IV CSK 261/09

Sygn. akt IV CSK 261/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 stycznia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej w W.

przeciwko "N.(…)" Spółce z o.o. z siedzibą w R. i "A.(…)" Spółce z o.o. z siedzibą w R.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 14 stycznia 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej "N.(…)" Spółki z o.o. z siedzibą w R. od wyroku Sądu

Apelacyjnego

z dnia 18 listopada 2008 r., sygn. akt I ACa (..),

oddala skargę kasacyjną;

zasądza od pozwanej spółki "N.(…)" na rzecz Dyrektora Urzędu Kontroli

Skarbowej w W. kwotę 5.400 (pięć tysięcy czterysta) zł tytułem kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Dyrektor Urzędu Kontroli Skarbowej w W. żądał ustalenia, że umowa sprzedaży

nieruchomości położonej przy ulicy W. oraz udziału w nieruchomości położonej w przy

ul. Ż. i C., zawarta w dniu 30 marca 2002 r., pomiędzy pozwanymi „A.(…)” sp. z o.o. w

R. i „N.(…)” sp. z o.o. w R., jest nieważna. Twierdził, że została zawarta dla pozoru w

celu uzyskania nienależnego podatku VAT.

Sąd Okręgowy w R. wyrokiem z dnia 11 czerwca 2008 r. uwzględnił powództwo.

Stwierdził, że pozorność umowy z dnia 30 marca 2002 r. uzasadnia fakt dokonania w

krótkim odstępie czasu nieuzasadnionych gospodarczo umów sprzedaży objętej

pozwem nieruchomości oraz udziału w nieruchomości pomiędzy stałym kręgiem

podmiotów, tj. pomiędzy pozwanymi spółkami „A.(…)” i „N.(…)” oraz ich jedynym

wspólnikiem R. S. Ponadto rażąco wygórowana – wręcz nierealna w obrocie

nieruchomościami cena sprzedawanych nieruchomości wynosząca 38996000 zł, a także

okoliczność, że cena ta nie została zapłacona a rozłożona na raty płatne przez okres 15

lat.

Sąd uznał też, że Dyrektor Urzędu Kontroli Skarbowej w W. ma samodzielną

legitymację czynną do występowania w tej sprawie nadaną mocą art. 189¹ k.p.c. w zw. z

art. 199 a § 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. Z 2005 r.

Nr 8, poz. 60 ze zm.).

Powyższe ustalenia faktyczne oraz przyjętą ocenę prawną podzielił Sąd

Apelacyjny, toteż wyrokiem z dnia 18 listopada 2008 r. oddalił apelację pozwanej spółki

„N.(…)”.

Skarga kasacyjna pozwanej spółki „N.(…)” od wyroku Sądu Apelacyjnego –

oparta na obu podstawach z art. 3983

k.p.c. – zawiera zarzuty naruszenia art.386 § 2 i 3

k.p.c. w zw. z art. 379 pkt 2, art. 199 § 1 pkt 3 i § 2, 189¹, 64 § 1 i 2, 65 § 1 k.p.c., art. 8

ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa; art. 385 k.p.c. w

zw. z art. 278 § 1, 232 k.p.c. oraz art. 83 § 1 k.c., i zmierza do uchylenia powyższego

wyroku oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Najdalej idący jest zgłoszony przez skarżącą zarzut nieważności postępowania,

uzasadniony brakiem zdolności sądowej po stronie powodowej. Istota tego zarzutu

sprowadza się do twierdzenia, że Sąd Apelacyjny błędnie uznał, iż organ podatkowy lub

organ kontroli skarbowej uprawniony jest do wystąpienia do sądu cywilnego na

3

podstawie art. 1891

k.p.c. w związku z art. 199 a § 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997

Ordynacja podatkowa (Dz. U. Nr 8, poz. 60 z 2005 r. ze zmianami) i art. 31 ust. 1 i ust. 2

pkt 3 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o kontroli skarbowej (Dz. U. z 2004 r. Nr 8, poz.

65 ze zmianami) z powództwem, o którym mowa w art. 189 k.p.c., jeżeli ustalenie

istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa jest niezbędne dla oceny

skutków podatkowych.

Zgodnie z art. 189 ¹ k.p.c. uprawnienie, o którym mowa w art. 189 k.p.c.

przysługuje również, w toku prowadzonego postępowania, organowi podatkowemu lub

organowi kontroli skarbowej, jeżeli ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku

prawnego lub prawa jest niezbędne dla oceny skutków podatkowych. Wprowadzenie do

Kodeksu postępowania cywilnego art.1891

k.p.c. nastąpiło w związku z uregulowaniem

przyjętym w art.199a § 3 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst

jedn.: Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz.60 ze zm.), przewidującym, że jeżeli z dowodów

zgromadzonych w toku postępowania podatkowego wynikają wątpliwości co do istnienia

lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, z którym związane są skutki podatkowe,

organ podatkowy występuje do sądu powszechnego o ustalenie istnienia lub nieistnienia

tego stosunku prawnego lub prawa. Organami kontroli skarbowej są m.in. Minister

Finansów, Generalny Inspektor Kontroli Skarbowej oraz dyrektor urzędu kontroli

skarbowej (art. 8 ustawy z 28 września 1991 r. o kontroli skarbowej, tekst jedn. Dz. U. z

2004 r. Nr 8, poz.65 ze zm.). Organami podatkowymi są m.in. naczelnik urzędu

skarbowego, naczelnik urzędu celnego, wójt, burmistrz (prezydent miasta), starosta,

marszałek województwa, dyrektor izby skarbowej, dyrektor izby celnej, samorządowe

kolegium odwoławcze lub minister finansów (art.13 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. –

Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.).

Sąd Apelacyjny uznał, że okoliczność, iż w art. 1891

k.p.c. wymienione zostały

określone organy oznacza przyznanie im zdolności sądowej. Skarżąca natomiast,

odwołując się do poglądów prezentowanych w doktrynie i orzecznictwie, stoi na

stanowisku, że w tym przepisie ustawodawca posłużył się jedynie swego rodzaju

skrótem myślowym wskazującym na właściwe stationes fisci, co oznacza, że w

sprawach w nim wymienionych stroną jest Skarb Państwa, a określone organy

państwowe jedynie podejmują jako stationes fisci czynności procesowe za Skarb

Państwa.

Rozstrzygnięcie kwestii zdolności sądowej organu kontroli skarbowej w sprawach

przewidzianych w art. 1891

k.p.c. wymaga przywołania oczywistego stwierdzenia, że

4

podmioty niemające osobowości prawnej, a takim jest ten organ, zajmują samodzielną

pozycję w postępowaniu sądowym tylko wtedy, gdy przepisy szczególne w sposób

wyraźny przyznają im zdolność sądową. Na podstawie przepisów szczególnych

zdolność sądową mają, mimo że nie są osobami prawnymi ani jednostkami, którym

przepisy przyznały zdolność prawną (art. 331

k.c.), m. in. prokurator – (art. 7 k.p.c.),

pracodawcy – w sprawach z zakresu prawa pracy (art. 460 § 1 k.p.c.), organy –

rentowe w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych (art. 460 § 1 k.p.c. i art. 3

k.p.), dyrektor – oraz rada pracownicza w sprawach z zakresu przepisów

o przedsiębiorstwach państwowych i samorządzie załogi (art. 6913

k.p.c.), Prezes –

Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów i inne podmioty wskazane w art. 47929

§ 1

i 2 k.p.c. – w postępowaniu w sprawach z zakresu ochrony konkurencji, Prezes –

Urzędu Regulacji Energetyki i zainteresowany – w postępowaniu w sprawach z zakresu

regulacji energetyki (art. 47950

k.p.c.), Prezes – Urzędu Regulacji Telekomunikacji

i Poczty i zainteresowany – w postępowaniu w sprawach z zakresu regulacji

telekomunikacji i poczty (art. 47961

§ 1 k.p.c.), czy też Prezes – Urzędu Transportu

Kolejowego i zainteresowany – w postępowaniu w sprawach z zakresu regulacji

transportu kolejowego (art. 47972

k.p.c.). W każdym z tych przypadków postanowienie

ustawy o posiadaniu zdolności sądowej jest wyraźne.

Redakcja art. 189¹ k.p.c. wprawdzie różni się od wskazanych przepisów, gdyż nie

oznacza organu kontroli skarbowej jako strony, nie odsyła również do odpowiedniego

stosowania przepisów o Prokuratorze, niemniej jednak wymieniono w tym przepisie

zarówno uprawnione organy, jak i szeroko ujęto sytuację, w której wytoczenie

powództwa jest możliwe. Ustawodawca jednoznacznie przesądził, iż uprawnienie do

wystąpienia z powództwem o ustalenie przysługuje „organowi podatkowemu lub

organowi kontroli skarbowej” „w toku prowadzonego postępowania”. Inaczej mówiąc,

ustawodawca w art. 189¹ k.p.c., w sposób wyraźny przyznał zdolność sądową organowi

podatkowemu lub organowi kontroli skarbowej przez stwierdzenie expressis verbis, że

tym organom przysługuje uprawnienie do wytoczenia określonego powództwa.

W tym miejscu niepodobna pominąć, że w postanowieniu Sądu Najwyższego z

dnia 16 marca 2005 r. (IV CK 675/04, OSNC 2006, nr 2, poz. 35) wyrażony został

pogląd, iż urząd skarbowy jako państwowa jednostka organizacyjna w rozumieniu art.

67 § 2 k.p.c. nie ma samodzielnej pozycji w postępowaniu sądowym także w sprawach o

zabezpieczenie spadku (w art. 635 § 2 k.p.c.) i wyjawienie przedmiotów spadkowych

(art. 655 § 1 k.p.c.). Pogląd ten wyraził Sąd Najwyższy także w uzasadnieniu

5

postanowienia z dnia 4 sierpnia 2006 r. (III CZP 50/06, OSNC 2007, nr 6, poz. 80).

Trzeba zauważyć, że w obu przepisach, tj. art. 635 § 2 i 655 § 1 k.p.c., o których mowa

we wskazanych orzeczeniach, chodzi o działalność państwa w sferze dominium.

Wymaga zatem przypomnienia, że podmiotowość państwa należy rozpatrywać na

dwóch płaszczyznach jego działania odnoszących się do sfery imperium i dominium. W

pierwszym wypadku państwo, dbając o dobro publiczne, działa jako ‘’władca’’, mając

uprawnienia i zobowiązania wypływające z prawa publicznego, a w drugim jako

‘’właściciel’’ wyposażony w uprawnienia i zobowiązania przypisane mocą prawa

prywatnego. Wyróżnienie tych dwóch sfer działania państwa ma fundamentalne

znaczenie dla przyjętej konstrukcji podmiotowości prawnej państwa.

W konsekwencji uznać należy, że to w sferze dominium Skarb Państwa jest

podmiotem stosunków o charakterze cywilnoprawnym zgodnie z art. 34 k.c. Przyjmuje

się, że o Skarbie Państwa jako osobie prawnej, można mówić wówczas, gdy Państwo

jako fiskus wykonuje za pomocą swoich jednostek organizacyjnych niemających

osobowości prawnej (stationes fisci) swoje zadania społeczne i gospodarcze

(dominium), pozbawione charakteru publicznoprawnego (władczego), a więc gdy

występuje w stosunkach cywilnoprawnych o charakterze majątkowym i niemajątkowym

z innymi podmiotami prawnymi na zasadzie równorzędności (partnerstwa), np. gdy

zatrudnia swoich funkcjonariuszy, odpowiada z tytułu świadczenia na rzecz urzędów

różnych usług, czy odpowiada za szkody wyrządzone działalnością państwa. W tych

przypadkach, zgodnie z art. 67 § 2 zd. 1 k.p.c., czynności za Skarb Państwa podejmują

jednostki organizacyjne, z których działalnością wiąże się dochodzone roszczenie, a

każda czynność cywilnoprawna takiej jednostki jest de iure civili czynnością Skarbu

Państwa, bowiem jednostki te działają na rachunek Skarbu Państwa. Natomiast

państwo, gdy podejmuje czynności władcze z zakresu prawa publicznego (imperium),

które nie należą do sfery prawa cywilnego (dominium), nie występuje jako Skarb

Państwa będący osobą prawną w rozumieniu art. 34 k.c.

Istotą powództwa z art. 189¹ k.p.c. jest ustalenie istnienia lub nieistnienia

stosunku prawnego lub prawa, które jest niezbędne dla oceny skutków podatkowych.

Postępowanie to ma charakter incydentalny wobec postępowania prowadzonego przez

organ kontroli skarbowej, w którym organ ten rozpatruje a następnie rozstrzyga

prowadzoną sprawę z zakresu prawa podatkowego. Celem tej regulacji było

wprowadzenie sądowej gwarancji ochrony interesów podatnika. Organ podatkowy,

konkretyzując stosunki z zakresu prawa podatkowego, w zakresie w jakim stosunki

6

cywilnoprawne mają znaczenie dla stosunków podatkowych, występuje z powództwem,

gdy z zebranego materiału dowodowego wynikają wątpliwości dla oceny skutków

podatkowych. W postępowaniu sądowym ustalane są fakty składające się na hipotezę

normy prawnej stosowanej przez organ podatkowy lub organ kontroli skarbowej.

Postępowanie prowadzone zaś na podstawie art. 199 a Ordynacji podatkowej jest

jedynym z instrumentów ochrony interesów państwa w zapewnieniu odpowiedniego

poziomu wpływów z danin publicznych. Innymi słowy, celem postępowania jest ochrona

interesów fiskalnych państwa, której realizacja stanowi przejaw władczej formy działania

państwa.

Organ kontroli skarbowej wytaczając przedmiotowe powództwo, pozostaje ze

stroną pozwaną wyłącznie w administracyjnym stosunku prawa podatkowego,

wynikającym z publicznej, a nie cywilnej natury zobowiązania. Działanie organu kontroli

w sferze imperium stanowi uzasadnienie dla jego samodzielnej pozycji w procesie

cywilnym. W tym bowiem przypadku Skarb Państwa nie jest stroną zakwestionowanej

umowy cywilnoprawnej, ale ma status ‘’władzy’’ podatkowej. Odmienną ocenę

uzasadniałoby działanie organu w sferze dominium, gdyż wówczas jako jednostka

organizacyjna działałby wyłącznie jako statio fisci Skarbu Państwa, jak np., w sprawach

o zabezpieczenie spadku (art. 635 § 2 k.p.c.) i wyjawienie przedmiotów spadkowych

(art. 655 § 1 k.p.c.).

Odnosząc się do pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej, należy wskazać, że

wada oświadczenia woli w postaci pozorności polega m.in. na tym, że strony przejawiają

zamiar, np. zbycia prawa, podejmując - w razie potrzeby - pewne czynności, mimo że w

rzeczywistości ich wolą jest wyeliminowanie skutków dokonywanej czynności prawnej.

Warto też przypomnieć, że dokonanie czynności prawnej w formie aktu notarialnego nie

wyklucza jej pozorności.

Co do tego, kiedy należy przyjąć, że wolą stron dokonanej czynności prawnej

było w rzeczywistości wyeliminowanie jej skutków, nie sposób wskazać stałych reguł.

Zawsze bowiem zależy to od okoliczności poszczególnego wypadku i ocena ich

pozostawiona jest swobodnemu uznaniu sądu.

W wypadku, gdy z żądaniem ustalenia nieważności umowy występuje osoba,

która nie była jej stroną, jak w sprawie, ustalenie stanu podmiotowego opiera się w

przeważającej części na dowodach pośrednich. Niemożliwą jest bowiem rzeczą

ustalenie w drodze dowodu bezpośredniego stanu czysto wewnętrznego, o ile strony

umowy nie wyraziły go na zewnątrz, np. przed świadkami, czy w drodze korespondencji,

7

lub o ile przesłuchanie stron umowy nie dało w tym kierunku dostatecznych podstaw do

ustalenia.

Wychodząc z powyższych zasad, zgodzić się należało z Sądem Apelacyjnym, że

fakt dokonania w krótkim odstępie czasu nieuzasadnionych gospodarczo umów

sprzedaży objętej pozwem nieruchomości oraz udziału w nieruchomości pomiędzy

stałym kręgiem podmiotów, tj. pomiędzy pozwanymi spółkami A.(…) sp. z o.o. w R. i

N.(…) sp. z o.o. w R. i ich jedynym wspólnikiem R. S. Ponadto rażąco wygórowana –

wręcz nierealna w obrocie nieruchomościami cena sprzedawanych nieruchomości

wynosząca 38996000 zł, a także okoliczność, że cena ta nie została zapłacona

a rozłożona na raty płatne przez okres 15 lat uzasadniają ocenę tego Sądu, iż umowa z

dnia 30 marca 2002 r. była zawarta dla pozoru.

Z tych przyczyn na podstawie art. 39814

k.p.c. orzeczono, jak w wyroku.