II UZP 11/09

Uchwała z dnia 10 lutego 2010 r.

II UZP 11/09

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Bogusław Cudowski,

Beata Gudowska (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 lutego 2010 r. sprawy

z wniosku Krajowego Biura Ochrony A.-M. Spółki z o.o. w T. przeciwko Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w T. o nieobciążanie składką na ubezpiecze-

nie społeczne, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem

Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 10 listopada 2009 r. [...]

„Czy płatnik składek, który dokonując rozliczenia niektórych zatrudnionych

osób niepełnosprawnych z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne błędnie zawarł

kod "0" w bloku trzecim pole 0-3 w deklaracjach rozliczeniowych DRA za okresy: luty

2004 roku - styczeń 2005 roku oraz marzec 2005 roku - styczeń 2007 roku może w

oparciu o przepis art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 15 czerwca 2007 roku o zmianie

ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnospraw-

nych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 115, poz. 791) złożyć do dnia

30 czerwca 2008 roku deklaracje korygujące, tj. zawierające prawidłowy kod "3" i

skorzystać tym samym z uprawnienia do finansowania składek na ubezpieczenia

społeczne za niektóre zatrudnione osoby niepełnosprawne za środków PFRON i

budżet państwa (w sprawie PFRON ) w związku z art. 11 ust. 1 ustawy zmieniającej

op. cit. wyżej oraz art. 25 ust. 2 i 8 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 roku o rehabilitacji

zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. Nr 123,

poz. 776) w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2007 roku ?”

p o d j ą ł uchwałę:

Płatnik składek na ubezpieczenie społeczne osób niepełnosprawnych

mógł do dnia 30 czerwca 2008 r. sprostować w korygujących deklaracjach roz-

liczeniowych za okres od 2004 do 2007 r. omyłki danych ujętych w art. 25 ust. 2

i 8 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób nie-

2

pełnosprawnych w brzmieniu nadanym przez ustawę z dnia 20 grudnia 2002 r.

o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób

niepełnosprawnych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2003 r. Nr

7, poz. 79), obowiązującym do dnia 31 grudnia 2007 r. (art. 47 ust. 3 ustawy z

dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity

tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm. w związku z art. 11 ust. 2 ustawy

z dnia 15 czerwca 2007 r. o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecz-

nej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych oraz o zmianie niektórych in-

nych ustaw (Dz.U. Nr 115, poz. 791).

U z a s a d n i e n i e

Krajowe Biuro Ochrony „A.-M.", Spółka z o.o. z siedzibą w T. do końca

czerwca 2008 r. przedłożyło Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych deklaracje rozli-

czeniowe korygujące rozliczenie składek za okresy od lutego 2004 r. do stycznia

2005 r. oraz od marca 2005 r. do stycznia 2007 r. wraz z miesięcznymi raportami

imiennymi, zaznaczając w druku ZUS DRA w polu 03 bloku III kod „3" oraz deklaru-

jąc w bloku IV, pod poz. 13 i 28 składki na ubezpieczenie społeczne osób niepełno-

sprawnych w kwocie obniżonej o część pokrywaną ze środków Państwowego Fun-

duszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (dalej - PFRON).

Decyzją z dnia 29 września 2008 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział

w T. wymierzył składki bez uwzględnienia ich współfinansowania przez PFRON. Po-

wołując się na art. 25 ust. 8 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz za-

trudnianiu osób niepełnosprawnych, wskazał na zasadę składania wniosku o dofi-

nansowanie składek na bieżąco, łącznie z deklaracją rozliczeniową i stwierdził, że

niezłożenie przez spółkę takiego wniosku w deklaracji pierwszorazowej przez wypeł-

nienie pola 03 w bloku III kodem „0" wyklucza późniejszą korektę i uwzględnienie

współfinansowania składek na ubezpieczenia społeczne zatrudnionych w spółce

pracowników niepełnosprawnych.

Sąd Okręgowy-Sąd Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu wyrokiem z dnia 19

lutego 2009 r. oddalił odwołanie płatnika z wnioskiem o wymierzenie składek w spo-

sób rozliczony w deklaracjach korygujących, a Sąd Apelacyjny w Gdańsku, rozpo-

znając apelację Spółki, przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagad-

nienie prawne przytoczone na wstępie.

3

W nawiązaniu do stanu faktycznego sprawy Sąd Apelacyjny podniósł, że

skarżący rozliczał roczne deklaracje za okres od dnia 1 stycznia 2004 r. do dnia 31

grudnia 2006 r. z uwzględnieniem finansowania składek z tytułu zatrudniania osób

niepełnosprawnych, natomiast nie dokonywał takiego rozliczenia w miesięcznych

raportach imiennych oraz deklaracjach rozliczeniowych, choć niespornie spełniał wa-

runki do finansowania ich zgodnie z art. 25 ust. 2 i 3a ustawy o rehabilitacji zawodo-

wej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W stanie prawnym obowiązującym od dnia 1 stycznia 2004 r. do dnia 31 grud-

nia 2007 r. zasady finansowania, rozliczania i opłacania składek na ubezpieczenia

społeczne były regulowane przepisami ustawy z dnia 13 października 1998 r. o sys-

temie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.; jednolity tekst:

Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.), z tym że składki na ubezpieczenia emerytalne

i rentowe osób niepełnosprawnych, należne według stopy obowiązującej wszystkich

ubezpieczonych, finansowane były zgodnie z zasadami przewidzianymi w art. 25 ust.

2-3a ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz

zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (w brzmieniu Dz.U. z 2003 r. Nr 7, poz. 79,

dalej „ustawa o rehabilitacji”). W związku z tym, że część kosztów osobowych praco-

dawcy zatrudniającego pracowników niepełnosprawnych, odpowiadająca składce na

ubezpieczenia społeczne, pokrywana była przez Państwowy Fundusz Rehabilitacji

Osób Niepełnosprawnych, płatnik rozliczał je według ustalonego wzoru deklaracji

rozliczeniowej, w której podawał między innymi zestawienie należnych składek na

poszczególne rodzaje ubezpieczeń społecznych, z uwzględnieniem podziału na

składki finansowane przez ubezpieczonego i przez płatnika oraz budżet państwa i

PFRON oraz składał oświadczenie o zgodności danych zawartych w deklaracji ze

stanem faktycznym. Dokumenty te oraz imienne raporty miesięczne płatnik powinien

przesłać do 15 dnia następnego miesiąca (art. 46 i 47 ustawy o systemie ubezpie-

czeń społecznych).

Finansowanie składek na ubezpieczenia społeczne zatrudnionych przez płat-

nika osób niepełnosprawnych odpowiednio przez Fundusz i budżet państwa było

zapewnione - jak stanowił art. 25 ust. 8 i ust. 9 ustawy o rehabilitacji - w każdym mie-

siącu przez rok, na wniosek pracodawcy składany łącznie z deklaracją rozliczeniową

4

tych składek. Po upływie roku pracodawcy wraz z deklaracją rozliczeniową mogli zło-

żyć wniosek o objęcie finansowaniem składek na to ubezpieczenie na kolejne okresy

roczne. Wniosek, o którym mowa, przybierał formę określoną w rozporządzeniu Mini-

stra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 4 grudnia 1998 r. w sprawie określenia wzorów

zgłoszeń do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego, imiennych ra-

portów miesięcznych i imiennych raportów miesięcznych korygujących, zgłoszeń

płatnika, deklaracji rozliczeniowych i deklaracji rozliczeniowych korygujących oraz

innych dokumentów (Dz.U. Nr 149, poz. 982 ze zm.), a jego złożenie polegało na

wypełnieniu deklaracji rozliczeniowej ZUS DRA przez wpisanie odpowiedniego kodu

- cyfry w polu 03 bloku III deklaracji rozliczeniowej ZUS DRA, przy czym „0” wpisywał

płatnik składek nieuprawniony lub niewnioskujący o dofinansowanie na podstawie

art. 25 ust. 2, 3 lub 3a ustawy. Wpisanie cyfry „1” oznaczało wniosek o dofinansowa-

nie składek na podstawie art. 25 ust. 2 ustawy, cyfry „2” - na podstawie art. 25 ust. 3,

a cyfry „3” - wniosek przy spełnianiu warunków określonych w art. 25 ust. 3a ustawy.

Rozstrzygając zagadnienie, czy wniosek taki może być złożony skutecznie

tylko w deklaracji pierwszorazowej, a ostatecznie, czy brak wniosku (wpisanie kodu

„0”) może być uzupełniony w deklaracji rozliczeniowej korygującej, Sąd Najwyższy

uznał za konieczne potwierdzenie - jako oczywistości - że korygowanie składanych

przez płatników dokumentów rozliczeniowych jest dopuszczalne w pełnym zakresie.

Co więcej, płatnik składek ma obowiązek złożyć deklarację rozliczeniową korygującą

w formie nowego dokumentu zawierającego wszystkie prawidłowe dane, łącznie z

raportem miesięczny korygującym, jeżeli stwierdził nieprawidłowości w przesłanych

dokumentach (por. art. 41 ust. 6 i 7 i w art. 47 ust. 3 w związku z art. 46 ust. 4 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych). Jeżeli deklaracja rozliczeniowa była wypeł-

niona niewłaściwie (niektóre dane nie zostały wykazane, albo były wykazane błęd-

nie), płatnik ma możliwość naprawienia tych błędów w deklaracji rozliczeniowej kory-

gującej. Zastąpienie deklaracji dotkniętej błędem nowym dokumentem zawierającym

prawidłowe dane powoduje, że deklaracja korygująca staje się jedyną właściwą de-

klaracją rozliczenia za wskazany w niej okres, a poprzednia traci znaczenie.

Mogą być również naprawione błędy dotyczące danych umieszczonych w polu

03 w bloku III deklaracji rozliczeniowej. Także w tym wypadku rozporządzenie Mini-

stra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie określenia ro-

dzaju dokumentacji będącej podstawą rozliczeń finansowania składek na ubezpie-

czenia społeczne niektórych zatrudnionych osób niepełnosprawnych, z uwzględnie-

5

niem dotacji Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych i bu-

dżetu państwa (Dz.U. Nr 122, poz. 1341) przewiduje korektę deklaracji, stanowiąc,

że podstawę rozliczeń Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z PFRON z tytułu finan-

sowania składek na ubezpieczenia społeczne niektórych zatrudnionych osób niepeł-

nosprawnych stanowi dokument sporządzony przez Zakład sporządzony - stosownie

do § 1 ust. 2 tego rozporządzenia - na podstawie danych wykazywanych przez płat-

ników składek zarówno w deklaracji rozliczeniowej, jak i w deklaracji rozliczeniowej

korygującej.

Nietrafne jest identyfikowanie wypełnienia odpowiednim kodem pola, o którym

mowa w zagadnieniu prawnym, ze złożeniem wniosku w tym sensie, w jakim - za-

strzeżony formą i terminem - stanowi ono oświadczenie woli otwierające postępowa-

nie w określonym prawem trybie, wyrażające wolę jego wszczęcia i uzyskania wyniku

zgodnego z wnioskiem (por. np. art. 61 § 1 k.p.a. oraz art. 117 § 1, art. 168 § 1, art.

1837

i 351 k.p.c.). Wniosek, o którym była mowa w art. 28 ust. 8 ustawy o rehabilitacji

zawodowej nie wszczynał jakiegokolwiek postępowania; prawo opłacania składek

pomniejszonych o część finansowaną przez PFRON realizowało się ipso iure przez

zatrudnienie osób niepełnosprawnych. W związku z tym, ewentualny wniosek nie

dotyczył przyznania prawa określoną decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych,

lecz był wnioskiem o realizację prawa nabytego, któremu Zakład nie mógł odmówić,

jeśli w deklaracji zostały umieszczone dane dotyczące składek odpowiadające regu-

lacji art. 25 ust. 2, 3 lub 3a ustawy o rehabilitacji; rozliczenie według zasad określo-

nych w tym przepisie było równoznaczne ze złożeniem wniosku, o którym mowa w

art. 25 ust. 8 tej ustawy.

W tej sytuacji, skoro wniosek przewidziany w art. 25 ust. 8 ustawy wyrażał

tylko wiedzę płatnika o przysługującym mu sposobie rozliczenia składek, żadnego

znaczenia nie mają tu rozważania ogólne o obowiązywaniu w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych zasady rozpoznawania spraw na wniosek zgłoszony przez

osobę zainteresowaną. Nie wchodziło także w rachubę przekroczenie terminu prze-

widzianego w art. 47 ust. 1 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych -

stwierdzone przez Sąd pierwszej instancji - gdyż nie jest to termin inny jak instrukcyj-

ny także dlatego, że możliwym skutkiem jego niedotrzymania była przewidziana w

art. 48 ustawy możliwość działania przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych z urzędu,

w zastępstwie płatnika. Pogląd o dyscyplinującym charakterze terminu do składania

6

deklaracji rozliczeniowych wspiera również regulacja art. 41 ust. 7 w związku z art.

47 ust. 3 i ust. 3b ustawy systemowej.

W konsekwencji tego, że rozdzielenie kosztów składki między płatnika i

PFRON następowało bez względu na niewypełnienie lub błędne wypełnienie pola 03

w bloku III formularza ZUS DRA, płatnik składek mógł - jeżeli stwierdził, że ma takie

uprawnienie płynące z ustawy - opłacać składki w odpowiednio niższej kwocie, pod-

legającej kontroli Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Nie budzi więc wątpliwości, że

w dotychczasowym stanie prawnym płatnik składek mógł skorygować błąd w wypeł-

nieniu deklaracji ZUS DRA i w miejsce cyfry „0” wpisać kod odpowiedni do jego sytu-

acji prawnej, tak samo jak mógł cyfrę „2” zastąpić w deklaracji korygującej cyfrą „3”,

jeżeli zorientował się, że finansowanie składek zatrudnionym przez niego osób nie-

pełnosprawnych wynika z art. 25 ust. 3a, a nie z art. 25 ust. 3 ustawy. Oczywista

omyłka polegająca na wpisaniu cyfry „0” zamiast cyfry„3” w polu 03 bloku III deklara-

cji mogła być sprostowana w każdym czasie. W wypadku rozliczeń składek za okres

sprzed dnia 1 stycznia 2008 r., termin tej korekty został wyznaczony w art. 11 ust. 2

ustawy z dnia 1 czerwca 2007 r. o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i spo-

łecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych oraz o zmianie niektórych innych

ustaw (Dz.U. Nr 115, poz. 791), dozwalającym na rozliczenie składek za okres od

2004 do 2007 r. z uwzględnieniem ich finansowania przez budżet i PFRON przez

złożenie korekty imiennych raportów miesięcznych lub deklaracji rozliczeniowej albo

imiennych raportów miesięcznych korygujących lub deklaracji rozliczeniowej korygu-

jącej za okres do dnia 31 grudnia 2007 r. do dnia 30 czerwca 2008 r.

Przytoczony przepis ustawy zmieniającej nie stanowił samodzielnej podstawy

prawnej korekt w dokumentach składanych za okres do grudnia 2007 r., lecz - jako

przepis przejściowy - osiągał cel załatwienia niezakończonych, będących w toku, czy

właśnie wymagających korekty zagadnień regulowanych w przepisach, które utraciły

moc. Dopiero po określonym w tym przepisie dniu 30 czerwca 2008 r. korekta stała

się niemożliwa, gdyż od dnia 1 stycznia 2008 r. obowiązują nowe zasady finansowa-

nia składek na ubezpieczenia społeczne opłacanych za osoby niepełnosprawne,

wprowadzone przepisami ustawy z dnia 15 czerwca 2007 r. o zmianie ustawy o re-

habilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych oraz o

zmianie niektórych innych ustaw. Stosownie do art. 25a, wprowadzonego z mocą od

dnia 1 stycznia 2008 r. (uwzględnionego w tekście jednolitym ustawy o rehabilitacji

zawodowej, Dz.U. z 2008 r. Nr 14, poz. 92), Fundusz refunduje część kosztów oso-

7

bowych pracodawcy odpowiadającą składce należnej od pracodawcy na ubezpie-

czenie emerytalne pod warunkiem terminowego opłacenia przez pracodawcę tych

składek w całości. Począwszy od składek na ubezpieczenia społeczne należnych za

okres od 1 stycznia 2008 r., w bloku III pole 03 deklaracji ZUS DRA wszyscy płatnicy

zobowiązani są wpisywać kod „0” lub pole to może pozostać puste (por. rozporzą-

dzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 23 października 2009 r. w sprawie

określenia wzorów zgłoszeń do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowot-

nego, imiennych raportów miesięcznych i imiennych raportów miesięcznych korygu-

jących, zgłoszeń płatnika, deklaracji rozliczeniowych i deklaracji rozliczeniowych ko-

rygujących, zgłoszeń danych o pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym

charakterze oraz innych dokumentów, Dz.U. Nr 186, poz. 1444).

Z tych względów, Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak na wstępie.

========================================