I CSK 374/09

Sygn. akt I CSK 374/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 lutego 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

w sprawie z powództwa C.(…) S.A. z siedzibą w W.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezesowi Sądu Okręgowego w W.

o zapłatę

oraz w sprawie z powództwa D. B., C. F., M. D., C.(...)-U.(…) Spółki z o.o. w W. i P. B.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezesowi Sądu Okręgowego w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 12 lutego 2010 r.,

skargi kasacyjnej C.(…) S.A. w W., C.(…)-U.(…) Sp. z o.o. w W. i D. B.

od wyroku Sądu Apelacyjnego w W.

z dnia 13 stycznia 2009 r., sygn. akt VI ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Strona powodowa C.(…) S.A. w W. domagała się zasądzenia od pozwanego

Skarbu Państwa Prezesa Sądu Okręgowego w W. odszkodowania za szkody

spowodowane wydaniem niezgodnych z prawem dwóch postanowień: Sądu

2

Rejonowego z dnia 12 grudnia 2001 r. o ogłoszeniu upadłości strony powodowej i Sądu

Okręgowego z dnia 27 marca 2002 r., oddalającego zażalenia tejże strony na

postanowienie o ogłoszeniu upadłości oraz niezgodnym z prawem prowadzeniem

postępowania upadłościowego wobec Spółki. Szkoda strony powodowej polegała na

utracie wartości prowadzonego przez nią przedsiębiorstwa. Powodowie D. B., C. F., M.

D., C.(…) Spółka z o.o. w W. i P. B. (akcjonariusze strony powodowej) domagali się od

strony pozwanej odszkodowania i zdośćuczynienia za szkody i krzywdy spowodowane

wskazanymi postanowieniami oraz prowadzeniem postępowania upadłościowego

wobec strony powodowej. Szkoda akcjonariuszy obejmowała utratę wartości giełdowych

posiadanych przez nich akcji powodowej Spółki. Ponadto trzej wcześniej wskazani

powodowie (akcjonariusze) jako członkowie zarządu powodowej Spółki wnosili

o zasądzenie odszkodowania z racji utraconego zarobku za okres od grudnia 2001 r. do

połowy maja 2002 r. (w okresie rezygnacji z funkcji członków zarządu w toku

postępowania upadłościowego) oraz o zasądzenie na ich rzecz zadośćuczynienia za

krzywdę wywołaną naruszeniem ich dobra osobistego w postaci właściwego wizerunku

jako menadżerów. Wszyscy powodowie wskazali wysokość dochodzonych

odszkodowań i zadośćuczynienia pieniężnego.

Sąd Okręgowy oddalił powództwo wszystkich powodów. Istotne dla sprawy

ustalenia faktyczne tego Sądu są następujące.

Postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 12 grudnia 2001 r. oddalony został

wniosek strony powodowej o otwarcie postępowania układowego (z racji

nieprowadzenia przez wnioskodawcę księgowości według zasad prawidłowej

rachunkowości) i ogłoszono upadłość powodowej Spółki. Sąd Rejonowy ustalił,

że upadła Spółka zaprzestała trwale płacenia długów, bowiem po wypowiedzeniu umów

kredytowych przez banki nie była ona w stanie spłacić zadłużenia w przewidywalnej

przyszłości, w okresie dwóch ostatnich miesięcy była w stanie spłacić tylko 8% swoich

zobowiązań. Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 27 marca 2002 r. oddalił zażalenie

upadłej Spółki na postanowienie z dnia 12 grudnia 2001 r., uznając, że istniały

przesłanki ogłoszenia upadłości tej Spółki przewidziane w art. 1 § 1 prawa

upadłościowego z 1934 r. (stałe zaprzestanie płacenia długów; niezasadność

twierdzenia skarżącej o istnieniu sporu co do wysokości należności wierzycieli). W

wyniku kasacji strony powodowej Sąd Najwyższy uchylił oba wspomniane

postanowienia Sądów meriti i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu (upadłościowemu)

do ponownego rozpoznania, a Sąd ten postanowieniem z dnia 8 grudnia 2003 r. oddalił

3

wniosek wierzycieli (kilku banków) o ogłoszenie upadłości, stwierdzając nieistnienie

stanu niewypłacalności Spółki w rozumieniu art. 11 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. –

Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 69, poz. 535, ze zm., cyt. dalej jako „p.u.n.”).

Postępowanie upadłościowe powodowej Spółki toczyło się od dnia 12 grudnia

2001 r. do dnia 16 maja 2003 r. Strona powodowa składała w jego toku liczne wnioski i

pisma mające na celu przede wszystkim wstrzymanie likwidacji masy upadłości.

Według Sądu Okręgowego, powodowie wywodzili swe roszczenia ze zdarzeń

występujących przed dniem 1 września 2004 r., dlatego roszczenia te podlegają ocenie

według stanu prawnego obowiązującego przed tą datą, tj. na podstawie art. 417 § 1 k.c.

w brzmieniu określonym w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r.,

SK 18/00, (OTK 2001, z. 8, poz. 14). Sąd drugiej instancji przyjął, że oba postanowienia

(z dnia 12 grudnia 2001 r. i z dnia 27 marca 2002 r.) nie stwarzały stanu tzw.

kwalifikowanego bezprawia sądowego, były prawnie dopuszczalne, podlegały kontroli

instancyjnej przy wykorzystaniu dostępnych środków odwoławczych. Nie każde wadliwe

orzeczenie Sądu (bez względu na rodzaj i wagę sprawy) może usprawiedliwiać

odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa. W ustalonym stanie faktycznym

nie było zdarzeń, których wymiar byłby tak naganny, że uzasadniałby przyjęcie czynu

niedozwolonego po stronie orzekających Sądów meriti. Przyczyną uchylenia obu

zaskarżonych postanowień przez Sąd Najwyższy było jedynie naruszenie art. 233 § 1

k.p.c. w zw. z art. 2 pkt 1 prawa o postępowaniu układowym poprzez przekroczenie

granic swobodnej oceny dowodów. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że nie było

podstaw do określania granic bezprawności orzeczenia sądowego odmiennie dla

orzekań „zwykłych” (prawomocnych) i odmiennie dla orzeczeń natychmiast wykonalnych

(choć jeszcze nieprawomocnych). Także ta ostatnia kategoria orzeczeń może być

źródłem odpowiedzialności Skarbu Państwa jedynie w razie kwalifikowanego naruszenia

przez nie prawa.

Apelacja trzech powodów [Spółki C.(…), D. B. i Spółki C.(…)-U.(…)] została

oddalona. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji. Do

zgłoszonych roszczeń powodów miał zastosowanie przepis art. 417 k.c. w brzmieniu

sprzed dnia 1 września 2004 r. Powodowie D. B. i Spółka C.(…)-U.(…) nie byli jednak

podmiotami poszkodowanymi w rozumieniu tego przepisu i dlatego nie mieli legitymacji

czynnej w obecnym procesie odszkodowawczym. Legitymacji takiej nie uzasadniał art.

34 art. 2 p.u.n., ponieważ osoby trzecie (akcjonariusze zadłużonej spółki akcyjnej)

4

mogą, zgodnie z tym przepisem, kierować ewentualne roszczenia odszkodowawcze

przeciwko wierzycielom, którzy zgłosili wniosek o ogłoszenie upadłości w złej wierze, a

nie przeciwko Skarbowi Państwa. Niezależnie od tego żądania wszystkich powodów

okazały się niezasadne w świetle art. 417 § 1 k.c. (w brzmieniu obowiązującym do dnia

1 września 2004 r.) z racji braku podstaw do ustalenia niezgodności z prawem działania

funkcjonariuszy Skarbu Państwa. Orzeczenie sądowe, nieprawomocne, wadliwe

prawnie, które zostało następnie skorygowane przez instancję odwoławczą, nie mogło

stanowić podstawy zgłoszenia roszczeń odszkodowawczych. Ocena odmienna może

godzić bowiem w zasadę instancyjności postępowania, może też prowadzić do

rozbieżnych rozstrzygnięć w toku instancji i w procesie odszkodowawczym.

Wykazywanie bezprawności w odniesieniu nawet do prawomocnego orzeczenia

sądowego w okresie, w którym doszło do wydania kwestionowanych dwóch orzeczeń,

jest praktycznie niemożliwe z uwagi na brak trybu właściwego do stwierdzenia takiej

bezprawności. Wskazane kierunki wykładni zostały, zdaniem Sądu Apelacyjnego,

ostatecznie zaaprobowane przez ustawodawcę de lege lata (po dniu 1 września 2004 r.)

w przepisach art. 4171

k.c. i art. 4172

§ 2 k.c. Odpowiedzialność Skarbu Państwa za

wydanie orzeczenia sądowego obejmuje orzeczenia prawomocne. Przesłanką

dochodzenia roszczenia odszkodowawczego jest stwierdzenie niezgodności z prawem

takiego orzeczenia w odpowiednim trybie. Roszczenia odszkodowawcze powodów

wywodzone są z nieprawomocnych orzeczeń, uchylonych w toku instancji. Już tylko z tej

przyczyny nie istnieje przesłanka odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa

za niezgodne z prawem działanie ich funkcjonariuszy. Kwestionowane orzeczenia nie

były niezgodne z prawem w rozumieniu art. 417 § 1 k.c., a przyczyną uchylenia tych

postanowień przez Sąd Najwyższy było jedynie naruszenie przez Sądy meriti art. 233 §

1 k.p.c. przez błędną ocenę przedłożonych dokumentów oraz zaniechanie dopuszczenia

z urzędu dowodu z opinii biegłego. Takie przyczyny uchylenia nie pozwalają na

przyjęcie kwalifikowanego naruszenia prawa przez wspomniane postanowienia.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, przepis art. 338 § 2 k.p.c. nie stwarza podstaw do

stwierdzenia, że w razie zmiany orzeczenia natychmiast wykonalnego ex lege powstają

roszczenia odszkodowawcze wobec Skarbu Państwa w związku z wykonaniem tego

orzeczenia. Roszczenia takie mogą być kierowane jedynie w stosunku do strony

stosunku odszkodowawczego (przeciwnika procesowego). Przepisy art. 226 § 2 prawa

upadłościowego z 1934 r. (a obecnie art. 34 p.u.n.) pozwalają na zgłoszenie żądania

naprawienia szkody (w razie uchylenia postanowienia o ogłoszeniu upadłości) wobec

5

wierzyciela, który zgłosił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika w złej wierze (a nie

wobec Skarbu Państwa). Wyrażone w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia

2006 r., III CZP 125/05 (OSN 2006, z. 12, poz. 194), stanowisko odnosi się do podstaw

odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkodę spowodowaną wydaniem i wykonaniem

nieostatecznej decyzji organu podatkowego pierwszej instancji, następnie uchylonej.

Brak natomiast podstaw do posłużenia się podobną argumentacją w zakresie określania

odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa z powodu natychmiastowego (ex

lege) wykonania nieprawomocnego orzeczenia sądu upadłościowego.

W obszernej skardze kasacyjnej powodów (Spółki C.(…) S.A., D. B. C.(…)-U.(…)

Spółki z o.o.) podnoszono zarzuty naruszenia: art. 382 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.;

art. 417 k.c. (w brzmieniu ustalonym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4

grudnia 2001 r.); art. 417 k.c. w zw. z art. 446 § 2 k.c. i art. 34 ust. 2 p.u.n.; art. 417 k.c.

w zw. z art. 34 ust. 2 p.u.n., w zw. z art. 338 § 2 k.p.c. i art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Zaskarżając cały wyrok Sądu drugiej instancji, skarżący wnosili o jego uchylenie, o

uchylenie wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Sąd Apelacyjny trafnie przyjął, że w rozpoznawanej sprawie będzie miał

zastosowanie przepis art. 417 k.c. (w brzmieniu sprzed dnia 1 września 2004 r.,

ustalonym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001) i przy

uwzględnieniu modelu odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa w związku

z wykonywaniem władzy publicznej, w tym – władzy sądowniczej (art. 77 ust. 1

Konstytucji RP). Oba kwestionowane postanowienia (z 12 grudnia 2001 r. i z dnia 27

marca 2002 r.) zapadły bowiem przed dniem wejścia w życie przepisów ustawy z dnia

17 czerwca 2004 r. (Dz.U. Nr 162, poz. 1692; art. 5 tej ustawy; por. np. uzasadnienie

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2006 r., III CZP 125/05, OSN 2006, z.

12, poz. 194). Przepisy wspomnianej ustawy ukształtowały ostatecznie de lege lata

reżim prawny odpowiedzialności Skarbu Państwa, m.in. za szkodę spowodowaną

wydaniem prawomocnego orzeczenia sądowego (art. 4171

§ 2 k.c.).

Przy założeniu, że stworzony w art. 77 ust. 1 Konstytucji RP model

odszkodowawczej odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkodę wyrządzoną

prawomocnym orzeczeniem sądowym wymaga poprzedzenia właściwego postępowania

sądowego o odszkodowanie uzyskaniem stosownego orzeczenia prejudykacyjnego

6

(stwierdzającego istnienie tzw. bezprawia sądowego – por. uzasadnienie wyroku

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 grudnia 2009, SK 34/08, Dz. U. Nr 215, poz. 1675),

należy stwierdzić, iż trudne do zaakceptowania byłoby kategoryczne stanowisko Sądu

Apelacyjnego (wyrażone też m.in. w uzasadnieniu uchwały z dnia 26 kwietnia 2006 r.) o

prawnej niemożności wykazania (w okresie przed dniem 1 września 2004 r.)

bezprawności w odniesieniu do prawomocnego orzeczenia wydanego w postępowaniu

cywilnym (s. 15 uzasadnienia zaskarżonego wyroku). Należy bowiem wskazać na treść

powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 grudnia 2009 r., w którym

stwierdzono, że art. 5 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks

cywilny (...) (Dz. U. Nr 162, poz. 1692) w zakresie, w jakim wyłącza skargę o

stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczenia sądu wyrządzającego szkodę, które

stało się prawomocne po dniu wejścia w życie Konstytucji RP, jest niezgodny z art. 77

ust. 2 w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. W stosunku do orzeczeń sądowych, które

stały się prawomocne po dniu 17 października 1997 r., takim orzeczeniem

prejudykacyjnym może być zatem wyrok stwierdzający niezgodność z prawem

prawomocnego orzeczenia sądowego (art. 4241

§ 1 k.p.c., art. 42411

§ 2 k.c.).

Z uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r. (SK

18/00) wynikają m.in. dwie istotne konstatacje dla prawnego reżimu odpowiedzialności

odszkodowawczej Skarbu Państwa za szkodę wyrządzoną tzw. bezprawiem sądowym.

Po pierwsze, stwierdzono w nim to, że ustalenie w wyniku wyroku Trybunału

Konstytucyjnego (w okresie do dnia 1 września 2004 r.) nowego stanu prawnego w

zakresie odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa nie może być rozumiane

jako stworzenie podstawy do dochodzenia roszczeń odszkodowawczych w odniesieniu

do każdego wadliwego orzeczenia sądowego. Po drugie, wskazując na konstytucyjny

model odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa, ukształtowany w art. 77

Konstytucji, Trybunał wyjaśnił, że istotnym elementem tego modelu (mechanizmu

odszkodowawczego) w zakresie odpowiedzialności Skarbu Państwa za niezgodne z

prawem orzeczenia musi być właściwe postępowanie stwierdzające istnienie przesłanki

niezgodności z prawem badanego orzeczenia (dwuetapowość w uzyskaniu

odszkodowania przez poszkodowanego).

Należy podzielić wyrażane w literaturze stanowisko, że w tzw. okresie

przejściowym (tj. do dnia 1 września 2004 r.) funkcję stosownego prejudykatu dla celów

odszkodowawczych mogła spełniać kasacja, jeżeli w wyniku jej wniesienia doszłoby do

uchylenia zaskarżonego orzeczenia sądowego dotkniętego odpowiednią wadliwością

7

prawną. Kwestia instrumentarium prawnego służącego jako prejudykat dla celów

odszkodowawczych ma zresztą znaczenie wtórne, ponieważ istotna pozostaje jednak

sama efektywność ochrony gwarantowanego konstytucyjnie prawa podmiotowego

domagania się odszkodowania za szkodę wyrządzoną wydaniem niezgodnego z

prawem orzeczenia.

2. De lege lata regułą jest odpowiedzialność Skarbu Państwa za szkodę

wyrządzoną prawomocnym orzeczeniem sądowym. Powstaje jednak pytanie, czy Skarb

Państwa w tzw. okresie przejściowym (tj. do dnia 1 września 2004 r.) mógł ponosić

odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną także nieprawomocnym orzeczeniem

sądowym.

Należy przyjąć jednak istnienie odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu

Państwa za szkodę wyrządzoną takim orzeczeniem w wyjątkowych sytuacjach. Chodzi

tu o nieprawomocne orzeczenia, wykonalne z mocy prawa, których wykonanie

(natychmiast po ich wydaniu) może doprowadzić do nieodwracalnych skutków prawnych

i których wykonaniu podmiot zainteresowany nie mógł zapobiec przy pomocy żadnych

dostępnych środków prawnych. Trudno znaleźć merytoryczne powody odmowy

podmiotom poszkodowanym takimi orzeczeniami ochrony prawnej tylko z tej racji, że nie

uzyskały one cechy prawomocności, skoro już od chwili ich wydania wywołują istotne

skutki, trwale kształtujące sytuację majątkową objętych nimi podmiotów. Do kategorii

takich orzeczeń należy na pewno postanowienie sądu upadłościowego o ogłoszeniu

upadłości (art. 15 prawa upadłościowego z 1934 r.), skoro po jego wydaniu możliwe jest

podjęcie czynności właściwych dla postępowania upadłościowego ze wszystkimi ich

konsekwencjami. Oznacza to, że za nietrafne wypadnie uznać stanowisko Sądu

Apelacyjnego, iż w tzw. okresie przejściowym (do dnia 1 września 2004 r.) podstawy

roszczeń odszkodowawczych wobec Skarbu Państwa nie mogły stanowić w ogóle

orzeczenia sądowe nieprawomocne, nawet wadliwe prawnie, które zostały następnie

skorygowane przez instancję odwoławczą.

3. Należy podzielić stanowisko Sądów meriti, że orzeczenie odszkodowawcze

wobec Skarbu Państwa nie powstaje w wyniku wydania każdego wadliwego orzeczenia

sądowego. Wadliwość taka powinna mieć postać kwalifikowaną. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego ukształtowała się właściwa tendencja do formułowania autonomicznej i

odpowiednio zawężonej definicji „bezprawności sądowej” w działalności orzeczniczej

sądu przy uwzględnieniu nie tylko tego, czy dane rozstrzygniecie narusza odpowiednie

8

przepisy prawa, ale także przy eksponowaniu zasadniczym konstytucyjnych i

ustrojowych cech władzy sądowniczej (por. np. uzasadnienie postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 16 stycznia 2009 r., III CNP 42/08, niepubl.; wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 7 lipca 2006 r., I CNP 33/06, OSNC 2007, z. 5, poz. 35; wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 14 stycznia 2010 r., IV CNP 53/09, niepubl. – formalny i materialny

aspekt „bezprawności sądowej”). Wspomniane rozumienie „bezprawności sądowej”

odnieść należy także do orzeczeń wydanych przed dniem 1 września 2004 r., tj. także

do kwestionowanych postanowień – z dnia 12 grudnia 2001 r. i z dnia 27 marca 2002 r.

Postanowieniem z dnia 12 grudnia 2001 r. Sąd Rejonowy oddalił wniosek o

otwarcie postępowania układowego C.(…) S.A. i ogłosił upadłość tej spółki, natomiast

postanowieniem z dnia 27 marca 2002 r. oddalono zażalenie upadłego. Oba Sądy

przyjęły, że otwarcie postępowania układowego wykluczał ten fakt, iż upadły nie

prowadził księgowości według zasad prawidłowej rachunkowości (art. 2 pkt 1

rozporządzenia z dnia 24 października 1934 r. – Prawo o postępowaniu układowym,

Dz.U. z 1934 r. Nr 93, poz. 836, ze zm.). Uznały też, że wystąpiły wymagane przesłanki

ogłoszenia upadłości Spółki C.(…) przewidziane w art. 1 i art. 2 prawa upadłościowego z

1934 r. Ocena braku podstaw do otwarcia postępowania układowego została uznana za

przedwczesną postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2003 r., I CK 291/02,

ponieważ – według tego Sądu – nie został dopuszczony (w zakresie ustalenia

prowadzenia księgowości według zasad prawidłowej rachunkowości) dowód biegłego z

urzędu. Po uchyleniu obu wspomnianych postanowień Sądów meriti i przekazaniu

sprawy do ponownego rozpoznania strona powodowa cofnęła wniosek o otwarcie

postępowania układowego w związku ze zmianą stanu prawnego w tym czasie, tj.

uchyleniem przepisów prawa o postępowaniu układowym z 1934 r. (art. 545 p.u.n.).

Postanowieniem z dnia 8 grudnia 2003 r. oddalony został ostatecznie wniosek o

ogłoszenie upadłości strony powodowej.

Ustalenia faktyczne Sądu Apelacyjnego, będące podstawą stanowiska tego

Sądu, że wspomniane postanowienia Sądów meriti (wydane w toku postępowania

upadłościowego) nie mogą być kwalifikowane jako tzw. bezprawie sądowe w podanym

wcześniej znaczeniu, uznać należy z pewnością za przedwczesne (s. 18 uzasadnienie

zaskarżonego wyroku).

Przedwczesność oceny Sądów o braku zdolności układowej strony powodowej

spowodowała wykluczenie możliwości otwarcia postępowania układowego, przy czym

9

zmiana stanu prawnego i bieg postępowania instancyjnego wytworzyły taką sytuację

procesową, w której postępowanie układowe stało się ostatecznie bezprzedmiotowe.

Pozostało zatem jedynie ustalenie istnienia przesłanek upadłości Spółki C.(…) na

podstawie art. 1 i art. 2 prawa upadłościowego z 1934 r., a następnie – w art. 11 p.u.n.

Zbyt kategorycznie brzmi ogólne stwierdzenie Sądu Apelacyjnego, że Sąd

Rejonowy, wydając postanowienie z dnia 8 grudnia 2003 r., wziął pod uwagę inny stan

faktyczny niż Sądy orzekające wcześniej (w 2001 i 2002 r.). W każdym razie należałoby

jednak wskazać, jakie są zasadnicze różnice w stanie faktycznym będącym podstawą

postanowienia o ogłoszeniu upadłości (w 2001 r.) i stanie faktycznym, na podstawie

którego zapadło następnie postanowienie o oddaleniu wniosku o ogłoszenie upadłości.

Zgłoszone wnioski o ogłoszenie upadłości popierali ci sami wierzyciele (początkowo

trzy, a następnie dwa banki), przy odpowiedniej motywacji ich wniosków.

Wymagałoby też bliższego ustalenia, czy i jak dalece w sensie merytorycznym

poprzedni stan prawny w zakresie przesłanek ogłoszenia upadłości różni się od stanu

prawnego obowiązującego w grudniu 2003 r. i czy nowy stan prawny istotnie uzasadniał

zupełnie odmienną ocenę prawną stanu faktycznego w odniesieniu do wystąpienia

przesłanek upadłości po stronie powodowej. Należy jeszcze zauważyć to, że z treści

uzasadnienia postanowienia z dnia 8 grudnia 2003 r. wynika, iż Sąd brał jednak pod

uwagę okoliczności, które wystąpiły w okresie przed wydaniem postanowienia o

ogłoszeniu upadłości (np. fakt sporu wierzycieli z dłużnikiem co do istnienia ich

wierzytelności, procesy sądowe dotyczące istnienia i stanu wzajemnego zadłużenia tych

podmiotów).

Z przedstawionych względów należało zatem uznać, że w skardze kasacyjnej

trafnie podniesiono zarzut naruszenia art. 417 k.c. w brzmieniu określonym wyrokiem

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r. (SK 18/00). Przedwcześnie bowiem

wyeliminowano możliwość zastosowania tego przepisu do oceny skutków prawnych

kwestionowanych postanowień z 2001 r. i 2002 r. Uzasadniało to uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania (art. 39815

k.p.c.).

4. Nietrafny okazał się natomiast zarzut naruszenia art. 34 ust. 2 p.u.n. W

ustalonym przez Sądy meriti stanie faktycznym nie było podstaw do stosowania tego

przepisu (odpowiednika art. 226 § 2 prawa upadłościowego z 1934 r.). Roszczenie o

naprawienie szkody dłużnik mógłby kierować tylko wobec tego wierzyciela, którego

10

wniosek o ogłoszenie upadłości został oddalony i był złożony w złej wierze (art. 34 ust. 2

p.u.n.).

Nie można podzielić także sugestii skarżącego, że gdy wykonalność orzeczenia o

ogłoszeniu upadłości powstaje ex lege, a wierzyciel nie złożył wniosku o ogłoszenie

upadłości w złej wierze, to odpowiedzialność za szkodę powinien ponosić Skarb

Państwa, jeżeli powstała ona „na skutek wykonania bezprawnego orzeczenia o

ogłoszeniu upadłości”. Zdaniem skarżącego, za takim stanowiskiem miałaby

przemawiać wykładnia logiczna a contrario przepisu art. 338 § 2 k.p.c. w zw. z art. 32

ust. 1 Konstytucji. Tymczasem przepis art. 338 k.p.c. reguluje skutki prawne uchylenia

rygoru natychmiastowej wykonalności wyroku jedynie w sferze stosunków prawnych

łączących strony postępowania i nie ma podstaw do proponowanej interpretacji tego

przepisu a contrario z tym zaznaczeniem, że chodziłoby o bezprawne wykonanie

orzeczenia o ogłoszeniu upadłości tworzącego skutki prawne ex lege. Nieuzasadnione

byłyby także próby analogicznego stosowania art. 338 k.p.c. w omawianym zakresie.