III CZP 132/09

Uchwała z dnia 5 lutego 2010 r., III CZP 132/09

Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Jan Górowski

Sędzia SN Marian Kocon

Sąd Najwyższy w sprawie ze skarg dłużniczki Beaty P.-R. na czynności

komornika przy Sądzie Rejonowym Poznań – Stare Miasto w Poznaniu w sprawach

(...) w postaci obwieszczenia o licytacji i zaniechania umorzenia postępowania

egzekucyjnego, przy uczestnictwie wierzycieli Tomasza H., "A." S.A. w P., Banku

Polska Kasa Opieki S.A. w W., "L." sp. z o.o. w W. oraz przy uczestnictwie Miasta

P. i ING Banku Ś. S.A. w K., po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu

jawnym w dniu 5 lutego 2010 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Okręgowy w Poznaniu postanowieniem z dnia 30 października 2009 r.:

"Czy zajęcie egzekucyjne przedmiotów wchodzących w skład majątku

wspólnego za dług zaciągnięty przez jednego z małżonków w czasie trwania

wspólności ustawowej, dokonane w związku z nadaniem klauzuli wykonalności

przeciwko małżonkowi dłużnika, utrzymuje się po ustaniu wspólności ustawowej i

wierzyciel może nadal prowadzić egzekucję z tych przedmiotów, mimo powołania

się przez małżonka (bądź byłego małżonka dłużnika) na ograniczenie jego

odpowiedzialności do majątku wspólnego, w szczególności, gdy na skutek podziału

majątku wspólnego, zajęty przedmiot wszedł w skład majątku (osobistego) tego

małżonka (bądź byłego małżonka) dłużnika?"

podjął uchwałę:

Jeżeli przedmiot wchodzący w skład majątku wspólnego, zajęty na

podstawie tytułu egzekucyjnego opatrzonego klauzulą wykonalności nadaną

przeciwko małżonkowi dłużnika z ograniczeniem odpowiedzialności do

majątku wspólnego, w wyniku ustania wspólności majątkowej i podziału

majątku wspólnego na skutek orzeczenia sądu wszedł do jego majątku,

małżonek ten może żądać umorzenia postępowania egzekucyjnego w

stosunku do tego przedmiotu (art. 825 pkt 3 k.p.c.).

Uzasadnienie

Na podstawie tytułu egzekucyjnego wydanego przeciwko Markowi R.,

opatrzonego klauzulą wykonalności nadaną przeciwko jego małżonce Beacie P.-R.

z ograniczeniem jej odpowiedzialności do majątku objętego małżeńską wspólnością

majątkową, skierowana została egzekucja do wchodzącego w skład tego majątku

użytkowania wieczystego nieruchomości i związanego z nim prawa własności

budynku. Zajęcie użytkowania wieczystego i budynku nastąpiło w dniu 10

października 2005 r. Prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Poznaniu z

dnia 20 lutego 2007 r. orzeczona została separacja małżonków i podział ich majątku

wspólnego, w wyniku którego użytkowanie wieczyste wraz z prawem własności

budynku przyznane zostały Beacie P.-R. Powołując się na te okoliczności, wniosła

ona o umorzenie postępowania egzekucyjnego. Komornik oddalił wniosek, a Sąd

Rejonowy Poznań-Grunwald i Jeżyce w Poznaniu postanowieniem z dnia 13 maja

2009 r. oddalił skargę Beaty P.-R. na tę czynność.

Przy rozpoznawaniu zażalenia na wymienione postanowienie powstało

przytoczone na wstępie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, które

Sąd Okręgowy w Poznaniu przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne sprowadza się do

kwestii, jakie znaczenie dla postępowania egzekucyjnego prowadzonego na

podstawie tytułu egzekucyjnego opatrzonego na podstawie art. 787 k.p.c. klauzulą

wykonalności nadaną przeciwko małżonkowi dłużnika z ograniczeniem jego

odpowiedzialności do majątku objętego wspólnością majątkową ma – po zajęciu

przedmiotu wchodzącego w skład majątku wspólnego – ustanie wspólności

majątkowej i podział majątku, który był nią objęty. Chodzi przy tym o ustanie

wspólności majątkowej na skutek orzeczenia sądu i o podział majątku wspólnego

dokonany orzeczeniem sądu.

Inaczej niż w wypadku ustania małżeńskiej wspólności majątkowej na

podstawie umowy między małżonkami, orzeczenie sądu, które powoduje ustanie

wspólności majątkowej, w szczególności orzeczenie o unieważnieniu małżeństwa,

rozwodzie, separacji i o ustanowieniu rozdzielności majątkowej między małżonkami,

ma skutek wobec osób trzecich (art. 435 § 1 i art. 452 w związku z art. 435 § 1

k.p.c.). W wyniku ustania tej wspólności majątek objęty małżeńską wspólnością

majątkową staje się majątkiem, do którego stosuje się odpowiednio przepisy o

wspólności majątku spadkowego (art. 46 k.r.o.). Mimo że jest to majątek o innym

statusie prawnym niż majątek objęty małżeńską wspólnością majątkową, jest

majątkiem wspólnym małżonków. Okoliczność ta sprawia, że egzekucja

prowadzona do przedmiotu wchodzącego w skład tego majątku, zajętego przed

ustaniem małżeńskiej wspólności majątkowej na podstawie tytułu egzekucyjnego

opatrzonego klauzulą wykonalności nadaną stosownie do art. 787 k.p.c., może być

kontynuowana po ustaniu tej wspólności. Inaczej jest jedynie w razie ustania

małżeńskiej wspólności majątkowej wskutek ustanowienia przez sąd rozdzielności

majątkowej z dniem wcześniejszym niż dzień zajęcia (art. 52 § 2 zdanie drugie

k.r.o.). Taki też pogląd został wyrażony w piśmiennictwie prawniczym po uchyleniu

art. 44 k.r.o.

W wyniku podziału majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej

między małżonkami przestaje istnieć majątek wspólny, a przyznanie przedmiotu

wchodzącego w jego skład małżonkowi dłużnika oznacza, że przedmiot ten od tej

chwili stanowi składnik jego majątku. Klauzula wykonalności nadana tytułowi

egzekucyjnemu przeciwko małżonkowi dłużnika na podstawie art. 787 k.p.c. nie

daje podstawy do prowadzenia z niego egzekucji. Wprawdzie uprawnia ona do

prowadzenia egzekucji przeciwko małżonkowi dłużnika, ale uprawnienie to

ograniczone zostało do majątku wspólnego. Brak tego majątku sprawia, że nie ma

możliwości prowadzenia z niego egzekucji.

Wyjątek od zasady, że egzekucja nie powinna być prowadzona przeciwko

osobie, która według klauzuli wykonalności nie jest dłużnikiem i nie powinna być

skierowana do przedmiotu niewchodzącego w skład majątku dłużnika wskazanego

w tytule wykonawczym (art. 776, 825 pkt 3 k.p.c.), zachodzi w wypadku

rozporządzenia przedmiotem, po jego zajęciu, do którego egzekucja została

skierowana zgodnie z tytułem wykonawczym. Wyjątek ten co do poszczególnych

sposobów egzekucji został wyrażony wprost lub przez odesłanie w art. 848, 885,

893, 902, 909, 930, 1004, 1014 i 1020 k.p.c. W stosunku do egzekucji z

użytkowania wieczystego wynika on z art. 930 w związku z art. 1004 k.p.c. Jak

zostało wyjaśnione w orzecznictwie, rozporządzeniem nieruchomością po jej

zajęciu (art. 930 k.p.c.) nie jest jednak zmiana stanu własności nieruchomości

spowodowana wydanym po zajęciu orzeczeniem sądu o zniesieniu współwłasności,

dziale spadku lub podziale majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej

między małżonkami, choćby sąd wydał orzeczenie uwzględniające zgodny wniosek

uczestników (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 1977 r., I CR 409/77,

OSNCP 1979, nr 1, poz. 6 i uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 1980 r.,

III CZP 65/80, OSNCP 1981, nr 6, poz. 100). Rozporządzeniem takim nie jest także

przyznanie jednemu z małżonków orzeczeniem sądu o podziale majątku wspólnego

wchodzącego w skład tego majątku użytkowania wieczystego wraz z prawem

własności budynku.

Wątpliwości zachodzące co do tego, jaki środek prawny przysługuje

małżonkowi dłużnika, gdy na podstawie tytułu egzekucyjnego, opatrzonego klauzulą

wykonalności nadaną przeciwko temu małżonkowi z ograniczeniem jego

odpowiedzialności do majątku objętego wspólnością majątkową, egzekucja została

skierowana do przedmiotu wchodzącego do majątku osobistego tego małżonka,

zostały rozstrzygnięte przez przyjęcie, że w takiej sytuacji może on złożyć wniosek

o umorzenie postępowania egzekucyjnego w stosunku do zajętego przedmiotu (art.

825 pkt 3 k.p.c.). W najnowszym orzecznictwie wyrazem tego stanowiska jest

uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 2008 r., III CZP 105/08 (OSNC

2009, nr 10, poz. 136). Wskazana droga postępowania jest właściwa także w razie

zajęcia, na podstawie tytułu egzekucyjnego opatrzonego klauzulą wykonalności

nadaną na podstawie art. 787 k.p.c., przedmiotu, który w wyniku podziału majątku

wspólnego na skutek orzeczenia sądu wszedł do majątku małżonka dłużnika.

Ustanie wspólności majątkowej dłużnika i jego małżonka na skutek orzeczenia

sądu oraz dokonany orzeczeniem sądu podział majątku, który był objęty tą

wspólnością, wyłącza możliwość zaspokojenia się wierzyciela z przedmiotu, który –

gdyby nie te zdarzenia – mógł służyć jego zaspokojeniu. W interesie wierzyciela

jest, żeby przedmiot ten został w wyniku podziału majątku wspólnego przyznany

dłużnikowi. Wierzyciel może do tego doprowadzić, jeżeli weźmie udział w

postępowaniu, którego wynikiem jest podział majątku wspólnego, jednak jest to

możliwe tylko wówczas, gdy toczy się postępowanie nieprocesowe o podział

majątku wspólnego (art. 566 i 567 k.p.c.). Jeżeli postępowanie takie nie toczy się,

wierzyciel może zająć prawo dłużnika do żądania podziału majątku wspólnego (912

k.p.c.) i wystąpić na tej podstawie o podział majątku wspólnego. Wierzyciel jest

jednak pozbawiony możliwości wpływu na sposób podziału majątku wspólnego

dłużnika i jego małżonka, gdy podział majątku wspólnego zostaje orzeczony już w

sprawie, której wynik powoduje ustanie małżeńskiej wspólności majątkowej, np. w

sprawie o rozwód lub separację. W każdym razie wierzyciel może poszukiwać

zaspokojenia z przedmiotów, które w wyniku podziału majątku wspólnego dłużnika i

jego małżonka otrzymał dłużnik, z sumy pieniężnej otrzymanej przez dłużnika od

jego małżonka tytułem spłaty lub dopłaty lub z wierzytelności, która z tytułu spłaty

lub dopłaty przysługuje dłużnikowi od jego małżonka.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak wyżej.