II PK 221/09

Wyrok z dnia 19 lutego 2010 r.

II PK 221/09

Porozumienie o zawieszeniu stosowania w części zakładowego układu

zbiorowego pracy (art. 24127

§ 1 k.p.) obowiązującego w spółdzielni pracy nie

może powodować obniżenia wynagrodzenia pracowników zatrudnionych na

podstawie spółdzielczej umowy o pracę bez zastosowania art. 185 ustawy z

dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze (jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr

188, poz. 1848 ze zm.).

Przewodniczący SSN Józef Iwulski (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Katarzyna Gonera, Zbigniew Korzeniowski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 lutego

2010 r. sprawy z powództwa Ryszarda M. przeciwko Spółdzielni Inwalidów W. w

G.W. o zapłatę, na skutek skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego w

Poznaniu z dnia 27 marca 2009 r. [...]

1. u c h y l i ł zaskarżony wyrok w punkcie 1 w części odnoszącej się do żą-

dania zapłaty kwoty 5.376 zł oraz w punktach 2 i 3 w całości i w tym zakresie przeka-

zał sprawę Sądowi Okręgowemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Po-

znaniu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyj-

nego,

2. o d d a l i ł skargę kasacyjną w pozostałym zakresie.

U z a s a d n i e n i e

Ryszard M. w pozwie przeciwko Spółdzielni Inwalidów „W.” w G.W. domagał

się zasądzenia na swoją rzecz kwoty 5.376 zł tytułem wyrównania wynagrodzenia za

pracę za okres od dnia 1 stycznia 2006 r. do dnia 31 października 2007 r. (wraz z

odsetkami od dnia 31 października 2007 r. do dnia zapłaty) oraz kwoty 6.500 zł tytu-

łem wynagrodzenia za pełnienie obowiązków kierownika działu metalowego w okre-

sie od grudnia 2005 r. do dnia 31 października 2007 r. (również z odsetkami od dnia

2

31 października 2007 r. do dnia zapłaty). Ponadto powód żądał zapłaty kwoty 750 zł

tytułem nagrody jubileuszowej za 25 lat pracy (wraz z odsetkami od dnia 4 marca

2007 r. do dnia zapłaty) oraz kwoty 59,78 zł tytułem zwrotu kosztów zakupu przez

niego telefonu komórkowego (z odsetkami od dnia 25 października 2007 r. do dnia

zapłaty).

Wyrokiem z dnia 13 stycznia 2009 r. [...] Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Grodzi-

sku Wielkopolskim uwzględnił powództwo jedynie w zakresie roszczenia o zwrot ko-

sztów zakupu telefonu komórkowego. W pozostałym zakresie oddalił powództwo, nie

obciążając powoda obowiązkiem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego strony

pozwanej.

Sąd Rejonowy ustalił, że powód od 4 marca 1982 r. do 31 października 2007 r.

był zatrudniony przez pozwaną Spółdzielnię na podstawie spółdzielczej umowy o

pracę, przy czym od dnia 4 sierpnia 1998 r. zajmował stanowisko kierownika narzę-

dziowni. W strukturze organizacyjnej pozwanej nie przewidziano - w okresie zatrud-

nienia powoda - działu metalowego jako osobnej jednostki organizacyjnej. Prace

związane z obróbką metali wykonywali pracownicy z działu narzędziowni, w tym po-

wód, który w okresie zwiększonej ilości pracy nadzorował tę produkcję. W okresie

skierowania powoda przez pracodawcę do wykonywania prac związanych z obróbką

metali jego zakres obowiązków kierowniczych w dziale narzędziowni ulegał propor-

cjonalnemu zmniejszeniu. Dodatkowe obciążenie powoda pracą związaną z obróbką

metali nie wymagało od niego zwiększonego nakładu pracy. W pozwanej Spółdzielni

obowiązywał układ zbiorowy pracy. Z uwagi na trudną sytuację ekonomiczną Spół-

dzielni jej zarząd w dniu 29 grudnia 2005 r. zawarł z zakładowymi organizacjami

związkowymi porozumienie o częściowym zawieszeniu stosowania postanowień

układowych. Na mocy tego porozumienia wynagrodzenia pracowników miały ulec

ograniczeniu o 30% i miało nastąpić wstrzymanie wypłat nagród jubileuszowych.

Ograniczenia przewidziane tym porozumieniem powinny obowiązywać do dnia 30

czerwca 2007 r. W roku kalendarzowym 2006 - kiedy to stosowanie postanowień

układu zbiorowego pracy w części dotyczącej przyznawania nagród jubileuszowych

uległo zawieszeniu - powód spełnił przesłanki nagrody jubileuszowej za 25 lat pracy

w pozwanej Spółdzielni. Po upływie okresu czasowego zawieszenia obowiązywania

postanowień układowych pozwana odmówiła powodowi wypłaty tej nagrody jubile-

uszowej.

3

Sąd pierwszej instancji uznał, że pozwana Spółdzielnia mogła z powołaniem

się na art. 24127

§ 1 k.p. w drodze porozumienia zawartego z zakładowymi organiza-

cjami związkowymi zawiesić obowiązywanie przepisów zakładowego układu zbioro-

wego przez obniżenie wynagrodzeń pracowniczych oraz zawieszenie wypłaty nagród

jubileuszowych. Zdaniem Sądu Rejonowego, skoro ustawa z dnia 16 września 1982

r. - Prawo spółdzielcze (jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.) w

żaden sposób nie reguluje materii związanej z obowiązywaniem, zawieszaniem, czy

też wypowiadaniem zakładowych układów zbiorowych, to przepisów tego Prawa nie

można uznać za lex specialis wobec Kodeksu pracy. Reguła kolizyjna lex specialis

derogat legi generali aktualizuje się tylko wówczas, gdy dwa różne akty prawne regu-

lują w odmienny sposób ten sam zakres spraw. Z tej przyczyny do sytuacji prawnej

powoda na podstawie art. 199 Prawa spółdzielczego miały zastosowanie przepisy

działu jedenastego Kodeksu pracy. W konsekwencji Sąd Rejonowy uznał, że pozwa-

na prawidłowo zastosowała przepisy Kodeksu pracy dotyczące czasowego zawie-

szenia mocy obowiązującej zakładowych układów zbiorowych i dlatego zawieszenie

stosowania układu spowodowało obniżenie wynagrodzenia powoda, początkowo o

30%, a później o 20%. Dlatego roszczenie o zasądzenie wyrównania wynagrodzenia

należało oddalić.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, na uwzględnienie nie zasługiwało również

roszczenie dotyczące wynagrodzenia za pełnienie przez powoda obowiązków kie-

rownika działu metalowego. Według Sądu, skoro w strukturze organizacyjnej pozwa-

nej Spółdzielni formalnie nie istniał dział metalowy, to powód nie mógł „oficjalnie” peł-

nić funkcji jego kierownika. Jednocześnie powód w okresie wykonywania czynności

nadzorczych przy produkcji metalowej miał zmniejszony zakres obowiązków w dziale

narzędziowni. W ten sposób zakres obowiązków powoda nie uległ zwiększeniu w

stopniu, który uprawniałby do przyjęcia, że powód pracował „na dwóch etatach”. Zda-

niem Sądu Rejonowego, pracownik zatrudniony na stanowisku kierowniczym nie

może domagać się dodatkowego wynagrodzenia, jeżeli wykonywana przez niego

praca - poza zwykle wykonywanymi przez niego obowiązkami - mieści się w ogól-

nych ramach rodzaju pracy uzgodnionej przez strony i nie łączy się z koniecznością

pełnienia jej w godzinach nadliczbowych. Powołując się na tezę uchwały Sądu Naj-

wyższego z dnia 9 kwietnia 2008 r., II PZP 6/08 (OSNP 2008 nr 21-22, poz. 308),

Sąd pierwszej instancji oddalił również roszczenie o zapłatę nagrody jubileuszowej,

4

bowiem - zdaniem Sądu - powód spełnił warunki do wypłaty spornej nagrody w okre-

sie zawieszenia stosowania postanowień układu zbiorowego pracy.

Wyrokiem z dnia 27 marca 2009 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Poznaniu: 1) oddalił apelację powoda od wyroku Sądu pierwszej

instancji w części oddalającej powództwo, 2) w częściowym uwzględnieniu zażalenia

pozwanej w zakresie kosztów postępowania zmienił punkt 6 wyroku Sądu Rejonowe-

go w ten sposób, że zasądził od powoda na rzecz pozwanej kwotę 1.800 zł tytułem

zwrotu kosztów zastępstwa procesowego i oddalił zażalenie w pozostałym zakresie,

3) obciążył powoda kosztami postępowania odwoławczego i zasądził od niego na

rzecz pozwanej kwotę 1.050 zł.

Sąd Okręgowy - podzielając ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji - wy-

wiódł, że nie ma żadnych racjonalnych podstaw do tego, by wykluczyć możliwość

zastosowania w przedmiotowej sprawie art. 24127

§ 1 k.p., skoro problematyka doty-

cząca zakładowych układów pracy (ich obowiązywania, zawieszania stosowania oraz

wypowiadania) została wyczerpująco uregulowana w Kodeksie pracy, a jednocześnie

została pominięta w Prawie spółdzielczym. Jeśli więc prawa i obowiązki pracowników

zatrudnionych na podstawie spółdzielczej umowy o pracę mogą być regulowane

przez zakładowy układ zbiorowy pracy, to logiczną konsekwencją tego musi być

stwierdzenie, że do spraw związanych z obowiązywaniem tego układu należy stoso-

wać wszystkie regulacje Kodeksowe związane z tą materią, a więc również możli-

wość zawieszenia stosowania układu. Bezzasadne w tym kontekście jest twierdzenie

powoda, że zawieszenie obowiązywania zakładowego układu pracy doprowadziło do

naruszenia art. 9 § 2 k.p. Możliwość zastosowania art. 24127

§ 1 k.p. jest konsekwen-

cją przyjęcia, że nie ma podstaw, aby ten przepis musiał ustąpić pierwszeństwa art.

185 Prawa spółdzielczego, skoro art. 24127

§ 1 k.p. reguluje możliwość zawieszenia

obowiązywania układu, zaś art. 185 Prawa spółdzielczego dotyczy „zupełnie innej

sytuacji związanej z możliwością skracania przez walne zgromadzenie spółdzielni,

czasu pracy pracowników, przy jednoczesnym, proporcjonalnym obniżeniu ich wyna-

grodzenia”. W sprawie w ogóle nie doszło więc do naruszenia „zasady pierwszeń-

stwa aktów rangi ustawowej nad postanowieniami układów zbiorowych pracy”.

W odniesieniu do roszczenia o wynagrodzenie za pełnienie obowiązków kie-

rownika działu metalowego Sąd odwoławczy wskazał, że w okresach, kiedy powód

faktycznie nadzorował produkcję metalową, jego obowiązki jako kierownika działu

narzędziowni spadły do minimum. Nie doszło zatem do zwiększenia „ogólnej ilości”

5

obowiązków pracowniczych powoda. Słuszne było więc zakwalifikowanie przez Sąd

pierwszej instancji czynności powoda związanych z nadzorowaniem przez niego pro-

dukcji metalowej jako pracy ściśle powiązanej z ogólnymi ramami rodzaju pracy

uzgodnionego przez strony. Skoro zaś ta praca nie wymagała świadczenia jej w go-

dzinach nadliczbowych, to pozwana nie była zobowiązana do dodatkowego wynagra-

dzania powoda. Sąd Okręgowy uzupełniająco dodał, że obowiązująca powoda Karta

Służby Pracownika przewidywała w zakresie obowiązków pracowniczych wykonywa-

nie przez niego innych poleceń służbowych. Nie sposób przyjąć, że dotyczyło to wy-

łącznie obowiązków w zakresie kierowania przez powoda działem narzędziowni. Jed-

nocześnie powód nie został na stałe oddelegowany do nadzorowania produkcji meta-

lowej, a jedynie pracodawca powierzył mu obowiązki będące uzupełnieniem jego

podstawowych obowiązków pracowniczych w związku ze znacznym zmniejszeniem

ilości pracy wykonywanej przez niego w dziale narzędziowni.

Od wyroku Sądu Okręgowego w części oddalającej apelację powoda od wy-

roku Sądu pierwszej instancji w zakresie roszczeń o wyrównanie wynagrodzenia za

pracę oraz o wynagrodzenie za pełnienie obowiązków kierownika działu metalowego

powód wniósł skargę kasacyjną, w której zarzucił naruszenie: 1) art. 185 Prawa spół-

dzielczego oraz art. 24127

k.p., przez przyjęcie, że między tymi przepisami „nie za-

chodzi relacja o charakterze lex specialis określona w art. 77 § 2 k.p. i art. 199 Prawa

spółdzielczego” oraz że te przepisy stanowią „dwie niezależne od siebie podstawy

zawieszenia stosowania w całości lub w części przepisów prawa pracy, określających

prawa i obowiązki pracowników, których wiąże z pracodawcą spółdzielcza umowa o

pracę, a także, że wyłącznie od wyboru pracodawcy zależy, który z powołanych prze-

pisów zastosuje”; 2) art. 9 § 2 k.p., przez przyjęcie, że zawieszenie zakładowego

układu zbiorowego pracy może prowadzić do sytuacji pracowników mniej korzystnej

niż gwarantują to przepisy Prawa spółdzielczego w zakresie, w jakim reguluje ono

prawa pracowników zatrudnionych na podstawie spółdzielczej umowy o pracę (mię-

dzy innymi art. 185); 3) art. 42 i 78 k.p., przez przyjęcie, że pracodawca może dowol-

nie, jedynie na podstawie klauzuli o wykonywaniu innych poleceń służbowych, powie-

rzać pracownikowi dodatkowe obowiązki na innym stanowisku pracy niż wskazane w

treści umowy o pracę, bez uprzedniej zmiany tej umowy w części dotyczącej wyna-

grodzenia za pracę.

W uzasadnieniu podstaw kasacyjnych powód wywiódł w szczególności, że

prawna możliwość obniżenia wynagrodzenia pracownikom zatrudnionym na podsta-

6

wie spółdzielczej umowy o pracę wynika z art. 185 Prawa spółdzielczego, który jed-

nocześnie wymaga skrócenia tym pracownikom równomiernie czasu pracy. Obniże-

nie wynagrodzenia musi być uzasadnione gospodarczą koniecznością oraz potrzebą

zapewnienia pracy wszystkim członkom spółdzielni pracy. Tylko w tym trybie można

obniżyć wynagrodzenie pracowników zatrudnionych na podstawie spółdzielczej

umowy o pracę. Skoro pozwana uzasadniała zawieszenie stosowania zakładowego

układu zbiorowego pracy „sytuacją finansową będącą skutkiem braku zamówień”

oraz „uniknięciem zwolnień pracowników z przyczyn dotyczących zakładu pracy”, to

ta przyczyna odpowiada dyspozycji art. 185 Prawa spółdzielczego. Według skarżą-

cego, „mniejsza dolegliwość”, jaką powoduje obniżenie wynagrodzenia wraz z jedno-

czesnym odpowiednim skróceniem czasu pracy, wymaga uchwały walnego zgroma-

dzenia spółdzielni, przy czym uchwała może zostać zaskarżona przez jej członka.

Natomiast „większa dolegliwość” w postaci obniżenia wynagrodzenia bez skracania

czasu pracy może zostać skutecznie wprowadzona decyzją zarządu, w podjęciu któ-

rej członek spółdzielni nie uczestniczy. Dlatego w sprawie nie bez znaczenia pozo-

staje zatrudnianie przez pozwaną na podstawie spółdzielczego stosunku pracy tylko

części załogi, która w pozostałej części jest zatrudniona na podstawie „normalnej”

umowy o pracę. Zdaniem powoda, przepisy Prawa spółdzielczego nie przewidują

zmniejszenia wynagrodzenia pracownikowi-spółdzielcy w innym trybie niż wskazany

w art. 184 lub 185 tego Prawa. Zawieszenie postanowień układowych nie może zaś

pogorszyć sytuacji pracownika w taki sposób, by jego uprawnienia były mniej korzyst-

ne niż przewidują to przepisy ustawowe. Ponadto - zdaniem powoda - nieuprawnione

było przyjęcie przez Sądy obu instancji, że pracodawca może dowolnie powierzać

pracownikowi obowiązki (także na innym stanowisku pracy), niezależnie od obowiąz-

ków wykonywanych na podstawie umowy o pracę i bez konieczności wprowadzenia

w odpowiednim trybie zmian do umowy o pracę w zakresie wynagrodzenia. Pozwana

nie miała prawa wydać powodowi polecenia służbowego wykonywania obowiązków

kierownika działu metalowego (czyli na innym stanowisku pracy) na podstawie „Karty

Służby Pracownika” przewidującej wykonywanie innych poleceń przełożonych. Naka-

zanie powodowi wykonywania pracy na innym stanowisku pracy, niezależnie od obo-

wiązków kierownika narzędziowni, powodowało, że skarżący kierował dwoma dzia-

łami (działem narzędziowni i metalowym). Dopiero w toku procesu pozwana zaprze-

czyła, jakoby kiedykolwiek planowała utworzenie stanowiska kierownika działu meta-

lowego. Aprobując tego rodzaju działania pracodawcy Sądy obu instancji zezwalają

7

na zlecanie pracownikom każdych czynności, co stoi w sprzeczności z art. 8 k.p.

Działanie pozwanej naruszało przepisy prawa pracy, bowiem powierzyła powodowi w

grudniu 2005 r. dodatkowe obowiązki i odpowiedzialność w zakresie funkcjonowania

produkcji metalowej, obiecywała utworzenie wyodrębnionego działu i powierzenie

funkcji kierownika skarżącemu, a po upływie przeszło roku odstąpiła od tego zamiaru

bez jakichkolwiek konsekwencji. Zdaniem powoda, nie do przyjęcia jest twierdzenie

Sądów obu instancji, że jeśli zakres czynności danego pracownika zostaje poszerzo-

ny o obowiązek podporządkowania się dodatkowym poleceniom, to mogą one pole-

gać na wyznaczaniu mu jakiejkolwiek (wszelkiej) pracy. Skoro art. 78 § 1 k.p. wyma-

ga, by wynagrodzenie za pracę było tak ustalone, aby odpowiadało w szczególności

rodzajowi wykonywanej pracy i kwalifikacjom wymaganym przy jej wykonywaniu, a

także uwzględniało ilość i jakość świadczonej pracy, to za niedopuszczalne powinno

być uznane obchodzenie tego przepisu przez zaniechanie wprowadzenia odpowied-

nich postanowień do umowy o pracę lub do „innych dokumentów regulujących za-

sady pracy i płacy pracownika”.

Skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w zaskarżonej części

oraz o uchylenie poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego w punktach 1 i 2 i o

zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda kwoty 5.376 zł tytułem wyrównania wyna-

grodzenia za pracę za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2006 r. oraz kwoty 6.500 zł

tytułem wynagrodzenia za pełnienie obowiązków kierownika działu metalowego,

ewentualnie wniósł o uchylenie w powyższym zakresie obydwu wydanych w tej spra-

wie wyroków i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpo-

znania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwana wniosła o jej oddalenie oraz o

zasądzenie od powoda na rzecz pozwanej kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona częściowo w zakresie dotyczącym rosz-

czenia o wyrównanie wynagrodzenia za pracę za okres od dnia 1 stycznia 2006 r. do

dnia 31 października 2007 r. Trafne w tym przedmiocie są zarzuty naruszenia art.

185 Prawa spółdzielczego oraz art. 9 § 2 i art. 24127

k.p. W myśl art. 77 k.p., stosu-

nek pracy między spółdzielnią pracy a jej członkiem nawiązuje się przez spółdzielczą

umowę o pracę (§ 1), przy czym nawiązany w ten sposób stosunek pracy regulują

8

przepisy Prawa spółdzielczego, a dopiero w zakresie nieuregulowanym odmiennie tą

ustawą stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu pracy (§ 2). Z kolei art. 199 Prawa

spółdzielczego stanowi, że w sprawach nieuregulowanych przepisami art. 182-198

tego Prawa, do spółdzielczej umowy o pracę stosuje się odpowiednio przepisy prawa

pracy, z wyjątkiem przepisów Kodeksu pracy o zawieraniu umów o pracę na okres

próbny. Zestawienie tych regulacji prowadzi do jednoznacznego wniosku, że do spół-

dzielczej umowy o pracę należy w pierwszym rzędzie stosować przepisy Prawa spół-

dzielczego, a dopiero w drugiej kolejności - w razie, gdy dana kwestia nie została

uregulowana w Prawie spółdzielczym - przepisy prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1

k.p. Jeśli więc w przepisach Prawa spółdzielczego brakuje regulacji wzajemnych re-

lacji pomiędzy podmiotami spółdzielczego stosunku pracy (spółdzielnią pracy i jej

członkiem), to normatywnymi źródłami kształtującymi sytuację prawną stron tego sto-

sunku są przepisy Kodeksu pracy oraz przepisy innych ustaw i aktów wykonawczych,

a także postanowienia układów zbiorowych pracy i innych opartych na ustawie poro-

zumień zbiorowych, regulaminów i statutów określających prawa i obowiązki stron

stosunku pracy. Nie powinna zatem budzić wątpliwości możliwość objęcia pracowni-

ków zatrudnionych na podstawie spółdzielczej umowy o pracę postanowieniami ukła-

dów zbiorowych pracy i porozumień zbiorowych. Niemniej jednak postanowienia

układów zbiorowych pracy i porozumień zbiorowych oraz regulaminów i statutów nie

mogą być mniej korzystne dla pracowników niż przepisy Kodeksu pracy oraz innych

ustaw i aktów wykonawczych, a postanowienia regulaminów i statutów nie mogą być

mniej korzystne dla pracowników niż postanowienia układów zbiorowych pracy i po-

rozumień zbiorowych (art. 9 § 2 i 3 k.p.).

Przepis art. 91

k.p. (wprowadzony do Kodeksu pracy z dniem 29 listopada

2002 r. przez art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 26 lipca 2002 r. o zmianie ustawy - Kodeks

pracy oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 135, poz. 1146 ze zm.)

umożliwia zawieszenie stosowania w całości lub w części przepisów prawa pracy,

określających prawa i obowiązki stron stosunku pracy, o ile takie zawieszenie jest

uzasadnione sytuacją finansową pracodawcy. Jednakże takie porozumienie nie może

dotyczyć zawieszenia stosowania powszechnie obowiązujących przepisów prawa

pracy. Porozumienie, na mocy którego pracodawca oraz reprezentująca pracowni-

ków organizacja związkowa (przedstawicielstwo pracowników) postanawiają zawiesić

stosowanie przepisów prawa pracy na okres nie dłuższy niż 3 lata, nie może zatem

dotyczyć (zawieszać) norm Prawa spółdzielczego (art. 182-198). Analogiczną możli-

9

wość - jaka została wprowadzona w art. 91

k.p. - ustawodawca przewidział w art.

24127

k.p. w odniesieniu do układów zbiorowych pracy. Również ten przepis nie daje

podstaw do okresowego zawieszenia stosowania przepisów prawa powszechnie

obowiązującego. Możliwość zawieszenia stosowania postanowień układowych po-

dyktowana jest głównie potrzebą uzdrowienia sytuacji finansowej pracodawcy, w celu

ratowania miejsc pracy zagrożonych trudnościami finansowymi (por. uzasadnienie

wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 października 2006 r., SK 41/05, OTK-A

2006 nr 9, poz. 126). Wskutek zawarcia takiego porozumienia od daty w nim określo-

nej z mocy prawa (bez potrzeby dokonywania wypowiedzeń zmieniających) dochodzi

do zmiany warunków zatrudnienia wynikających z układu (por. wyrok Sądu Najwyż-

szego z dnia 27 października 2004 r., I PK 627/03, OSNP 2005 nr 12, poz. 168; por.

też wyrok z dnia 6 grudnia 2005 r., III PK 91/05, OSNP 2006 nr 21-22, poz. 316; OSP

2007 nr 11, poz. 132, z glosą B. Cudowskiego). Okresowe zawieszenie stosowania

postanowień układu zbiorowego pracy sprowadza się zatem do zastąpienia na ten

czas „układowej” treści stosunków pracy treścią „ustawową” (uzasadnienie wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 3 marca 2005 r., I PK 191/04, OSNP 2005 nr 21, poz.

335). Skoro w myśl art. 24127

§ 3 k.p., w zakresie i przez czas określony w porozu-

mieniu zawieszającym stosowanie układu, nie stosuje się z mocy prawa (w całości

lub części) tylko tych warunków zatrudnienia, które wynikają z układu zbiorowego, to

- pomimo wejścia w życie takiego porozumienia - w dalszym ciągu wobec pracownika

pozostającego w spółdzielczym stosunku pracy należy stosować powszechnie obo-

wiązujące regulacje zawarte w Prawie spółdzielczym. Nie ulega zatem wątpliwości,

że porozumienie o zawieszeniu stosowania układu zbiorowego pracy nie może zwal-

niać pracodawcy z obowiązku przestrzegania zasady wyrażonej w art. 182 Prawa

spółdzielczego, zgodnie z którą spółdzielnia pracy i jej członek mają obowiązek

pozostawania ze sobą w spółdzielczym stosunku pracy, zaś członek spółdzielni ma

prawo do zatrudnienia stosownie do swoich kwalifikacji zawodowych i osobistych

oraz aktualnych możliwości gospodarczych spółdzielni.

Zawieszenie stosowania układu zbiorowego pracy nie może prowadzić do nie-

stosowania art. 184 i 185 Prawa spółdzielczego, a przepisy te stanowią wyłączną

podstawę zmiany warunków zatrudnienia pracownika-członka spółdzielni pracy (por.

H. Cioch: Zarys prawa spółdzielczego, Warszawa 2007, s. 104). W myśl art. 184 § 1

Prawa spółdzielczego, wypowiedzenie członkowi spółdzielni warunków pracy lub

płacy jest dopuszczalne, gdy jest uzasadnione potrzebami gospodarczymi lub organi-

10

zacyjnymi spółdzielni, a w szczególności wprowadzeniem nowych zasad wynagra-

dzania, likwidacją działu pracy, w którym członek jest zatrudniony, likwidacją zajmo-

wanego przez niego stanowiska pracy albo koniecznością zatrudnienia na danym

stanowisku osoby o wyższych lub specjalnych kwalifikacjach; albo w razie utraty

przez członka zdolności do wykonywania dotychczasowej pracy stwierdzonej orze-

czeniem lekarskim albo niezawinionej przez niego utraty uprawnień koniecznych do

jej wykonywania. Zaproponowane członkowi nowe warunki pracy lub płacy powinny

odpowiadać jego kwalifikacjom i możliwościom gospodarczym spółdzielni (art. 184 §

2).

W rozpoznawanej sprawie kluczowe znaczenie ma art. 185 Prawa spółdziel-

czego, zgodnie z którym w razie gospodarczej konieczności walne zgromadzenie

spółdzielni, w celu zapewnienia pracy wszystkim członkom, może skrócić równomier-

nie czas pracy i zmniejszyć odpowiednio wynagrodzenie członków bez wypowiedze-

nia spółdzielczej umowy o pracę lub jej warunków. Uchwała walnego zgromadzenia

powinna dotyczyć co najmniej jednego działu pracy lub wszystkich członków wykonu-

jących pracę tego samego rodzaju. Przepis ten zawiera specyficzną konstrukcję

funkcjonującą w spółdzielczych stosunkach pracy, chroniącą ich trwałość. Stwarza

ona dla spółdzielni możliwość zmiany treści spółdzielczego stosunku pracy w drodze

jednostronnej czynności prawnej, dokonanej bez zgody jej członka (A. Nowak: Prawo

spółdzielcze [w:] Prawo pracy, Warszawa 1997-2005), przy czym może się to odbyć

bez wypowiadania warunków pracy i płacy (A. Stefaniak: Prawo spółdzielcze oraz

ustawa o spółdzielniach mieszkaniowych. Komentarz. Orzecznictwo, Warszawa

2009, s. 163). Ustawowymi przesłankami dozwolonych zachowań spółdzielni prowa-

dzących do jednostronnej zmiany treści spółdzielczego stosunku pracy są warunki

gospodarcze (gospodarcza konieczność), w jakich spółdzielnia się znajduje w chwili

dokonania tej czynności oraz cel polegający na zapewnieniu pracy wszystkim człon-

kom. Przedmiotowa regulacja jest między innymi konsekwencją tego, że spółdzielnia

pracy jest osobą prawną o charakterze korporacyjnym, w której walne zgromadzenie

członków - jako organ tej osoby prawnej - zrzesza wszystkich zainteresowanych

spółdzielców-pracowników. Konstrukcja ta daje zatem możliwość zmiany warunków

pracy z pominięciem bezpośrednio zainteresowanych jako pracowników (M. Gers-

dorf: Próba umiejscowienia nowych porozumień o zawieszeniu postanowień umów o

pracę w polskim porządku prawnym, PiZS 2003 nr 1, s. 11). Jednak pogorszenie wa-

runków zatrudnienia pracowników-członków spółdzielni przez zmniejszenie im wyna-

11

grodzenia może odbyć się tylko z jednoczesnym obniżeniem wymiaru ich czasu

pracy. Oznacza to, że - w przeciwieństwie do sytuacji prawnej opisanej w art. 91

oraz

24127

§ 3 k.p. - niemożliwe jest w razie wystąpienia przesłanek wskazanych w art.

185 Prawa spółdzielczego obniżenie wynagrodzenia pracowników zatrudnionych na

podstawie spółdzielczej umowy o pracę, przy zachowaniu ich dotychczasowego wy-

miaru czasu pracy. Takie rozwiązanie wynika ze szczególnego charakteru zatrudnie-

nia w ramach spółdzielczego stosunku pracy, w którym osoba zatrudniona występuje

niejako w podwójnej roli: z jednej strony jako pracownik, a z drugiej jako spółdzielca

– „właściciel” spółdzielni i członek organu kolegialnego podejmującego najważniejsze

decyzje gospodarcze w spółdzielni.

Porównanie treści art. 185 Prawa spółdzielczego oraz art. 24127

k.p. prowadzi

do wniosku, że zakresy regulacji (hipotezy) tych przepisów wzajemnie na siebie za-

chodzą (krzyżują się). Oba przepisy dotyczą (trudnej) sytuacji finansowej (gospodar-

czej konieczności) pracodawcy oraz mają na celu ratowanie miejsc pracy zagrożo-

nych trudnościami finansowymi pracodawcy (zapewnienie pracy wszystkim członkom

spółdzielni). Jeżeli więc w spółdzielni pracy obowiązuje zakładowy układ zbiorowy

pracy, a jego zawieszenie na podstawie art. 24127

k.p. polega na obniżeniu wynagro-

dzenia pracowników, to równocześnie spełnione są też przesłanki stosowania art.

185 Prawa spółdzielczego, który ma pierwszeństwo (art. 77 § 2 k.p. i art. 199 Prawa

spółdzielczego) i którego stosowania nie może wyłączyć porozumienie o zawieszeniu

układu. Inaczej mówiąc, porozumienie o zawieszeniu postanowień zakładowego

układu zbiorowego obowiązującego w spółdzielni pracy (art. 24127

k.p.) nie może

powodować obniżenia wynagrodzenia pracowników zatrudnionych na podstawie

spółdzielczej umowy o pracę, bez zastosowania art. 185 Prawa spółdzielczego. Z tej

przyczyny zachodzi więc konieczność uchylenia zaskarżonego w wyroku w części, w

której dotyczy on żądania zapłaty kwoty 5.376 zł i przekazania w tym zakresie

sprawy do ponownego rozpoznania.

W pozostałym zakresie (w części odnoszącej się do roszczenia o zapłatę

kwoty 6.500 tytułem wynagrodzenia za pełnienie przez powoda dodatkowych czyn-

ności) skarga kasacyjna podlega oddaleniu, gdyż zarzut obrazy art. 42 i art. 78 k.p.

jest bezzasadny. W judykaturze Sądu Najwyższego prezentowany jest konsekwent-

nie pogląd, zgodnie z którym jeśli wykonywane przez pracownika dodatkowe czynno-

ści mieszczą się w ogólnych ramach rodzaju pracy objętego treścią stosunku pracy,

to pracownikowi (zwłaszcza zatrudnionemu na stanowisku kierowniczym) nie przysłu-

12

guje z tego tytułu dodatkowe wynagrodzenie (wyrok z dnia 12 stycznia 1998 r., I PKN

461/97, OSNAPiUS 1998 nr 22, poz. 657), zaś polecenie wykonywania takich czyn-

ności - jeśli nie narusza istotnych elementów treści stosunku pracy wynikających w

szczególności z umowy o pracę - nie wymaga dokonania wypowiedzenia zmieniają-

cego (wyrok z dnia 7 listopada 1974 r., I PR 332/74, OSNCP 1975 nr 6, poz. 103;

OSPiKA 1975 nr 9, poz. 206, z glosa L. Florka; wyrok z dnia 7 września 2005 r., II PK

292/04, OSNP 2006 nr 7-8, poz. 114; wyrok z dnia 5 marca 2007 r., I PK 228/06,

OSNP 2008 nr 7-8, poz. 100 oraz wyrok z dnia 2 października 2008 r., I PK 73/08,

LEX nr 509025). Jeżeli zatem rodzaj pracy i miejsce jej świadczenia zostały w umo-

wie o pracę określone w sposób ogólny, to utrzymanie się w granicach wyznaczo-

nych takim określeniem oznacza, że nie zachodzi istotna zmiana warunków pracy, a

jedynie ich konkretyzacja w ramach pracy podporządkowanej kierownictwu praco-

dawcy.

Z ustaleń faktycznych sprawy (którymi Sąd Najwyższy pozostaje związany w

myśl art. 39813

§ 2 k.p.c.) wynika, że powód wykonywał obowiązki pracownicze jako

kierownik narzędziowni (jednostki ujętej formalnie w strukturze organizacyjnej pozwa-

nej). W strukturze organizacyjnej spółdzielni nie przewidziano - w spornym okresie -

działu metalowego jako odrębnej jednostki organizacyjnej, zaś prace związane z ob-

róbką metali wykonywali pracownicy z działu narzędziowni, w tym powód. Mając na

uwadze kierownicze kwalifikacje powoda, pozwany pracodawca był uprawniony do

polecenia powodowi - w ramach rodzaju prac wynikającego z łączącego strony sto-

sunku pracy - wykonywania zadań związanych z nadzorowaniem prac przy obróbce

metalu. Te okoliczności świadczą o tym, że do wykonywania wskazanych prac powód

był zobowiązany bez konieczności zmiany jego warunków zatrudnienia. Za wykony-

waną w ten sposób pracę, której powód nie świadczył w godzinach nadliczbowych

(bo w trakcie wykonywania prac przy obróbce metali zakres obowiązków powoda w

dziale narzędziowni był proporcjonalnie zmniejszany), pozwana nie miała obowiązku

dodatkowo wynagradzać pracownika, tym bardziej że dodatkowe obciążenie powoda

pracą przy obróbce metali nie wymagało od powoda zwiększonego nakładu pracy.

Z powołanych wyżej przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 i art.

108 § 2 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej zawartego w jego punk-

cie pierwszym rozstrzygnięcia o żądaniu zapłaty wyrównania wynagrodzenia, a - w

konsekwencji - także co do rozstrzygnięcia o kosztach procesu (zawartego w punk-

tach 2 i 3 zaskarżonego wyroku) i przekazał sprawę Sądowi odwoławczemu do po-

13

nownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. Nato-

miast w pozostałej części Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną na podstawie art.

39814

k.p.c.

========================================