I CSK 249/09

Wyrok z dnia 28 stycznia 2010 r., I CSK 249/09

Prawomocny wyrok oddalający powództwo remitenta wobec jednego z

współwystawców gwarancyjnego weksla własnego może stanowić podstawę

powództwa przeciwegzekucyjnego współwystawcy (art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.),

jeżeli uwzględnia zarzuty wspólne wszystkim współwystawcom (art. 375 § 2

k.c. i art. 47 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe, Dz.U. Nr 37,

poz. 282 ze zm.).

Sędzia SN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Bartosza T. i Krystiana L. przeciwko

Michałowi T. i Jarosławowi D. o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 28 stycznia 2010 r. skargi

kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 6 listopada

2008 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Warszawie do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy oddalił powództwo Bartosza T. i Krystiana L. skierowane

wobec Michała T. i Jarosława D. o pozbawienie wykonalności prawomocnego

nakazu zapłaty z dnia 23 lutego 2006 r. Nakaz ten wydano w postępowaniu

nakazowym i zasądzono nim od powodów (dłużników wekslowych) na rzecz

pozwanych (wierzycieli wekslowych) na podstawie gwarancyjnego weksla własnego

kwotę 140 000 zł z odsetkami.

Pozwani Michał T. i Jarosław D. uzyskali jako wierzyciele wekslowi nakaz

zapłaty przeciwko trojgu pozwanym – współwystawcom weksla własnego

Bartoszowi T., Krystianowi L. i Ewelinie S. Zarzuty od nakazu zapłaty dwóch

pierwszych dłużników zostały odrzucone, uwzględniono natomiast zarzuty

dłużniczki Eweliny S. Uchylając nakaz zapłaty i oddalając powództwo w stosunku

do niej, Sąd Okręgowy stwierdził, że leżąca u podstaw wystawienia weksla umowa

pożyczki była pozorna (art. 83 § 1 zdanie pierwsze k.c.). Twierdzenia powodów, że

umowa ta w istocie ukrywała inną umowę (umowę sprzedaży przedsiębiorstwa)

uznane zostały za spóźnione i dlatego ich nie uwzględniono.

Wierzyciele wekslowi złożyli wniosek o wszczęcie egzekucji wobec powodów

na podstawie prawomocnego nakazu zapłaty z dnia 23 lutego 2006 r. Uzasadniali

powództwo przeciwegzekucyjne wystąpieniem zdarzenia przewidzianego w art. 840

§ 1 pkt 2 k.p.c., tj. oddaleniem powództwa wobec dłużniczki wekslowej Eweliny S. w

wyniku podniesienia przez nią zarzutu pozorności umowy pożyczki. Zdaniem

powodów, zarzut taki należy do grupy zarzutów wspólnych, na które mogli powołać

się wszyscy dłużnicy solidarni, w tym pozostali współposiadacze weksla (art. 372 §

2 k.c.).

W ocenie Sądu Okręgowego, nakaz zapłaty został wydany na podstawie

weksla i w z związku z tym mają zastosowanie przepisy ustawy z dnia 28 kwietnia

1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282 ze zm. – dalej: "Pr.weksl."), które

stanowią leges speciales w relacji do przepisów kodeksu cywilnego. Powołując się

na abstrakcyjny i formalny charakter zobowiązania wekslowego oraz na art. 7 i 47

Pr.weksl., Sąd stwierdził, że art. 375 § 2 k.c. nie ma w ogóle zastosowania w

zakresie solidarnych zobowiązań wekslowych.

Apelacja powodów została oddalona. Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska

skarżących, że przepisy Prawa wekslowego oraz charakter prawny zobowiązania

wekslowego nie wykluczają możliwości zastosowania art. 375 § 2 k.c. w odniesieniu

do sytuacji prawnej solidarnych dłużników wekslowych. Według Sądu, solidarność

dłużników wekslowych przewidziana w art. 47 Pr.weksl. znacząco różni się od

solidarności biernej uregulowanej w przepisach kodeksu cywilnego. Pogląd ten

został umotywowany w wywodzie, w którym wyeksponowano istotne, zdaniem

Sądu, różnice między solidarnością dłużników wekslowych i solidarnością bierną

przewidzianą w art. 366 i nast. k.c. Sąd Apelacyjny dostrzegł ponadto możliwość

wzmocnienia prezentowanego poglądu także argumentami natury procesowej,

postępowanie nakazowe bowiem z udziałem dłużników wekslowych rządzi się

szczególnymi regułami postępowania dowodowego (art. 495 § 2 i 3 k.c.). Ponadto

Sąd uznał, że zasada niezależności podpisów na wekslu wyklucza przyjęcie, iż

zarzuty subiektywne mogą mieć w ogóle charakter zarzutów wspólnych wszystkim

dłużnikom wekslowym w rozumieniu art. 375 § 2 k.c., skoro bowiem treść

zobowiązania wekslowego ustala się na podstawie treści weksla, zarzutami

wspólnymi wszystkim dłużnikom wekslowym nie mogą być zarzuty dotyczące

stosunku podstawowego.

W skardze kasacyjnej powodów podniesiono zarzuty naruszenia prawa

materialnego, tj. art. 375 § 2 k.c. oraz art. 7 i 47 Pr.weksl. Skarżący wnieśli o

uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania, ewentualnie o jego uchylenie i orzeczenie zgodnie z żądaniem pozwu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 375 § 2 k.c., wyrok wydany na korzyść jednego z dłużników

solidarnych zwalnia współdłużników, jeżeli uwzględnia zarzuty, które są im

wszystkim wspólne. Niewątpliwie takim wyrokiem korzystnym jest wyrok oddalający

powództwo wobec jednego z dłużników solidarnych, wydany przed lub po

uzyskaniu przez wierzyciela wyroku zasądzającego wobec pozostałych dłużników

solidarnych (zob. np. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 26 sierpnia

1965 r., III CO 9/65, OSNCP 1967, nr 3, poz. 42). Pozostaje wówczas do ustalenia,

czy takie merytoryczne rozstrzygnięcie sądu zapadło w wyniku uwzględnienia

zarzutów wspólnych wszystkim dłużnikom solidarnym ze względu na sposób

powstania lub treść zobowiązania współzobowiązanych (art. 375 § 1 k.c.). Takimi

zarzutami każdy dłużnik solidarny mógłby bronić się przed roszczeniem wierzyciela,

co stanowi wyraz więzi wspólnej łączącej wszystkich dłużników solidarnych i

wyrażającej się w zasadzie tzw. reprezentacji działania na korzyść pozostałych

dłużników (art. 371 k.c.).

Sposób podjęcia obrony przy wykorzystaniu kategorii zarzutów wspólnych

zależy już od sytuacji prawnej dłużnika solidarnego po zapadnięciu korzystnego

wyroku na rzecz innego dłużnika solidarnego. Jeżeli wyrok oddalający powództwo

przeciwko jednemu z dłużników solidarnych uwzględniał zarzuty wspólne wszystkim

dłużnikom solidarnym w rozumieniu art. 375 § 2 k.c. i zapadł po rozstrzygnięciu

zasądzającym należność od innego dłużnika solidarnego, może on stanowić

podstawę wniesienia powództwa przeciwegzekucyjnego (art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.;

por. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 sierpnia 1965 r., III CO 9/65, oraz

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 31 sierpnia 1966 r., III CR 226/64, OSNCP 1967,

nr 4, poz. 72, i z dnia 18 lipca 1974 r., III CR 133/74 nie publ.).

W rozpoznanej sprawie powstało zagadnienie, czy art. 375 § 2 k.c. może mieć

zastosowanie w odniesieniu do solidarnych dłużników wekslowych w sytuacji, w

której jeden z nich uzyskał korzystny dla siebie wyrok oddalający powództwo,

wytoczone przez wierzycieli wekslowych przeciwko wszystkim dłużnikom

wekslowym, a wobec pozostałych dłużników wekslowych wszczęta została

egzekucja na podstawie prawomocnego nakazu zapłaty. Innymi słowy, czy

wspomniani współdłużnicy solidarni mogą skorzystać z obrony prawnej przed

egzekucją wierzycieli wekslowych rzewidzianej w art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.

Nie można akceptować stanowiska Sądów meriti o istnieniu zasadniczych

różnic konstrukcyjnych pomiędzy solidarnością bierną, przewidzianą w art. 366 i

nast. k.c., i solidarnością dłużników wekslowych, uregulowaną w art. 47 Pr.weksl.

W literaturze prezentowane jest niekiedy skrajne stanowisko, że solidarność w

prawie wekslowym i w kodeksie cywilnym to „dwie odrębne instytucje”,

nieuzasadnione jest jednak zdecydowane odróżnianie ogólnej solidarności

dłużników wynikającej z przepisów kodeksu cywilnego i solidarności podmiotów

zobowiązanych z weksla. Trafne jest stwierdzenie, że solidarność bierna w prawie

wekslowym zawiera podstawowe elementy konstrukcyjne solidarności statuowanej

w przepisach kodeksu cywilnego dla całego systemu prawa cywilnego. Można

natomiast bronić poglądu, że w ramach ogólnej konstrukcji solidarności biernej

pojawiają się jej różne warianty prawne, zdeterminowane przede wszystkim

właściwościami określonej instytucji poprawa cywilnego, z którą solidarność bierna

pozostaje funkcjonalnie związana, a więc m.in. z instytucją weksla, regułami

powstania zobowiązania wekslowego i dochodzenia należności od osób

zobowiązanych wekslowo. Oznacza to, że do solidarności dłużników wekslowych

można co do zasady stosować art. 366 i nast. k.c. wprost lub z ewentualnymi,

niezbędnymi modyfikacjami.

W literaturze występują rozbieżne poglądy co do możliwości stosowania art.

375 § 2 k.c. do dłużników wekslowych. Dominuje stanowisko wywodzące się

jeszcze z okresu międzywojennego, negujące taką możliwość. Decydujące

znaczenie ma tu przede wszystkim zasada samodzielności prawnej

poszczególnych zobowiązań wekslowych osób zobowiązanych na podstawie

weksla (art. 7 Pr.weksl.) i ustawowe, restrykcyjne ograniczenie sfery zarzutów

dłużników wekslowych wobec uprawnionego z weksla (art. 17 Pr.weksl.). Niekiedy

stwierdza się ogólnie, że z racji samodzielności zobowiązania każdego z dłużników

wekslowych każde z tych zobowiązań należy oceniać odrębnie pod względem

prawnym. Nietrudno zauważyć, że prezentowane stanowisko prowadzi w rezultacie

do eliminacji w ogóle możliwości powstania kategorii zarzutów wspólnych – w

rozumieniu art. 375 § 2 k.c. – dłużników zobowiązanych wekslowo, zobowiązani

bowiem dłużnicy wekslowi nie mogą w zasadzie samodzielnie powoływać się

wobec wierzyciela wekslowego na zarzuty ze stosunków osobistych z wystawcą lub

poprzednikiem posiadacza weksla.

W literaturze i orzecznictwie Sądu Najwyższego rozważa się możliwość

stosowania poszczególnych przepisów o solidarności biernej do sytuacji prawnej

podmiotów, które nie są dłużnikami solidarnymi, np. do dłużników zobowiązanych

do świadczenie niepodzielnego (art. 381 k.c.) lub poręczyciela (art. 881 k.c.), którzy

odpowiadają tylko „jak dłużnicy solidarni”. De lege lata nie można bronić stanowiska

o istnieniu solidarności biernej „ogólnej” i „wekslowej", skoro w art. 47 ust. 1

Pr.weksl. wspomina się tylko o solidarnej odpowiedzialności dłużników wekslowych.

Nie ustanowiono zatem odrębnej instytucji prawnej od konstrukcji solidarności

dłużników przyjętej w przepisach kodeksu zobowiązań i kodeksu cywilnego.

Oznacza to możliwość stosowania do sytuacji prawnej dłużników wekslowych

przepisów kodeksu cywilnego o solidarności biernej, oczywiście przy uwzględnieniu

jurydycznych cech charakteryzujących i wyróżniających tę sytuację, przy założeniu,

że dłużnicy wekslowi są dłużnikami solidarnymi w rozumieniu art. 366 i nast. k.c.

Powstaje pytanie, jak należy rozumieć kategorię „zarzutów wspólnych" (...) W

art. 375 § 2 k.c. nie przesądzono konstrukcji prawnej stosunku obligacyjnego, w

ramach którego ma dojść do powstania solidarności dłużników. Problem jest

oczywisty w zakresie zobowiązań pozawekslowych ponieważ chodzi w nich o

zamknięty i znany w zasadzie od początku krąg dłużników solidarnych wskazanych

przez ustawę lub umowę stron (art. 369, 370 lub 441 k.c.). Krąg podmiotów

odpowiadających solidarnie da się tu określić już w chwili powstania zobowiązania;

co więcej, da się od razu ustalić podmiotowa konfiguracja takiej odpowiedzialności.

Nie można zatem mówić o kategorii zarzutów wspólnych, jeżeli przysługują one

tylko niektórym dłużnikom solidarnym, pojawiającym się w tym samym stosunku

obligacyjnym (por. np. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 31 sierpnia

1966 r., III CR 226/64). Zasada uwzględniania zarzutów wspólnych ma zatem także

swój aspekt „genetyczny”, gdyż zarzuty wspólne wszystkim dłużnikom mają pojawić

się w ramach tego samego stosunku obligacyjnego.

Przy takim założeniu nie można w ogóle poszukiwać zarzutów wspólnych w

rozumieniu art. 375 § 2 k.c. w odniesieniu do wszystkich dłużników solidarnych

ujawnionych na wekslu w różnych rolach (poza np. zarzutem nieważności samego

weksla z przyczyn formalnych). Jeżeli jednak w wyniku zobowiązania się na wekslu

różnych dłużników wekslowych (tzw. głównego i pozostałych) dochodzi do

powstania nie jednego, ogólnego stosunku wekslowego, ale serii samodzielnych

stosunków wekslowych w różnych relacjach podmiotowych (por. np. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 16 września 2004 r., IV CK 712/03, OSNC 2005, nr 7-8, poz.

143), to pojawia się sugestia, że kategorię „wszystkich dłużników” można rozumieć

także w sposób relatywny, tj. jedynie w ramach konkretnego, zindywidualizowanego

stosunku wekslowego łączącego określone podmioty; chodzi o dłużników

wekslowych zajmujących tę samą pozycję w takim stosunku wobec tego samego

wierzyciela. Taka sama pozycja dłużnika wekslowego na wystawionym wekslu z

reguły determinuje tożsamość lub przynajmniej podobieństwo także

pozawekslowego stosunku prawnego łączącego tych dłużników z wierzycielem

wekslowym, co jednocześnie rozszerza zakres możliwych zarzutów wekslowych

służących obronie dłużnika. W każdym razie art. 47 Pr.weksl. nie wyklucza

wspomnianego, relatywnego ujęcia pojęcia „wszystkich dłużników” wekslowych.

Z ustaleń wynika to, że powodowie byli współwystawcami weksla własnego

łącznie z innym dłużnikiem wekslowym, wobec którego zapadł wyrok oddalający

powództwo pozwanych. Weksel został wystawiony na zlecenie remitentów w celu

zabezpieczenia wierzytelności wynikającej z umowy pożyczki (art. 720 k.c.). Treść

dołączonej do weksla deklaracji wekslowej wskazuje, że wszyscy współwystawcy

byli zarazem pożyczkobiorcami, a remitenci pożyczkodawcami. W toku

postępowania ustalono nieważność umowy pożyczki z powodu jej pozorności i w

związku z tym oddalono powództwo wierzycieli wekslowych wobec jednego z

pozwanych współwystawców. Prekluzja dowodowa uniemożliwiła wierzycielom

wekslowym wykazanie, że umowa nazwana przez strony "pożyczką" była w istocie

umową sprzedaży przedsiębiorstwa (art. 83 § 1 zdanie drugie k.c.). W tej sytuacji

należy przyjąć, że podniesiony w toku postępowania nakazowego przez jednego z

współwystawców weksla zarzut nieważności umowy pożyczki (art. 83 § 1 zdanie

pierwsze k.c.) z pewnością należał do kategorii zarzutów wspólnych wszystkim

współwystawcom weksla w rozumieniu art. 375 § 2 k.c.. Na zarzut taki mogli zatem

powołać się wobec remitentów wszyscy współwystawcy weksla gwarancyjnego, a

wyrok korzystny – zapadły na rzecz jednego ze współwystawców – mógł stanowić

właściwą postawę powództwa opozycyjnego (art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.), nie istnieją

bowiem żadne racjonalne powody, aby odmawiać ochrony prawnej dłużnikom

wekslowym, jeżeli znajdowali się w takiej samej sytuacji prawnej wobec wierzycieli

wekslowych.

W konsekwencji należy przyjąć, że współwystawcy gwarancyjnego weksla

własnego mogą na podstawie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. domagać się pozbawienia

wykonalności wydanego przeciwko nim na rzecz remitentów prawomocnego

nakazu zapłaty, jeżeli powołują się na zarzut wspólny wszystkim współwystawcom

w postaci nieważności umowy podstawowej (pożyczki), leżącej u podstaw

wystawienia weksla (art. 375 § 2 k.c.). Innymi słowy, prawomocny wyrok oddalający

powództwo remitenta wobec jednego z pozwanych współwystawców

gwarancyjnego weksla własnego zwalnia pozostałych współwystawców, gdy

uwzględnia zarzuty wspólne wszystkim współwystawcom (art. 47 Pr.weksl. i art.

375 § 2 k.c.). Wyrok taki stanowić może zatem podstawę wniesienia powództwa

opozycyjnego (art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.).

Z tych względów uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do

ponownego rozpoznania (art. 39815

k.p.c.).