I UK 295/09

Wyrok z dnia 9 lutego 2010 r.

I UK 295/09

Za czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy nauczyciel akademicki

zachowuje prawo do wynagrodzenia, nie ma natomiast prawa do zasiłków z

ubezpieczenia społecznego (art. 154 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. -

Prawo o szkolnictwie wyższym, Dz.U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.).

Przewodniczący SSN Romualda Spyt (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Zbigniew Hajn, Zbigniew Myszka.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 lutego 2010 r. sprawy z

odwołania Wyższej Szkoły Ekonomiczno-Humanistycznej w B.-B. przeciwko Zakła-

dowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B.-B. z udziałem zainteresowanej

Anny K. o wypłatę wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy, zasiłku chorobo-

wego, macierzyńskiego, świadczenia rehabilitacyjnego, na skutek skargi kasacyjnej

Wyższej Szkoły Ekonomiczno-Humanistycznej w B.-B. od wyroku Sądu Okręgo-

wego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku-Białej z dnia 26 marca 2009

r. [...]

1. o d d a l i ł skargę kasacyjną;

2. zasądził od Wyższej Szkoły Ekonomiczno-Humanistycznej w B.-B. na rzecz

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w B.-B. kwotę 120 zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku-Białej wyro-

kiem z dnia 11 grudnia 2008 r., w wyniku odwołania wniesionego przez Wyższą

Szkołę Ekonomiczno-Humanistyczną w B.-B., zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych-Oddziału w B.-B. z dnia 30 kwietnia 2008 r., w której organ rentowy

uznał za nieprawidłową wypłatę Annie K.: wynagrodzenia za czas niezdolności do

pracy w okresie pierwszych 33 dni tej niezdolności, tj. od 20 marca 2007 r. do 21

2

kwietnia 2007r., a następnie zasiłku chorobowego za okres od 22 kwietnia 2007 r. do

17 września 2007 r., świadczenia rehabilitacyjnego za okres od 18 września 2007 r.

do 25 października 2007 r. i zasiłku macierzyńskiego za okres od 28 lutego 2008 r. -

wykazanych w raportach imiennych i rozliczonych w deklaracjach. W uzasadnieniu

tej decyzji organ rentowy wskazał, że przez cały ten okres zainteresowana uprawnio-

na była do wynagrodzenia za pracę. Sąd Rejonowy przedstawione wyżej wypłaty

uznał za prawidłowe. Ustalił, że Anna K., nauczyciel akademicki, zatrudniony na pod-

stawie umowy o pracę, była niezdolna do pracy w okresie od 20 marca 2007 r. do 17

września 2007 r., a następnie od 18 września 2007 r. do 28 lutego 2008 r. korzystała

z urlopu macierzyńskiego. Uzasadniając podstawę prawną wyroku, podzielił stanowi-

sko odwołującej się Szkoły, że nauczyciel akademicki na podstawie art. 154 ust. 2

ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 164, poz.

1365 ze zm. - powoływanej dalej jako ustawa o szkolnictwie wyższym z 2005 r.) ma

prawo do wynagrodzenia za pierwsze 33 dni niezdolności do pracy, a za dalszy

okres niezdolności do pracy - prawo do zasiłku chorobowego i świadczenia rehabili-

tacyjnego, a także prawo do zasiłku macierzyńskiego.

Wyrok powyższy zaskarżył apelacją organ rentowy. W jej wyniku Sąd Okrę-

gowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku-Białej zmienił wyrok Sądu

Rejonowego i oddalił odwołanie od wyżej wskazanej decyzji.

W pisemnych motywach rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy stwierdził, że należy

mieć przede wszystkim na uwadze treść art. 154 ust. 1 ustawy o szkolnictwie wyż-

szym z 2005 r., zgodnie z którym nauczyciel akademicki zachowuje prawo do wyna-

grodzenia za czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy. Zdaniem Sądu Okręgo-

wego, przepis ten stanowi zasadę ogólną, z której wynika, że nauczyciel akademicki

zachowuje prawo do wynagrodzenia także za czas usprawiedliwionej nieobecności w

pracy spowodowanej chorobą albo opieką na chorym dzieckiem lub innym członkiem

rodziny oraz za okres urlopu macierzyńskiego. W tych wypadkach nauczycielowi

akademickiemu przysługuje prawo do wynagrodzenia wypłacanego i obliczonego na

zasadach wynikających z art. 92 k.p. Sąd powołał się na przepis art. 12 ust. 1 i 31

ust. 2 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpiecze-

nia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr

31, poz. 267 ze zm.), które kolejno stanowią, że zasiłek chorobowy i zasiłek macie-

rzyński nie przysługuje za okresy niezdolności do pracy, w których ubezpieczony na

podstawie przepisów o wynagradzaniu zachowuje prawo do wynagrodzenia.

3

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku Wyższa Szkoła Ekonomiczno -

Humanistyczna w B.-B. podniosła zarzut naruszenia art. 154 ustawy o szkolnictwie

wyższym z 2005 r., poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że na-

uczyciel akademicki za cały okres niezdolności do pracy zachowuje prawo do wyna-

grodzenia, z wyłączeniem świadczeń określonych w ustawie o świadczeniach pie-

niężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa.

Z tych względów skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i odda-

lenie apelacji organu rentowego oraz zasądzenie od organu rentowego na swoją

rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że dosłowne brzmienie art. 154 ust. 2

ustawy o szkolnictwie wyższym z 2005 r. wskazuje, że odsyła on do art. 92 k.p. nie

tylko w zakresie wynagrodzenia lecz także i zasiłku chorobowego. Odmienne tę kwe-

stię regulowała w art. 105 ust. 5a uprzednio obowiązująca ustawa z dnia 12 września

1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 65, poz. 385, ze zm.- powoływana dalej

jako ustawa o szkolnictwie wyższym z 1990 r.), który wyraźnie stanowił, że nauczy-

ciel akademicki zachowywał prawo do wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy

wskutek choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną. Wejście od 1

września 2006 r. ustawy o szkolnictwie wyższym z 2005 r. wprowadziło zmianę stanu

prawnego w omawianym zakresie. Interpretacja Sądu Okręgowego, że przepis art.

154 ust. 2 ustawy o szkolnictwie wyższym z 2005 r. odsyła do art. 92 k.p. wyłącznie

w przedmiocie określenia zasad obliczania wynagrodzenia nauczyciela akademickie-

go, jest sprzeczna z wykładnią językową i zarazem stanowi wykładnię contra legem.

Skarżący odwołał się do przepisu art. 94 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o

ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.), art. 45 § 6 ustawy z

dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.),

art. 29 i 49 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych

(Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), art. 51 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o proku-

raturze (jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 7, poz. 39 ze zm.) oraz art. 82 ustawy z

dnia 25 kwietnia 1997 r. o Polskiej Akademii Nauk (Dz.U. Nr 75, poz. 469 ze zm.),

wskazując, że przepisy te jednoznacznie wskazują, iż pracownikom objętym tymi

przepisami, przysługuje - w miejsce świadczeń z ubezpieczenia społecznego - wyna-

4

grodzenie. Zdaniem skarżącego, przepis art. 154 ust. 1 ustawy o szkolnictwie wyż-

szym z 2005 r. stanowi zasadę ogólną, a jego ust. 2 jest regulacją szczególną.

W odpowiedzi na skargę organ rentowy wniósł o wydanie postanowienia o

odmowie przyjęcia jej do rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie i zasądzenie

kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 105 ust. 5 uprzednio obowiązującej ustawy o szkolnictwie

wyższym z 1990 r. nauczyciel akademicki zachowywał prawo do wynagrodzenia za

czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy. Natomiast zgodnie z art. 105 ust. 5a

tej ustawy za czas niezdolności do pracy wskutek choroby lub odosobnienia w

związku z chorobą zakaźną nauczyciel akademicki zachowywał prawo do wynagro-

dzenia obliczanego na zasadach przewidzianych w art. 92 k.p., z tym że prawo do

dodatku funkcyjnego nauczyciel akademicki zachowywał przez okres nieprzekra-

czający 3 miesięcy. Według natomiast przepisu art. 154 ust. 1 aktualnej ustawy o

szkolnictwie wyższym z 2005 r. nauczyciel akademicki zachowuje prawo do wyna-

grodzenia za czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy. W myśl ust. 2 tego prze-

pisu za czas niezdolności do pracy wskutek choroby lub odosobnienia w związku z

chorobą zakaźną, wypadku w drodze do pracy lub z pracy albo choroby przypadają-

cej w czasie ciąży, a także poddania się niezbędnym badaniom lekarskim przewi-

dzianym dla kandydatów na dawców komórek, tkanek i narządów oraz poddania się

zabiegowi pobrania komórek, tkanek i narządów, nauczyciel akademicki zachowuje

prawo do wynagrodzenia i zasiłku chorobowego obliczanego na zasadach przewi-

dzianych w art. 92 k.p., z tym że prawo do dodatku funkcyjnego nauczycieli akade-

mickich zachowuje przez okres nieprzekraczający 3 miesięcy. Z uprzednio obowią-

zującej regulacji wynikało w sposób niebudzący wątpliwości, że nauczyciel akade-

micki zachowywał prawo do wynagrodzenia w okresie każdej usprawiedliwionej nie-

obecności w pracy - w tym nieobecności z przyczyn uprawniających do uzyskania

świadczeń określonych w przepisach o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa (zasiłek chorobowy, świadczenie re-

habilitacyjne, zasiłek macierzyński). Ustęp 5a art. 105 stanowił lex specialis w sto-

sunku do jego ust. 5, ale jedynie w zakresie zasad ustalania wysokości wynagrodze-

nia, określał bowiem zasady obliczania tego wynagrodzenia w okresie nieobecności

5

w pracy wskutek choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną, odsyłając

do unormowania zawartego w art. 92 k.p. Aktualne przepisy również ustanawiają

generalną zasadę prawa nauczyciela akademickiego do wynagrodzenia za czas

usprawiedliwionej nieobecności w pracy (art. 154 ust. 1 ustawy o szkolnictwie wyż-

szym z 2005 r.). Wątpliwości natomiast budzi ust. 2 art. 154 z uwagi na stwierdzenie

„zachowuje prawo do wynagrodzenia i zasiłku chorobowego”, z czego skarżący wy-

wodzi, że nauczyciel akademicki ma w okresie objętym tym przepisem najpierw

prawo do wynagrodzenia, a następnie do zasiłku chorobowego, tak jak to stanowi

art. 92 § 1 i 4 k.p. Jednakże należy mieć na uwadze, że z przepisu tego, podobnie

jak z art. 105 ust. 5a poprzedniej ustawy, wynika przede wszystkim sposób oblicza-

nia wynagrodzenia. Stanowi on, że w tym przypadku stosuje się inne niż w pozosta-

łych przypadkach zasady, a wynikające z art. 92 k.p. - które dotyczą wysokości wy-

nagrodzenia (80% albo 100%) - § 1. Przepis art. 92 k.p. nie określa natomiast spo-

sobu obliczania zasiłku chorobowego, odsyłając w tym zakresie do zasad określo-

nych w odrębnych przepisach (§ 4). Nie zawiera on jakiejkolwiek regulacji, z której

wynikałaby wysokość zasiłku. Zasiłki z ubezpieczenia społecznego obliczane są po-

przez ustalanie ich podstawy wymiaru - stosownie do przepisów zawartych w art. 36

- 52a ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa. Skoro przepis art. 92 k.p. nie ustanawia zasad obliczania

zasiłku chorobowego, to sformułowanie „zachowuje prawo do zasiłku chorobowego

obliczanego na zasadach przewidzianych w art. 92 ustawy k.p.” pozbawione jest

znaczenia normatywnego. Odesłanie w art. 154 ust. 2 do zasad wskazanych w art.

92 k.p. nie może odnosić się do rodzaju i kolejności wypłacanych świadczeń (naj-

pierw wynagrodzenie, potem zasiłek chorobowy i świadczenie rehabilitacyjne), bo-

wiem nie jest to materia „obliczania” zasiłku. Innymi słowy, ustawodawca wskazał

wyraźnie wyłącznie na „zasady obliczania” wynikające z art. 92 k.p., a nie ogólnie na

„zasady” określone tym przepisem. Stąd też przepis art. 154 § 2 ustawy o szkolnic-

twie wyższym z 2005 r. - identycznie jak art. 105 ust. 5a ustawy o szkolnictwie wyż-

szym z 1990 r. - stanowi lex specialis jedynie w zakresie ustalania wysokości wyna-

grodzenia za pracę za czas nieobecności wskutek choroby lub odosobnienia w

związku z chorobą zakaźną, wypadku w drodze do pracy lub z pracy albo choroby

przypadającej w czasie ciąży, a także poddania się niezbędnym badaniom lekarskim

przewidzianym dla kandydatów na dawców komórek, tkanek i narządów oraz podda-

nia się zabiegowi pobrania komórek, tkanek i narządów i to jedynie w zakresie obję-

6

tym art. 92 § 1 k.p. (80% i 100% wynagrodzenia). Nie ma natomiast zastosowania §

2 art. 92 k.p., bowiem zasady wynagradzania za pracę, w tym także w czasie uspra-

wiedliwionej nieobecności w pracy, wynikają z innych przepisów prawa pracy (np. w

stosunku do uczelni publicznych z art. 151 ustawy o szkolnictwie wyższym z 2005 r. i

aktu wykonawczego wydanego na jego podstawie). Takie też było pojmowanie zna-

czenia odesłania do art. 92 k.p. zawarte w art. 105 ust. 5a ustawy o szkolnictwie

wyższym z 1990 r. Oznacza to ostatecznie, że zasada ustanowiona w art. 154 ust. 1

- wynagrodzenia za czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy - nie doznaje wy-

łomu w jego ust. 2. - w stosunku do okresów w nim wymienionych. W konsekwencji,

nauczyciel akademicki zachowuje prawo do wynagrodzenia za cały czas niezdolno-

ści do pracy z powodów uprawniających do świadczeń z ubezpieczenia społecznego,

nie ma natomiast prawa do zasiłków - stosownie do treści art. 12 ust. 1, art. 22 i art.

31 ust. 2 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa.

Przeciwko tezie prezentowanej przez skarżącego przemawia także i to, że w

dniu wejścia w życie ustawy o szkolnictwie wyższym z 2005 r. (stosownie do jej art.

275 ust. 5, zachowało moc rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 26

września 2001 r. w sprawie warunków wynagradzania za pracę i przyznawania in-

nych świadczeń związanych z pracą dla pracowników uczelni państwowych, Dz.U.

Nr 107, poz. 1182 ze zm.), określające zasady wynagradzania nauczycieli akademic-

kich uczelni państwowych także w okresie usprawiedliwionej nieobecności w pracy,

w tym jego § 8 i 9 - identycznej zresztą treści jak aktualnie obowiązujące § 8 i 9 roz-

porządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 22 grudnia 2006 r. w

sprawie warunków wynagradzania za pracę i przyznawania innych świadczeń zwią-

zanych z pracą dla pracowników zatrudnionych w uczelni publicznej (Dz.U. Nr 251,

poz. 1852 ze zm.). Tymczasem tak istotna zmiana zasad dotyczących świadczeń

należnych nauczycielowi akademickiemu w okresie usprawiedliwionej nieobecności

w pracy wymagałaby zmiany także w zakresie przepisów wykonawczych dotyczą-

cych tej kwestii i dostosowania ich do wprowadzonych zmian. Rozporządzenia te

wprawdzie dotyczą uczelni publicznych, lecz zasady wynikające z art. 154 ust. 1 i 2

aktualnej ustawy o szkolnictwie wyższym są wspólne dla uczelni publicznych i niepu-

blicznych.

Podkreślić także należy, że urlop macierzyński, do którego nauczyciel akade-

micki jest uprawniony na podstawie art. 180 k.p., nie jest usprawiedliwioną nieobec-

7

nością w pracy spowodowaną przyczynami wskazanymi w art. 154 ust. 2, a zatem

mieści się w hipotezie jego ust. 1, tak jak miało to miejsce w uprzednio obowiązują-

cym art. 105 ust. 5. Również przepis art. 92 k.p. nie dotyczy okresu przebywania na

urlopie macierzyńskim. Podobnie rzecz się ma z okresem niezdolności do pracy

przekraczającym okres zasiłkowy, który - przy pozytywnym rokowaniu co do odzy-

skania zdolności do pracy - uprawnia do świadczenia rehabilitacyjnego. Ustawa o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macie-

rzyństwa rozróżnia dwie odrębne, niezastępujące się kategorie - zasiłek chorobowy i

świadczenie rehabilitacyjne. Prawo do tych obu świadczeń wzajemnie się wyklucza;

drugie świadczenie zastępuje to pierwsze w przypadku przedłużania się niezdolności

do pracy poza okres zasiłkowy. W przepisie art. 154 ust. 2 ustawy o szkolnictwie

wyższym z 2005 r. wymienia się jedynie zasiłek chorobowy, świadczenie rehabilita-

cyjne już nie. Zatem nawet koncepcja przedstawiana przez skarżącego nie upraw-

niała do przyjęcia poglądu, że nauczyciel akademicki w okresie usprawiedliwionej

nieobecności w pracy z powodu korzystania z urlopu macierzyńskiego ma prawo do

zasiłku macierzyńskiego, a z powodu nieobecności spowodowanej dalszą niezdolno-

ścią do pracy po wyczerpaniu zasiłku chorobowego do świadczenia rehabilitacyjne-

go. Jeśliby przyjąć za skarżącym, że porównanie art. 105 ust. 5a ustawy z 1990 r. i

art. 154 ust. 2 ustawy z 2005 r. prowadzi do wniosku o zmianie normatywnej kwestii

objętej tymi dwoma przepisami, to zmiana ta byłaby niekonsekwentna. Nauczyciel

akademicki niezdolny do pracy miałby prawo najpierw do wynagrodzenia za pracę,

później do zasiłku chorobowego, a po jego wyczerpaniu odżywałoby prawo do wyna-

grodzenia. Byłoby to rozwiązanie zupełnie nowe i nieznane innym regulacjom, ma-

jące charakter hybrydowy. W systemie prawa funkcjonują bowiem dwie zasady.

Jedna, odnosząca się do ogółu pracowników i wynikająca z treści art. 92 k.p. - za

pierwszy okres niezdolności do pracy prawo do wynagrodzenia, a później prawo do

świadczeń z ubezpieczenia społecznego oraz druga, funkcjonująca w pragmatykach

służbowych - wynagrodzenie za cały okres usprawiedliwionej niezdolności do pracy z

przyczyn uprawniających do świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Tak bowiem

regulują tę kwestię: art. 94 § 1 ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych, art.

45 § 6 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, art. 29 i 49 ustawy -

Prawo o ustroju sądów administracyjnych, art. 51 ustawy o prokuraturze, art. 82

ustawy z dnia 25 kwietnia 1997 r. o Polskiej Akademii Nauk. Wbrew zatem poglądom

skarżącego, ich porównanie do art. 154 ust. 1 i 2 ustawy o szkolnictwie wyższym z

8

2005 r. nie prowadzi do wniosku przedstawionego w skardze. Przepisy te zostały

zredagowane w różnoraki sposób, jednakże z nich wszystkich wynika zasada za-

chowania prawa do wynagrodzenia w okresie każdej usprawiedliwionej nieobecności

w pracy - w tym nieobecności z przyczyn uprawniających do uzyskania świadczeń,

określonych w przepisach o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecz-

nego - bez żadnych wyłączeń. Nie ma żadnego racjonalnego uzasadnienia, aby

przyjmować, że w stosunku do nauczycieli akademickich ustawodawca odstąpił od

tej zasady, tym bardziej że - jak wyżej wskazano - rozumienie przepisu art. 154 ust. 2

ustawy o szkolnictwie wyższym z 2005 r. w sposób wynikający z jego dosłownej (i

nieprecyzyjnej) treści prowadzi do niezadowalającego wyniku. Ta nieprecyzyjna re-

dakcja przepisu uzasadnia posłużenie się wykładnią systemową i historyczną, które

prowadzą do przedstawionych wyżej wyników.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto po myśli

art. 98 k.p.c. w związku z § 11 ust. 1 w związku z § 12 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349

ze zm.).

========================================