III CZP 125/09

Uchwała z dnia 20 stycznia 2010 r., III CZP 125/09

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

Sędzia SN Wojciech Katner

Sędzia SN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Heleny W. przeciwko Jackowi A.,

Małgorzacie A., Krzysztofowi A. i Tomaszowi A. przy udziale interwenienta

ubocznego Gminy Miasto S. o wydanie lokalu, oraz w sprawie z powództwa

wzajemnego Jacka A. i Małgorzaty A. przeciwko Helenie W. o zapłatę, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 20 stycznia 2010 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Szczecinie

postanowieniem z dnia 1 października 2009 r.:

"1. Czy w świetle przepisu art. 756 k.c. w przypadku wyrażenia zgody przez

użyczającego na poczynienie nakładów na rzecz użyczoną przez biorącego w

użyczenie do rozliczenia tych nakładów ma zastosowanie przepis art. 753 § 2 w

związku z art. 713 k.c.?

w przypadku odpowiedzi twierdzącej:

2. Kiedy staje się wymagalne roszczenie biorącego rzecz w użyczenie o zwrot

nakładów poniesionych na tą rzecz, w szczególności czy jest to uzależnione od

wcześniejszego wydania rzeczy oraz czy przysługuje mu roszczenie o zwrot tylko

nakładów koniecznych, czy również użytecznych i przynoszących korzyść

użyczającemu i czy charakter tych nakładów ma wpływ na datę ich wymagalności?"

podjął uchwałę:

Artykuł 753 § 2 w związku z art. 713 k.c. nie ma zastosowania do

rozliczenia nakładów na rzecz użyczoną, poczynionych przez biorącego do

używania za zgodą użyczającego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Szczecinie wyrokiem z dnia 29 września 2008 r. nakazał

pozwanym Jackowi A., Małgorzacie A., Krzysztofowi A. oraz małoletniemu

Tomaszowi A., aby opróżnili i wydali powódce Helenie W. lokal mieszkalny

położony w S. przy ul. H. nr 2a/6 w stanie wolnym od rzeczy i osób. Ustalił, że

pozwanym przysługuje uprawnienie do lokalu socjalnego; wstrzymał wykonanie

wyroku w części orzekającej eksmisję pozwanych do czasu zaoferowania im przez

Gminę S. lokalu socjalnego oraz zasądził od pozwanej wzajemnej Heleny W. na

rzecz powodów wzajemnych Jacka A. i Małgorzaty A. kwotę 21 273,74 zł wraz z

ustawowymi odsetkami od dnia 20 grudnia 2006 r., a w pozostałej części

powództwo wzajemne oddalił.

Sąd Rejonowy ustalił, że jesienią 1989 r. powódka (pozwana wzajemna)

Helena W. i pozwani (powodowie wzajemni) Jacek A. oraz Małgorzata A. zawarli na

czas nie oznaczony umowę użyczenia części lokalu mieszkalnego o powierzchni

66,10 m2

, składającego się z trzech pokoi, położonego w S. przy ul. H. nr 2a. Lokal

ten stanowił wówczas własność Gminy Miasta S., a powódka była jego

najemczynią. Zgodnie z umową, pozwani otrzymali do wyłącznego używania jeden

pokój wraz z prawem współkorzystania z pokoju przechodniego, kuchni,

przedpokoju i toalety. W czasie trwania stosunku użyczenia przeprowadzili oni – w

uzgodnieniu z powódką – wiele prac remontowych i modernizacyjnych

podnoszących standard lokalu. Piece kaflowe zastąpili piecem gazowym,

zamontowali nową instalację centralnego ogrzewania, wymienili stare nieszczelne

okna na nowe, urządzili łazienkę, wymienili instalację elektryczną w kuchni, łazience

i przedpokoju, wyłożyli podłogi wykładziną PCV, ocieplili ścianę oddzielającą pokój

zajmowany przez powódkę od klatki schodowej oraz uszczelnili instalację gazową w

kuchni.

Wskutek pogarszających się pomiędzy stronami stosunków, pozwani w

kwietniu 2006 r. zaprzestali uiszczania opłat związanych z utrzymaniem lokalu.

Wcześniej, począwszy od 1992 r., pozwani ponosili te opłaty w całości, mimo że –

według porozumienia z powódką – mieli je wnosić w 2/3 częściach. W czerwcu

2006 r. powódka nabyła od Gminy Miasta S. prawo własności najmowanego lokalu

wraz z prawem współużytkowania gruntu, a pismem z dnia 18 lipca 2006 r.

wypowiedziała pozwanym umowę użyczenia części tego lokalu ze skutkiem na

dzień 18 października 2006 r. Powodowie wzajemni wraz z dziećmi Krzysztofem A.

i małoletnim Tomaszem A. zamieszkują w lokalu powódki do chwili obecnej i nie

ponoszą jakichkolwiek związanych z tym kosztów.

Sąd Rejonowy uznał za zasadne powództwo główne, obejmujące żądanie

eksmisji pozwanych oraz – częściowo – powództwo wzajemne o zapłatę

równowartości nakładów poczynionych na lokal. Uwzględniając powództwo

wzajemne na podstawie art. 753 § 2 zdanie drugie w związku z art. 713 k.c.,

wskazał, że dokonane przez pozwanych nakłady na lokal były uzasadnione, gdyż

okazały się użyteczne i obiektywnie korzystne dla powódki, a roszczenie o ich zwrot

nie jest uzależnione od wydania użyczającemu przedmiotu użyczenia.

Wyrok Sądu Rejonowego, w części uwzględniającej powództwo wzajemne,

zaskarżyła apelacją powódka, zarzucając naruszenie art. 718 § 1 i art. 719 w

związku z art. 226 § 1 zdanie drugie k.c. przez uznanie, że roszczenie o zwrot

nakładów na rzecz użyczoną, zwiększających jej wartość, może zostać skutecznie

zgłoszone przed dokonaniem zwrotu rzeczy. W pozostałym zakresie wyrok Sądu

Rejonowego – wobec jego niezaskarżenia – uprawomocnił się.

Przy rozpoznawaniu apelacji powódki Sąd Okręgowy w Szczecinie powziął

wątpliwości, którym dał wyraz w zagadnieniu prawnym przedstawionym do

rozstrzygnięcia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Zgodnie z art. 713 zdanie drugie k.c., do rozliczenia wskazanych nakładów

stosuje się odpowiednio przepisy o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia (art.

52 i nast. k.c.). Sąd Okręgowy, analizując treść tego unormowania, zwrócił uwagę,

że brak w nim zastrzeżenia ograniczającego jego zastosowanie wyłącznie do

sytuacji, w której nakłady poczynione zostały bez zgody użyczającego. Dostrzegł

przy tym, że ustawodawca nie przewidział wprost odpowiedniego stosowania

przepisów o zleceniu do rozliczenia nakładów na rzecz użyczoną, dokonanych za

zgodą użyczającego. Może to, w ocenie Sądu Okręgowego, oznaczać, że reguła

wyrażona w art. 713 zdanie drugie k.c. znajduje zastosowanie – z wyłączeniem

przewidzianym wyraźnie w art. 756 k.c. – w każdym z tych przypadków.

Zapatrywanie takie trzeba jednak zdecydowanie odrzucić.

W judykaturze i w piśmiennictwie zgodnie przyjmuje się, że pojęcie

„prowadzenia cudzych spraw bez zlecenia” należy rozumieć szerzej niż opisująca tę

instytucję nazwa, gdyż obejmuje ono nie tylko przypadki braku zlecenia, lecz braku

jakiejkolwiek podstawy prawnej do dokonania czynności. Przepisy o prowadzeniu

cudzych spraw bez zlecenia znajdują zastosowanie wtedy, gdy prowadzącego nic

nie upoważnia ani nic nie zobowiązuje do działania na rzecz osoby

zainteresowanej. Nie może być zatem mowy o prowadzeniu cudzych spraw bez

zlecenia w sytuacji, w której istnieje jakikolwiek obowiązek prawny do podjęcia

określonych czynności. Zakres podstaw do działania, które wykluczają możliwość

kwalifikowania go jako prowadzenie cudzych spraw bez zlecenia, jest szeroki.

Podstawę taką może stanowić stosunek cywilnoprawny albo

administracyjnoprawny, a także może ona wynikać bezpośrednio z ustawy (por.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 12 lipca 1978 r., IV CR 124/78, OSNC 1979, nr 6,

poz. 119, z dnia 9 marca 2004 r., I CK 573/03, nie publ, z dnia 30 czerwca 2005 r.,

IV CK 784/04, nie publ. oraz z dnia 30 stycznia 2007 r., IV CSK 221/06, nie publ.).

Z przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku ustaleń faktycznych wynika,

że powódka wyraziła zgodę na wykonanie przez pozwanych prac remontowych i

modernizacyjnych w użyczonym częściowo lokalu, a nawet, że strony w tym

zakresie współdziałały ze sobą. Mogłoby to wskazywać, że pomiędzy stronami

doszło do uzgodnienia w sprawie przeprowadzenia tych prac. W takiej sytuacji

stosowanie przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia do rozliczenia

nakładów poczynionych przez pozwanych – w świetle ugruntowanego stanowiska

judykatury oraz doktryny – nie może wchodzić w rachubę. Działanie biorących rzecz

do używania miałoby wówczas swoją podstawę prawną w uzgodnieniu z

użyczającym.

Z przytoczonych względów z zaniechaniem ścisłego odesłania w art. 713 k.c.

do przepisów o zleceniu – w razie zgody na poczynienie nakładów i wydatków na

rzecz użyczoną oraz do przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia, w

razie braku takiej zgody – nie można łączyć zamiaru potraktowania obu tych

sytuacji w sposób jednakowy. Wprowadzenie takiego symetrycznego odesłania

byłoby nie tylko zbędne, ale nastręczałoby wiele trudności. Trzeba zauważyć, że do

rozliczenia nakładów dokonanych za zgodą użyczającego nie zawsze mogłyby mieć

zastosowanie wyłącznie przepisy o zleceniu, odnoszące się do dokonywania

czynności prawnych. Nakłady i wydatki mogą być dokonywane również w ramach

innych stosunków prawnych, np. umowy o świadczenie usług podobnej do zlecenia

lub umowy o dzieło, co usprawiedliwiałoby stosowanie przepisów regulujących te

stosunki prawne. Niemożliwość rozróżnienia wszystkich tych wchodzących w grę

sytuacji w pełni usprawiedliwia przyjętą w art. 713 k.c. formułę wyraźnego

wskazania ustawowego modelu rozliczeń jedynie w wypadku braku jakiejkolwiek

innej podstawy prawnej dokonania nakładów i wydatków wykraczających poza

zwykłe koszty utrzymania rzeczy.

Ustawodawca dostrzegł natomiast potrzebę wyraźnego uregulowania –

mogącego budzić wątpliwości – przypadku, w którym w chwili poczynienia

nakładów i wydatków nie było stosownego uzgodnienia, później zaś doszło do

potwierdzenia dokonanych już czynności. W takiej sytuacji – jak wskazano wyraźnie

w art. 756 k.c. – następuje nadanie prowadzeniu sprawy skutków zlecenia. Wskutek

potwierdzenia, oddziałującego ex tunc, tj. od chwili poprowadzenia sprawy,

kształtuje się taka sytuacja, jaka zaistniałaby w przypadku prowadzenia cudzej

sprawy od początku na podstawie stosownego uzgodnienia dokonanego przez

zainteresowane podmioty.

Zaprezentowana wykładnia art. 713 k.c. nie pozwala przyjąć – wbrew

wątpliwościom Sądu Okręgowego – że prowadzeniu sprawy nadawane są skutki

zlecenia jedynie w razie potwierdzenia (art. 756 k.c.), natomiast w przypadku braku

uprzedniej zgody na dokonanie nakładów i wydatków na rzecz użyczoną następuje

powrót do stosowania art. 713 w związku z art. 752 i nast. k.c. Przeciwnie, w

każdym wypadku skutkiem wyrażenia zgody jest niestosowanie wymienionych

przepisów, chyba że strony uzgodniły – co nie jest wyłączone – przyjęcie tego

właśnie ustawowego modelu rozliczeń.

Stojąc na gruncie tego zapatrywania, za bezprzedmiotowe należy uznać

roztrząsanie – powiązanych treściowo z rozstrzygniętym już zagadnieniem

prawnym – kwestii wymagalności roszczeń zgłoszonych przez pozwanych

(powodów wzajemnych) oraz zakresu obowiązku zwrotu nakładów i wydatków na

rzecz użyczoną w zależności od charakteru tych wydatków i nakładów. Skoro

podstawy rozliczeń między stronami nie stanowi art. 753 § 2 w związku z art. 713

k.c., niecelowe jest rozważanie ograniczeń odnoszących się do zwrotu nakładów

wynikających z ich charakteru.

W świetle wcześniejszych uwag wypada w tym miejscu stwierdzić, że

odpowiedzią na wątpliwości Sądu Okręgowego wyrażone w drugim pytaniu

prawnym może być w zasadzie jedynie wskazanie na potrzebę samodzielnego

badania zakresu obowiązku zwrotu nakładów, w oderwaniu od pojęć nakładów

koniecznych lub innych. Ze względu na nieprzydatność tego podziału przy wykładni

art. 753 § 2 k.c., pytanie o wpływ charakteru nakładów na datę ich wymagalności

nie ma żadnego znaczenia.

Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie

prawne, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).