P. O. i K. O.

reprezentowanych przez matkę A. O.

przeciwko H.(…) Spółce Akcyjnej w W.

o zapłatę i rentę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 14 stycznia 2010 r.,

skargi kasacyjnej powodów

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 stycznia 2009 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w S. postanowieniem z dnia 9 września 2008 r. umorzył

częściowo postępowanie w sprawie - w zakresie zasądzenia na rzecz powodów A. O.,

S. O., M. O., P. O. i K. O. odszkodowania za pogorszenie ich sytuacji życiowej - w

związku ze śmiercią C. O. spowodowaną obrażeniami w wypadku komunikacyjnym.

2

Nadto wydanym tego samego dnia wyrokiem zasądził od strony pozwanej H.(…) S.A. na

rzecz powódki A. O. kwotę 9 800 zł z odsetkami ustawowymi, a dalej idące powództwo,

obejmujące żądanie zapłaty na rzecz powodów zadośćuczynienia, odszkodowania i

renty oddalił. Sąd ten ustalił, że C. O. poniósł śmierć w wypadku komunikacyjnym w dniu

14 lipca 2003 r. Sprawcą wypadku był B. C., który w postępowaniu karnym został

skazany za umyślne naruszenie zasad bezpieczeństwa w ruchu drogowym, będące

wynikiem kierowania pojazdem w stanie nietrzeźwości, przekroczenia dozwolonej

prędkości o co najmniej 20 km/h oraz podjęcia manewru wyprzedzania pojazdów

jadących w kolumnie na łuku drogi, gdzie widoczność była ograniczona, czym

doprowadził do zderzenia z nieprawidłowo zawracającym samochodem kierowanym

przez C. O. Przed wypadkiem C. O. pracował na terenie Niemiec. W tym czasie

powódka A. O. nie pracowała zawodowo, zajmowała się wychowywaniem czwórki

małoletnich dzieci. C. O. posiadał oszczędności, które przeznaczył na zakup ośrodka

wypoczynkowego w Ustce, składającego się z 31 domków kempingowych. Od dnia 1

maja 2003 r. powódka A. O. wraz z mężem rozpoczęła działalność w tym ośrodku. W

czasie kiedy C. O. żył ich rodzina nie miała kłopotów finansowych. Powódka i jej mąż

posiadali dwa samochody i zamierzali rozbudować dom. W ocenie Sądu Okręgowego

sprawca wypadku B. C. ponosił winę za spowodowanie wypadku w znacznie wyższym

stopniu niż C. O. W związku z tym, pomimo przyczynienia się przez C. O. do powstania

szkody, nie było podstaw do miarkowania odszkodowania na podstawie art. 362 k.c.

Uzasadniało to zasądzenie odszkodowania za szkody powstałe w pojeździe

prowadzonym przez C. O. oraz odszkodowania za koszty nagrobka, w wysokości

łącznie 9 800 zł. Nieuzasadnione było natomiast żądanie zasądzenia zadośćuczynienia.

Powodowie zgłosili je w miejsce odszkodowania za pogorszenie sytuacji życiowej i

postępowanie w tym zakresie zostało umorzone. Zdaniem powodów, zadośćuczynienie

powinno być im przyznane na podstawie art. 446 § 4 k.c. Sąd Okręgowy przyjął, że

przepis ten nie mógł mieć jednak zastosowania do zdarzeń, które miały miejsce przed

jego wejściem w życie, tj. przed 3 sierpnia 2008 r. Tymczasem zdarzenie, z którego

powodowie wywodzili swoje roszczenie, zaszło w dniu 14 lipca 2003 r. Powodowie, na

których stosownie do art. 6 k.c. spoczywał ciężar dowodu, nie udowodnili, czy i jakie

możliwości zarobkowe posiadał zmarły C. O. Jedynym zaoferowanym przez nich

dowodem w tym zakresie były lakoniczne zeznania powódki A. O. wskazujące, że jej

maż pracował „ na czarno” za granicą i kiedy żył dobrze im się powodziło i nie musiała

pracować. Z tego względu żądanie zasądzenia renty nie było uzasadnione.

3

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji powodów oddalił ją wyrokiem z dnia 29

stycznia 2009 r. Sąd Apelacyjny stwierdził, że wobec prawomocnego umorzenia

postępowania w przedmiocie żądania zasądzenia odszkodowania za pogorszenie

sytuacji życiowej powodów, nie było możliwe orzekanie o zasadności ich roszczenia w

tym zakresie. Co do pozostałych roszczeń objętych zakresem zaskarżenia (roszczenie o

zadośćuczynienie i rentę) Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia faktyczne i ocenę

prawną Sądu Okręgowego.

Skarga kasacyjna powodów została oparta na obu podstawach określonych w

art. 3983

§ 1 k.p.c. Zarzucono w niej naruszenie art. 446 § 2 k.c. w zw. z art. 135 § 1

k.r.o. i art. 6 k.c. oraz art. 378 § 1 k.p.c. i art. 322 k.p.c. W oparciu o te zarzuty skarżący

wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku w części oddalającej apelację powodów oraz

poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w Słupsku w części oddalającej

powództwo i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi

pierwszej instancji, ewentualnie uchylenie tych wyroków w zaskarżonej części i

orzeczenie co do istoty sprawy przez uwzględnienie powództwa o zadośćuczynienie i

rentę w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z uwagi na przedmiot zaskarżenia, który dotyczył dwóch roszczeń (roszczenia o

rentę i zadośćuczynienie), odrębnego rozpoznania wymagały odnoszące się do nich

zarzuty. Sąd Apelacyjny uznał za usprawiedliwioną ocenę Sądu Okręgowego, że

powodowie nie wykazali, jakie możliwości zarobkowe posiadał zmarły C. O., co

stanowiło przyczynę oddalenia powództwa o zasądzenie renty. To stanowisko zasadnie

zostało zakwestionowane w skardze kasacyjnej powodów i to z dwóch zasadniczych

powodów.

Po pierwsze, Sąd Okręgowy stwierdził, że jedynym dowodem zaoferowanym w

tym zakresie były lakoniczne zeznania powódki. Nie sposób nie zauważyć, że zakres

tych zeznań zależał w dużej mierze od sądu, który miał możliwość uzyskania szerszych

zeznań od powódki. Istotniejsze jest jednak, że faktycznie powodowie zgłosili znacznie

więcej dowodów w tym zakresie. Dotyczyły one otrzymania przez powódkę renty z

Niemiec, co miało potwierdzać istnienie ubezpieczenia zmarłego związanego z pracą za

granicą oraz uzyskiwania dochodów z prowadzenia ośrodka wypoczynkowego.

Powodowie zaoferowali także dowody dokumentujące zakup ośrodka wypoczynkowego,

co miało znaczenie dla oceny sytuacji majątkowej i możliwości zarobkowych zmarłego.

4

Stwierdzenie, że powodowie nie wykazali jego możliwości zarobkowych, przy pominięciu

oceny tych dowodów, uzasadniało zarzut naruszenia art. 6 k.c.

Po drugie, skarżący podnieśli zasadnie, że ustalenia faktyczne, których sąd

dokonał, obejmowały szereg okoliczności odnoszących się do sytuacji majątkowej

rodziny zmarłego, które miały znaczenie także dla oceny możliwości zarobkowych C. O.

i wskazywały one, że przy wykorzystaniu swoich możliwości był w stanie uzyskiwać

środki na utrzymanie żony i dzieci. Jeżeli chodzi zaś o ocenę samej wysokości

dochodów, które mógłby osiągać, to skarżący zarzucili trafnie, że Sąd uznając, iż nie

zostało to wykazane, pominął zupełnie treść art. 322 k.p.c. W świetle tego przepisu brak

ścisłego udowodnienia przez powodów wysokości należnej im renty nie mógł

uzasadniać oddalenia ich powództwa w tym zakresie w całości. Odmienne

rozstrzygnięcie Sądu uzasadniało także zarzut naruszenia art. 446 § 2 k.c.

Skarga kasacyjna była uzasadniona również w części dotyczącej rozstrzygnięcia

o dochodzonym przez powodów zadośćuczynieniu. Wymaga podkreślenia, że

powodowie w skardze kasacyjnej nie kwestionowali oceny Sądu Apelacyjnego o

niedopuszczalności orzekania o odszkodowaniu na podstawie art. 446 § 3 k.c., po

dokonanej przez nich zmianie żądania pozwu i braku możliwości zasądzenia na ich

rzecz zadośćuczynienia na podstawie art. 446 § 4 k.c. Zasadnie zwrócili natomiast

uwagę na pominięcie przez sąd art. 448 k.c. jako możliwej podstawy dochodzenia

zadośćuczynienia. Przepis ten zezwala na zasądzenie zadośćuczynienia pieniężnego

za doznaną krzywdę będącą wynikiem naruszenia dobra osobistego. Powodowie

wprawdzie nie odwoływali się wcześniej do art. 448 k.c. jako podstawy żądania

zasądzenia zadośćuczynienia, jednakże zastosowanie przez sąd właściwego przepisu

prawa materialnego nie jest uzależnione od powołania go przez stronę. Powodowie

niewątpliwie twierdzili natomiast, że w wyniku śmierci C. O. doznali krzywdy. Należało

także uwzględnić, że powstanie krzywdy spowodowanej śmiercią najbliższego członka

rodziny jest przesłanką do domagania się zadośćuczynienia na podstawie art. 446 § 4

k.c. Takie roszczenie zostało zaś zgłoszone przez powodów.

Wymagało zatem rozważenia, czy w przypadku krzywdy związanej ze śmiercią

osoby bliskiej możliwe jest uzyskanie zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c., co z

kolei uzależnione jest od oceny, czy czyn powodujący śmierć osoby bliskiej może być

uznany za działanie naruszające dobra osobiste członków rodziny zmarłego.

5

Ocenę tych zagadnień należy rozpocząć od stwierdzenia, że katalog dóbr

osobistych, do którego odwołuje się art. 23 k.c. ma charakter otwarty. Przepis ten

wymienia dobra osobiste człowieka pozostające pod ochroną prawa cywilnego

w sposób przykładowy, uwzględniając w swojej treści te z dóbr osobistych , które w

praktyce mogą być najczęściej przedmiotem naruszeń. Nie budzi jednak wątpliwości, że

przedmiot ochrony oparty na podstawie art. 23 i art. 24 k.c. jest znacznie szerszy.

Należy uznać, że ochronie podlegają wszelkie dobra osobiste, rozumiane jako pewne

wartości niematerialne związane z istnieniem i funkcjonowaniem podmiotów prawa

cywilnego, które w życiu społecznym uznaje się za doniosłe i zasługujące z tego

względu na ochronę. W judykaturze uznano, że do katalogu dóbr osobistych

niewymienionych wprost w art. 23 k.c. należy, np. pamięć o osobie zmarłej, prawo do

intymności i prywatności życia, prawo do planowania rodziny, płeć człowieka.

Nie ulega jednocześnie wątpliwości, że rodzina jako związek najbliższych osób,

które łączy szczególna więź wynikająca najczęściej z pokrewieństwa i zawarcia

małżeństwa, podlega ochronie prawa. Dotyczy to odpowiednio ochrony prawa do życia

rodzinnego obejmującego istnienie różnego rodzaju więzi rodzinnych. Dobro rodziny jest

nie tylko wartością powszechnie akceptowaną społecznie, ale także uznaną za dobro

podlegające ochronie konstytucyjnej. Art. 71 Konstytucji stanowi, że Państwo w swojej

polityce społecznej i gospodarczej ma obowiązek uwzględniania dobra rodziny. Dobro

rodziny wymienia także art. 23 k.r.o., zaliczając obowiązek współdziałania dla dobra

rodziny do podstawowych obowiązków małżonków. Więź rodzinna odgrywa doniosłą

rolę, zapewniając członkom rodziny między innymi poczucie stabilności, wzajemne

wsparcie obejmujące sferę materialną i niematerialną, gwarantuje wzajemną pomoc

w wychowaniu dzieci i zapewnieniu im możliwości kształcenia. Należy zatem przyjąć, że

prawo do życia rodzinnego i utrzymania tego rodzaju więzi stanowi dobro osobiste

członków rodziny i podlega ochronie na gruncie art. 23 i 24 k.c.

Na gruncie konkretnego stanu faktycznego spowodowanie śmierci osoby bliskiej

może zatem stanowić naruszenie dóbr osobistych członków jej rodziny i uzasadniać

przyznanie im zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c.

Za taką oceną przemawia dodatkowo treść art. 446 § 4 k.c. Przepis ten zezwala

obecnie na uzyskanie zadośćuczynienia od osoby odpowiedzialnej za śmierć osoby

bliskiej bez potrzeby wykazywania jakichkolwiek dodatkowych przesłanek, poza

wymienionymi w tym przepisie, co ułatwia dochodzenie zadośćuczynienia.

6

Zadośćuczynienie przyznawane na podstawie art. 446 § 4 obejmuje różne aspekty

krzywdy spowodowanej śmiercią osoby bliskiej. Nie wydaje się, aby nie uwzględniało

ono jako przedmiotu ochrony także naruszonej z tego powodu więzi rodzinnej i jego

celem nie było wynagrodzenie krzywdy związanej ze zmianą sytuacji członków rodziny

zmarłego, skoro pogorszenie ich sytuacji życiowej, mające aspekt majątkowy, podlega

uwzględnieniu przy dochodzeniu innego roszczenia (odszkodowania na podstawie art.

446 § 3 k.c.). Można zatem przyjąć, że art. 446 § 4 w relacji do art. 448 k.c. poszerzył

możliwość uzyskania zadośćuczynienia. Może to mieć niewątpliwie znaczenie dla

rozmiarów przyznawanego zadośćuczynienia. Wprowadzenie art. 446 § 4 k.c. nie

powinno być natomiast rozumiane w ten sposób, że w dotychczasowym stanie prawnym

art. 448 k.c. nie mógł stanowić podstawy przyznania zadośćuczynienia za śmierć osoby

bliskiej. Takie stwierdzenie oznaczałby, że sama chwila, w której zaszło zdarzenie

będące źródłem szkody, decydująca - zgodnie z wyborem ustawodawcy - o możliwości

zastosowania art. 446 § 4 k.c., rozstrzygałaby definitywnie o istnieniu lub braku istnienia

uprawnienia do uzyskania zadośćuczynienia za krzywdę spowodowaną śmiercią osoby

bliskiej, bez względu na rodzaj tej krzywdy. Prowadziłoby to do radykalnego

zróżnicowania sytuacji osób, które doznały krzywdy o podobnym charakterze, nawet w

krótkich odstępach czasu, co byłoby trudne do zaakceptowania.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy uwzględnił skargą kasacyjną i na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku.