IV CSK 345/09

Sygn. akt IV CSK 345/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 lutego 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa A. D., K. N. i M. K.-F. (poprzednio M. K.-H.)

przeciwko Agencji Nieruchomości Rolnych w W. Oddziałowi Terenowemu w B.,

Skarbowi Państwa: Wojewodzie X.,

Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w T., Państwowemu Gospodarstwu Leśnemu

- Lasy Państwowe Nadleśnictwo G. i Państwowemu Gospodarstwu Leśnemu - Lasy

Państwowe Nadleśnictwo B.

o wydanie, ustalenie i zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 4 lutego 2010 r.,

skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 stycznia 2009 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok w części zmieniającej wyrok Sądu Okręgowego w T. z

dnia 4 września 2008 r. i oddalającej powództwo o zobowiązanie pozwanej Agencji

Nieruchomości Rolnych do wydania: powodom A. D. i K. N. nieruchomości

2

położonej w W., w skład której wchodzi zespół dworsko - parkowy o obszarze

2, 3578 ha, objętej księgą wieczystą KW 321 prowadzoną przez Sąd Rejonowy w

W., składającej się z działki nr 1/37 powstałej w wyniku podziału działki nr 1/36

dokonanego przez biegłego D. A. w opinii z sierpnia 2006 r. i nieruchomości o

obszarze 0,4504 ha położonej w W., zabudowanej budynkami gorzelni, objętej

księgą wieczystą KW 321 prowadzoną przez Sąd Rejonowy w W., składającej się z

działki nr 1/38 powstałej w wyniku podziału działki nr 1/36 dokonanego przez

biegłego D. A. w opinii z sierpnia 2006 r., a powodom A. D., K. N. i M. K.-F.

nieruchomości położonej w N., w skład której wchodzi zespół dworsko - parkowy

o obszarze 1,3325 ha, objętej księgą wieczystą KW 26685 prowadzoną przez Sąd

Rejonowy w B., składającej się z działki nr 26/24 powstałej w wyniku podziału

działki nr 26/23 dokonanego przez biegłego D. A. w opinii z sierpnia 2006 r. (pkt 1)

oraz w części orzekającej o kosztach procesu (pkt 5) i w tym zakresie przekazuje

sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego; poza tym skargę

kasacyjną oddala i nie obciąża powodów kosztami postępowania kasacyjnego

poniesionymi przez Skarb Państwa.

Uzasadnienie

Powodowie A. D., K. N. i M. K. – F., po ostatecznym sprecyzowaniu żądań pozwu

skierowanych przeciwko Agencji Nieruchomości Rolnych w W. Oddziałowi Terenowemu

w B. oraz Skarbowi Państwa – Wojewodzie X., Regionalnej Dyrekcji Lasów

Państwowych w T., Państwowemu Gospodarstwu Leśnemu Lasy Państwowe

Nadleśnictwo G. i Państwowemu Gospodarstwu Leśnemu Lasy Państwowe

Nadleśnictwo B., wnosili o:

- zobowiązanie pozwanej Agencji Nieruchomości Rolnych do wydania A. D. i K. N.

nieruchomości stanowiącej zespół dworsko – parkowy o obszarze 2,3578 ha,

położonej w W., objętej księgą wieczystą nr 321 Sądu Rejonowego w W.,

składającej się z działki nr 1/37, która powstała w wyniku podziału działki nr 1/36

dokonanego przez biegłego D. A. w opinii z sierpnia 2006 r., nieruchomości o

obszarze 0,4504 ha położonej w W., zabudowanej budynkami gorzelni, objętej

księgą wieczystą nr 321 Sądu Rejonowego w W., składającej się z działki nr 1/38,

która powstała w wyniku podziału działki nr 1/36 dokonanego przez biegłego D.

3

A. w opinii z sierpnia 2006 r., i nieruchomości o obszarze 279,01 ha położonej w

W., obejmującej budynki gospodarcze, pola uprawne i łąki, zapisanej w księdze

wieczystej nr 321 Sądu Rejonowego w W., składającej się z działek

wyszczególnionych w piśmie procesowym z dnia 21 maja 2008 r.,

- obowiązanie pozwanego Skarbu Państwa Państwowego Gospodarstwa Leśnego

Lasy Państwowe Nadleśnictwo G. do wydania A. D. i K. N. terenów leśnych

położonych w W. o obszarze 364,3275 ha, objętych księgą wieczystą nr 25837

Sądu Rejonowego w W., składających się z działek wyszczególnionych w piśmie

procesowym z dnia 21 maja 2008 r.,

- ustalenie, że właścicielami opisanych wyżej nieruchomości położonych w W. są

A. D. i K. N. – po ½ części,

- zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa Wojewody X. na rzecz A. D. oraz K.

N. kwot po 1 316 000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia doręczenia pozwu na

rzecz każdego z nich tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem przejęcie

nieruchomości o obszarze 159,3757 ha wchodzących w skład majątku W.,

których zwrot w naturze na skutek nieodwracalnych zmian prawnych nie jest

możliwy, a

- w razie uznania, że nie ma podstaw do zwrotu nieruchomości w naturze –

zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa Wojewody X. na rzecz A. D. oraz K.

N. kwot po 8 874 200 zł z ustawowymi odsetkami od dnia doręczenia pozwu na

rzecz każdego z nich tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem przejęcie

nieruchomości wchodzących w skład majątku W.,

- zobowiązanie pozwanej Agencji Nieruchomości Rolnych do wydania A. D., K. N. i

M. K. – F. nieruchomości stanowiącej zespół dworsko – parkowy o obszarze

1,3325 ha, położonej w N., objętej księgą wieczystą nr 26685 Sądu Rejonowego

w B., składającej się z działki nr 26/24, która powstała w wyniku podziału działki

nr 26/23 dokonanego przez biegłego D. A. w opinii z sierpnia 2006 r., oraz

nieruchomości o łącznym obszarze 363,47 ha położonych w N., obejmujących

budynki gospodarcze, pola uprawne i łąki, zapisanych w księgach wieczystych nr

24881, nr 26685, nr 29578 i nr 5413 Sądu Rejonowego w B., oraz w księgach

wieczystych o nieznanych numerach, składających się z działek

wyszczególnionych w piśmie procesowym z dnia 21 maja 2008 r.,

- zobowiązanie pozwanego Skarbu Państwa Państwowego Gospodarstwa

Leśnego Lasy Państwowe Nadleśnictwo B. do wydania A. D., K. N. i M. K. – F.

4

nieruchomości leśnych o obszarze 73,55 ha objętych księgą wieczystą nr 34354

Sądu Rejonowego w B., składających się z działek wyszczególnionych w piśmie

procesowym z dnia 21 maja 2008 r.,

- ustalenie, że właścicielami wyżej opisanych nieruchomości położonych w N. są A.

D. w 3/8, K. N. w 3/8 i M. K.-F. w 2/8 części,

- zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa Wojewody X. na rzecz A. D. i K. N.

kwot po 398 935,50 zł z ustawowymi odsetkami od dnia doręczenia pozwu na

rzecz każdego z nich, oraz na rzecz M. K.-F. kwoty 265 957 zł z ustawowymi

odsetkami od dnia doręczenia pozwu tytułem odszkodowania za niezgodne z

prawem przejęcie nieruchomości o obszarze 83,79 ha wchodzących w skład

majątku N., a

- w razie uznania, że nie ma podstaw do zwrotu nieruchomości w naturze –

zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa Wojewody X. na rzecz A. D. i K. N.

kwot po 4 083 536,25 zł z ustawowymi odsetkami od dnia doręczenia pozwu na

rzecz każdego z nich oraz na rzecz M. K. – F. kwoty 2 722 357,50 zł z

ustawowymi odsetkami od dnia doręczenia pozwu tytułem odszkodowania za

niezgodne z prawem przejęcie nieruchomości wchodzących w skład majątku W..

Wyrokiem z dnia 4 września 2008 r. Sąd Okręgowy w T. zobowiązał pozwaną Agencję

Nieruchomości Rolnych do wydania A. D. i K. N. nieruchomości stanowiącej zespół

dworsko – parkowy o obszarze 2,3578 ha, położonej w W., objętej księgą wieczystą nr

321 prowadzoną przez Sąd Rejonowy w W., składającej się z działki nr 1/37, która

powstała w wyniku podziału działki nr 1/36 dokonanego przez biegłego D. A. w opinii

z sierpnia 2006 r., oraz nieruchomości o obszarze 0,4504 ha położonej w W.,

zabudowanej budynkami gorzelni, objętej księgą wieczystą nr 321 Sądu Rejonowego w

W., składającej się z działki nr 1/38, która powstała w wyniku podziału działki nr 1/36

dokonanego przez biegłego D. A. w opinii z sierpnia 2006 r., ustalił, że A. D. i K. N. są

właścicielami opisanych wyżej nieruchomości położonych w W. po ½ części, zobowiązał

Agencję Nieruchomości Rolnych do wydania A. D., K. N. i M. K. – F. nieruchomości

stanowiącej zespół dworsko – parkowy o obszarze 1,3325 ha, położonej w N., objętej

księgą wieczystą nr 26685 prowadzoną przez Sąd Rejonowy w B., składającej się z

działki nr 26/24, która powstała w wyniku podziału działki nr 26/23 dokonanego przez

biegłego D. A. w opinii z sierpnia 2006 r., ustalił, że właścicielami opisanej wyżej

nieruchomości są A. D. w 3/8, K. N. w 3/8 i M. K.-F. w 2/8 części, natomiast dalej idące

5

powództwo oddalił. Za podstawę orzeczenia Sąd Okręgowy przyjął następujące

ustalenia faktyczne.

Właścicielami dóbr ziemskich W./W. położonych w W., objętych księgą gruntową

W./W. powiat Wąbrzeźno tom IV k. 93, byli Jerzy D. i jego żona A. z domu O. Spadek po

nich nabyli powodowie A. D. i K. N. po ½ części. Właścicielem dóbr ziemskich

położonych w N., objętych księgą wieczystą N. tom I k. 1, był natomiast A. O. Spadek po

nim nabyli powodowie A. D. – w 3/8, K. N. – w 3/8 i T. O. – w 2/8 części. W dniu 17 lipca

2006 r. zmarła T. O., a spadek po niej nabyła w całości powódka M. K.-F.

Nieruchomości ziemskie położone zarówno w W., jak i w N. zostały na podstawie

dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o

przeprowadzeniu reformy rolnej (jedn. tekst: Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm. –

dalej: „dekret o reformie rolnej”) przejęte na rzecz Skarbu Państwa. Z części przejętych

nieruchomości w W. utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne W., a z części

nieruchomości w N. Państwowe Gospodarstwo Rolne M. W 1992 roku decyzją

Wojewody Y, wydaną na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1992 r.

o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych

ustaw (Dz. U. Nr 107, poz. 464 ze zm.), gospodarstwa te zostały zlikwidowane i

wykreślone z rejestru, a ich majątek przekazano Agencji Nieruchomości Rolnych Skarbu

Państwa.

Podstawą ujawnienia Skarbu Państwa jako właściciela w księdze wieczystej N.

tom I k. 1, obejmującej grunty o obszarze 443,6508 ha, było zaświadczenie

Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego z dnia 18 lipca 1946 r., wydane na podstawie art. 2

dekretu o reformie rolnej. W dniu 13 maja 1992 r. księgę tę zamknięto i całą zawartość

przeniesiono do księgi wieczystej nr 24881 prowadzonej przez Sąd Rejonowy w B. Z

początkowego areału pozostało w niej 169,8408 ha, gdyż część działek została

sprzedana, a część o obszarze 1,63 ha – przekazana Gminie Z. i zapisana w nowej

księdze wieczystej nr 24882. Księga wieczysta nr 24881 w chwili przeniesienia

443,6508 ha obejmowała grunty stanowiące obecnie 180 działek będących własnością

różnych podmiotów; działki stanowiące las pozostają aktualnie w zarządzie

Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe Nadleśnictwo B.

W skład majątku W./W. wchodziły lasy o obszarze 364,3275 ha, które obecnie

znajdują się w zarządzie Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe

Nadleśnictwo G., natomiast pozostałe nieruchomości z tego majątku objęte żądaniem

6

wydania należą do zasobu własności rolnej Skarbu Państwa, którym dysponuje

pozwana Agencja Nieruchomości Rolnych.

Na podstawie dekretu o reformie rolnej przejęto na rzecz Skarbu Państwa

również domy mieszkalne z parkami w W. i N. oraz gorzelnię w W. Dom z parkiem i

stawem w W., otoczony murowanym ogrodzeniem i wyodrębniony z gospodarstwa

rolnego, stanowił centrum życiowe rodziny D., a dom z parkiem w N., również ogrodzony

i wyodrębniony z gospodarstwa rolnego, centrum życiowe rodziny O. Obie rodziny

utrzymywały się częściowo z posiadania ziemi, z tym że gospodarstwa rolne, w których

pracowali pracownicy najemni, mogły funkcjonować bez zabudowań dworskich. Ojciec

powoda J. D. był podporucznikiem 18 Pułku Ułanów w G. Prowadził hodowlę koni

wyścigowych. Przyjmował w swoim domu wojskowych, gdyż co roku odbywały się w W.

manewry wojskowe na samolotach o krótkim rozbiegu. Gorzelnia, znajdująca się

pomiędzy dworem a resztą zabudowań, była zakładem przemysłowym niezależnym od

gospodarstwa rolnego. Należące do niej budynki mieszczą się obecnie na

wyodrębnionej przez biegłego D. A. działce nr 1/38 o obszarze 0, 4504 ha. Zespół

dworsko – parkowy w W. znajduje się na wyodrębnionej przez tego biegłego działce nr

1/37 o obszarze 2,3578 ha, a zespół dworsko – parkowy w N. na działce nr 26/24

o obszarze 1,3325 ha.

W 2001 r. A. D. wystąpił do Wojewody X. z wnioskiem o wydanie orzeczenia

stwierdzającego, że zespół dworsko – parkowy, gorzelnia i las należące do majątku

W./W. nie podpadają pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. Decyzją z

dnia 6 czerwca 2001 r. Wojewoda X. orzekł, że nieruchomość rolna o obszarze

769,6111 ha położona w W. w całości podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o

reformie rolnej, a Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia 29 marca 2004 r.

decyzję tę utrzymał w mocy. Wyrokiem z dnia 29 listopada 2004 r. Wojewódzki Sąd

Administracyjny w W. uchylił obie decyzje, po czym w toku ponownego rozpatrywania

sprawy Wojewoda X. decyzją z dnia 26 lipca 2005 r. umorzył postępowanie, uznając, że

żądania A. D. podlegają rozpoznaniu przez sąd powszechny.

Sąd Okręgowy uznał, że majątki W./W. oraz N. przeszły w całości na rzecz

Skarbu Państwa na podstawie dekretu o reformie rolnej, który pozbawiał właścicieli

przejętych majątków prawa do odszkodowania. Dekret ten nie został zmieniony ani

uchylony, ani też uznany za niezgodny z Konstytucją, natomiast sąd powszechny nie

jest uprawniony do kwestionowania wywołanych nim skutków w sferze stosunków

własnościowych. Z nieruchomości wchodzących w skład przejętych majątków utworzono

7

państwowe gospodarstwa rolne, co pozwala przyjąć, że zostały one wykorzystane na

szeroko rozumiane cele reformy rolnej.

Problematykę przejścia na rzecz Skarbu Państwa lasów i gruntów leśnych

regulował dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 12 grudnia 1944 r.

o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 15, poz. 82 ze zm.

– dalej: „dekret o przejęciu lasów”), z mocy którego na własność Skarbu Państwa

przeszły lasy i grunty leśne o obszarze ponad 25 ha stanowiące własność lub

współwłasność osób fizycznych, których grunty były objęte przepisami art. 2 ust. 1 lit. e

dekretu o reformie rolnej. Dekret o przejęciu lasów został wprawdzie uchylony przez art.

6 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz.

321 ze zm.), lecz nabyte na jego podstawie prawo własności pozostało w mocy. Spory

dotyczące przejęcia lasów mogą być rozstrzygane w postępowaniu przed sądem

powszechnym.

Dwory wraz z parkami w W. i N. – stwierdził dalej Sąd Okręgowy – były

powiązane w sensie podmiotowym z majątkami o tej samej nazwie przez osoby ich

właścicieli. Nie były jednak, podobnie jak gorzelnia, powiązane funkcjonalnie z

majątkami ziemskimi, gdyż nie były wykorzystywane na cele działalności rolniczej.

Wydzielone przez biegłego działki obejmujące zespoły dworsko – parkowe i gorzelnię,

nie podpadały zatem pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. Z tych

względów Sąd Okręgowy na podstawie art. 189 k.p.c. ustalił, że działki te są w

odpowiednich częściach współwłasnością powodów, i na podstawie art. 222 k.c. orzekł

o ich wydaniu, natomiast dalej idące powództwo oddalił jako nieuzasadnione.

Po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji powodów oraz pozwanej Agencji

Nieruchomości Rolnych, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 29 stycznia 2009 r. zmienił

wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że oddalił uwzględnione nim powództwo o

wydanie nieruchomości i ustalenie, natomiast apelację pozwanej Agencji Nieruchomości

Rolnych w pozostałej części oraz apelację powódki M. K.-F. w całości oddalił, a apelację

powodów A. D. i K. N. odrzucił. Sąd Apelacyjny uznał, że apelacja A. D. i K. N. ulega

odrzuceniu, ponieważ nie została uiszczona od niej opłata podstawowa. Odnosząc się

do zarzutów podniesionych w pozostałych apelacjach stwierdził, że aprobuje poczynione

przez Sąd pierwszej instancji ustalenia faktyczne, a gdy chodzi o ich ocenę prawną

przeprowadził następującą argumentację.

Rozstrzygnięcie o żądaniach powodów – wbrew odmiennym zapatrywaniom

Agencji Nieruchomości Rolnych – nie wymagało wydania decyzji administracyjnej,

8

powodowie wystąpili bowiem z roszczeniami windykacyjnymi i odszkodowawczymi,

które są typowymi roszczeniami cywilnoprawnymi podlegającymi rozpoznaniu przez sąd

powszechny. Za chybione trzeba uznać eksponowanie rolniczego charakteru

nieruchomości ziemskich i wiązanie z tym istotnych skutków w zakresie objęcia ich

przepisami dekretu o reformie rolnej, zgodnie bowiem z art. 2 ust. 1 lit. e wielkość

użytków rolnych mogła mieć znaczenie jedynie na terenie tych województw, w których

przejęciu na cele reformy rolnej podlegały nieruchomości ziemskie o obszarze

przekraczającym bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych. Z

przepisu tego nie wynika natomiast, aby na cele reformy rolnej przejmowane były

wyłącznie użytki rolne. Jeżeli nieruchomości ziemskie przekraczały 100 ha powierzchni

ogólnej, przejęciu na własność Skarbu Państwa – oprócz użytków rolnych – podlegały

wszelkie inne grunty, w szczególności grunty zalesione, grunty pod wodami oraz grunty

zabudowane. Nie można zatem kwestionować przejęcia na własność Skarbu Państwa

na podstawie dekretu o reformie rolnej całości nieruchomości ziemskich położonych w

W. i N., gdyż rozmiar każdej z tych nieruchomości przekraczał 100 ha powierzchni

ogólnej. Poza tym, z art. 6 dekretu o reformie rolnej wynika, że przejęcie nieruchomości

ziemskich następowało wraz z budynkami, całym inwentarzem żywym i martwym oraz

znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego.

Dotyczy to także zespołów dworsko – parkowych, które – obok funkcji administracyjno –

gospodarczych spełniały także funkcje mieszkalne, zaspokajając potrzeby

mieszkaniowe właścicieli majątków ziemskich i członków ich rodzin. Z przepisów dekretu

o reformie rolnej wynika, że ustawodawca zmierzał do całkowitego usunięcia

dotychczasowych właścicieli z majątków ziemskich przejmowanych na cele reformy

rolnej. Według art. 17 ust. 1 pierwotnego tekstu, a następnie – art. 19 ust. 1,

wywłaszczeni właściciele nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e

mogli bowiem otrzymać samodzielne gospodarstwa rolne poza obrębem powiatu, w

którym znajdował się wywłaszczony majątek, a jeśli z tego prawa nie skorzystali –

zaopatrzenie miesięczne w wysokości uposażenia urzędnika państwowego VI grupy.

Zgodnie z art. 2 dekretu o reformie rolnej, nabycie przez Skarb Państwa

własności nieruchomości przejmowanych na cele reformy rolnej następowało ex lege, a

wpis do księgi wieczystej miał jedynie charakter deklaratoryjny. Z faktu, że obecnie w

księgach wieczystych brak dokumentów stanowiących podstawę wpisu, zwłaszcza

zaświadczeń, o których mowa w art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o

wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości

9

przejętych na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 39, poz. 233 ze zm. – dalej: „dekret o

wpisywaniu w księgach hipotecznych”), nie można wyprowadzać wniosku, że nie było

ich w chwili dokonywania wpisu.

Przejęcie na rzecz Skarbu Państwa lasów wchodzących w skład majątków

ziemskich w W. i N. mogło nastąpić na podstawie dekretu o reformie rolnej, a nie

dopiero na podstawie dekretu o przejęciu lasów, lasy te bowiem wchodziły w skład

nieruchomości ziemskich, które – w razie spełnienia kryterium obszarowego

określonego w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej – przechodziły na własność

Skarbu Państwa w całości. Zgodnie z art. 2 ust. 1 zdanie ostatnie dekretu o reformie

rolnej, wymienione w nim nieruchomości ziemskie przechodziły na własność Skarbu

Państwa w całości bez żadnego wynagrodzenia. Trafnie zatem Sąd pierwszej instancji

uznał żądanie odszkodowania za nieuzasadnione.

Niezależnie od sposobu rozstrzygnięcia o pozostałych roszczeniach nie było

podstaw do uwzględniania powództwa o ustalenie ze względu na brak po stronie

powodów interesu prawnego, o którym mowa w art. 189 k.p.c.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wnieśli wszyscy powodowie, z

tym że A. D. i K. N. zaskarżyli go w części zmieniającej wyrok Sądu pierwszej instancji i

oddalającej powództwo, a M. K.-F. także w części oddalającej jej apelację. Powołując

się na podstawę określoną w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c., skarżący wnosili o uchylenie

zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez uwzględnienie odnośnych

żądań pozwu ewentualnie przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego

rozpoznania. W ramach powołanej podstawy kasacyjnej wskazali na naruszenie

przepisów: art. 1 ust. 1 i 2 lit. a – d w związku z art. 17 ust. 1 dekretu o reformie rolnej

przez przyjęcie, że dawał on podstawę do usunięcia dotychczasowych właścicieli

ziemskich z ich nieruchomości i pozbawiał ich uprawnień do jakichkolwiek części swoich

gruntów w sytuacji, gdy nie miały one charakteru rolniczego, art. 2 ust. 1 lit e dekretu o

reformie rolnej przez zastosowanie rozszerzającej wykładni norm ingerujących w prawo

własności i przyjęcie, że na własność Skarbu Państwa przechodziły wszystkie

nieruchomości należące do właściciela nieruchomości ziemskiej, choćby nie miały

charakteru rolniczego, w tym zespoły dworsko – parkowe, nieruchomości leśne oraz

przedsiębiorstwa nie związane funkcjonalnie z nieruchomością ziemską o charakterze

rolniczym i nienadające się do realizacji celów reformy rolnej określonych w art. 1 ust. 2

dekretu, art. 1 ust. 1 i 2 lit. a – d dekretu o przejęciu lasów przez przyjęcie, że

nieruchomości leśne mogły być wywłaszczone na podstawie dekretu o reformie rolnej,

10

art. 1 ust. 1 dekretu o wpisywaniu w księgach hipotecznych przez przyjęcie, że

dopuszczalne było dokonanie wpisu o zmianie właściciela nieruchomości bez

wymaganych prawem dokumentów, i art. 6 ust. 1 dekretu o przejęciu lasów przez

przyjęcie, że dopuszczalne było dokonanie wpisu o zmianie właściciela nieruchomości

bez wymaganych prawem dokumentów, w szczególności bez wniosku właściwej

dyrekcji Lasów Państwowych.

Powodowie A. D. i K. N. wnieśli ponadto zażalenie na zawarte w wyroku Sądu

Apelacyjnego postanowienie o odrzuceniu apelacji. Zażalenie to zastało oddalone

postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 9 października 2009 r., IV (…).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przed przystąpieniem do rozważenia zarzutów wypełniających powołaną

podstawę kasacyjną z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. trzeba powrócić do kwestii kompetencji

sądu powszechnego do samodzielnego rozstrzygania o tym, czy dana nieruchomość lub

jej część podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej.

Ustawodawca, licząc się z możliwością powstania w praktyce wątpliwości co do

tego, czy dana nieruchomość przeszła na własność Skarbu Państwa na podstawie

powołanego przepisu, w § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia

1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia

Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10,

poz. 51 ze zm. – dalej: „rozporządzenie wykonawcze”) przewidział, że orzekanie w

sprawach, czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e należy w

pierwszej instancji do kompetencji wojewódzkich urzędów ziemskich, które orzekają o

tym w formie decyzji; od decyzji wojewódzkiego urzędu ziemskiego służy stronom prawo

odwołania do Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych. Mając na względzie tę regulację,

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 września 1991 r., III CZP 90/91 (OSNCP 1992, nr

5, poz. 72) przyjął, że rozstrzygnięcie, czy dana nieruchomość podpada pod działanie

wymienionego przepisu następuje w drodze decyzji administracyjnej. Skoro zaś

ustawodawca przyznał kompetencję do orzekania w tej kwestii organom administracji,

trzeba przyjąć, że sąd powszechny nie jest uprawniony do jej samodzielnego

rozstrzygania. Stanowisko takie Sąd Najwyższy zajmował również w późniejszych

orzeczeniach, np. w wyrokach z dnia 28 lipca 2004 r., III CK 296/03 (niepubl.), z dnia 16

listopada 2004 r., III CK 322/04 (niepubl.), z dnia 3 grudnia 2004 r., IV CK 336/04

(niepubl.), z dnia 20 grudnia 2005 r., III CK 350/05 (niepubl.), z dnia 7 czerwca 2006 r.,

III CSK 64/06 (niepubl.), z dnia 30 stycznia 2007 r., IV CSK 350/06 (M. Prawn. 2007, nr

11

5, s. 230) i z dnia 8 sierpnia 2007 r., I CSK 172/07 (niepubl.). Podkreślał przy tym, że

decyzja administracyjna, z której wynika, iż dana nieruchomość lub jej część podpada

pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej, wiąże sąd w postępowaniu

cywilnym. Stanowisko wyrażone w uchwale z dnia 27 września 1991 r., III CZP 90/91,

można zatem uznać w orzecznictwie Sądu Najwyższego za utrwalone.

W latach dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia także w orzecznictwie

Naczelnego Sądu Administracyjnego dominował pogląd, że na podstawie § 5

rozporządzenia wykonawczego można w postępowaniu administracyjnym orzekać o

tym, czy dana nieruchomość jest w całości lub w części nieruchomością ziemską, a

jeżeli nie ma takiego charakteru – czy pozostawała w funkcjonalnym związku

z nieruchomością ziemską. Przykładowo można tu wskazać na wyroki Naczelnego Sądu

Administracyjnego z dnia 28 grudnia 1994 r., II S.A. 250/94 (ONSA 1996, nr 1, poz. 22),

z dnia 22 sierpnia 2000 r., IV S.A. 2582/98 (Rejent 2001, nr 12, s. 193), z dnia 19

września 2000 r., IV S.A. 451/00 (niepubl.) i z dnia 22 kwietnia 2004 r., OSK 46/04

(ONSAiWSA 2004, nr 1, poz. 20). Stanowisko to nie było jednak powszechnie

przyjmowane w praktyce sądów administracyjnych, dlatego Naczelny Sąd

Administracyjny przedstawił wątpliwości co do wykładni § 5 rozporządzenia

wykonawczego do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów. Rozstrzygając to

zagadnienie Naczelny Sąd Administracyjny w składzie siedmiu sędziów w uchwale z

dnia 5 czerwca 2006 r., I OPS 2/06 (ONSAiWSA 2006, nr 5, poz. 123) wyjaśnił, że

przepis § 5 rozporządzenia wykonawczego może stanowić podstawę do orzekania w

drodze administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład

nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. W

uzasadnieniu podkreślił, że spory o własność są wprawdzie sprawami cywilnymi, których

rozpoznawanie należy do sądów powszechnych, jednak – z mocy przepisu

szczególnego, jakim jest § 5 rozporządzenia wykonawczego – orzekanie o tym, czy

dana nieruchomość podpada pod działanie wymienionego przepisu zostało przekazane

do kompetencji organów administracji publicznej (art. 2 § 1 i art. 3 k.p.c.). Uchwała ta

doprowadziła do ujednolicenia orzecznictwa sądów administracyjnych, wobec czego

można stwierdzić, że w orzecznictwie zarówno sądów powszechnych, jak i sądów

administracyjnych zgodnie przyjmuje się, że rozstrzygnięcie, czy dana nieruchomość lub

jej cześć nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej, następuje

w drodze decyzji administracyjnej.

12

Powyższe stanowisko dotyczy rozstrzygnięcia o statusie prawnym nieruchomości

położonych w W. o obszarze 2,3578 ha i 0,4504 ha oraz nieruchomości położonej w N.

o obszarze 1,3325 ha. Trzeba jednak zauważyć, że w odniesieniu do obu nieruchomości

położonych w W. toczyło się postępowanie administracyjne, które decyzją Wojewody X.

z dnia 26 lipca 2005 r. zostało umorzone, wobec uznania, że sprawa podlega

rozstrzygnięciu przez sąd powszechny.

Przyjęta w procedurze administracyjnej konstrukcja umorzeń postępowania w

drodze decyzji administracyjnej powoduje, że stabilność ostatecznej decyzji o umorzeniu

postępowania korzysta z tej samej ochrony jak każda inna decyzja. Wzruszenie jej może

nastąpić jedynie w jednym z nadzwyczajnych trybów postępowania przewidzianych w

kodeksie postępowania administracyjnego, a nowa decyzja w tej samej sprawie wydana

w zwyczajnym trybie zawsze musi spotkać się ze skutecznym zarzutem nieważności

(art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a.; zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29

kwietnia 1998 r., I S.A./Gd 1279, niepubl. i z dnia 19 czerwca 2000 r., I S.A./Ka 2247/98,

nie publ.). Ostateczna decyzja Wojewody X. o umorzeniu postępowania powoduje

zatem konieczność rozpoznania sprawy w odnośnym zakresie przez sąd powszechny

w celu uniknięcia negatywnego sporu kompetencyjnego. Ustawodawca, w drodze

nowelizacji przepisów kodeksu postępowania cywilnego i kodeksu postępowania

administracyjnego, wprowadził z dniem 1 stycznia 2004 r. rozwiązanie, którego celem

ma być całkowite wyeliminowanie sporów kompetencyjnych między sądami

powszechnymi a sądami administracyjnymi i organami administracji publicznej przez

przyjęcie dla potrzeb rozstrzygnięcia danej sprawy właściwości tego organu, do którego

strona zwróciła się w ostatniej kolejności. Obowiązujący od dnia 1 stycznia 2004 r. art.

1991

k.p.c. stanowi, że sąd nie może odrzucić pozwu z tego powodu, że do rozpoznania

sprawy właściwy jest organ administracji publicznej lub sąd administracyjny, jeżeli organ

administracji publicznej lub sąd administracyjny uznały się w tej sprawie za niewłaściwe.

Podobnie art. 66 § 4 k.p.a. przewiduje, że organ nie może zwrócić podania z tej

przyczyny, że właściwym w sprawie jest sąd powszechny, jeżeli w tej sprawie sąd uznał

się już za niewłaściwy. Z kolei zgodnie z art. 58 § 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. –

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze

zm.), sąd nie może odrzucić skargi z tego powodu, że sprawa nie należy do właściwości

sądu administracyjnego, jeżeli w tej sprawie sąd powszechny uznał się za niewłaściwy.

Ze względu na stanowisko organu administracji publicznej wyrażone

w ostatecznej decyzji z dnia 26 lipca 2005 r. trzeba zatem uznać kompetencję sądu

13

powszechnego do rozstrzygnięcia o tym, czy wskazane w opinii biegłego działki nr 1/37 i

1/38 położone w W. oraz działka nr 26/24 położona w N. podpadają pod działanie art. 2

ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej.

Wyrażane przez skarżących zastrzeżenia dotyczące politycznych

i aksjologicznych uwarunkowań dekretu o reformie rolnej nie mogą prowadzić do

odmowy jego stosowania. Zagadnienie dopuszczalności uznawania dekretu o reformie

rolnej za źródło powszechnie obowiązującego prawa było już po wejściu w życie

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. przedmiotem rozważań

zarówno Trybunału Konstytucyjnego, jak i Sądu Najwyższego. W toku rozważań

podkreślano, że dekret o reformie rolnej, który wszedł w życie z dniem 13 września 1944

r., doprowadził do zasadniczej zmiany w strukturze własności nieruchomości ziemskich,

jego przepisy były stosowane przez sądy i organy administracji, a skutki, jakie wywołał,

były następnie respektowane przez ustawodawcę, o czym świadczą nowelizacje tego

dekretu oraz ustawowe odesłania do jego unormowań. W konsekwencji, dekret

ukształtował stosunki własnościowe, a upływ czasu spowodował, że ukształtowane jego

przepisami stosunki prawne nabrały trwałości. Przepisy dekretu o reformie rolnej

pozostają zatem w systemie prawa jako podstawa wywołanych przez nie skutków

prawnych i są właściwe dla dokonania oceny, czy w konkretnym stanie faktycznym

wywołały przewidziane w nich skutki prawne (zob. orzeczenia Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 16 kwietnia 1996 r., W 15/95, OTK 1996, nr 2, poz. 13, z dnia 28

listopada 2001 r., SK 5/01, OTK 2001, nr 8, poz. 266 oraz z dnia 24 października 2001

r., SK 22/01, OTK 2001, nr 7, poz. 216, wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1999

r., III RN 165/98, OSNAPUS 2000, nr 3, poz. 90, z dnia 5 listopada 2002 r., III CKN

273/01, niepubl., z dnia 13 lutego 2003 r., III CKN 1492/00, Biul. SN 2003, nr 7, s. 12, z

dnia 24 października 2003 r., III CK 36/02, niepubl., z dnia 26 marca 2004 r., IV CK

188/03, niepubl. oraz z dnia 24 czerwca 2004 r., III CK 536/02, niepubl.). Stanowisko to

odnosi się też do pochodzącego od organu o identycznej legitymizacji dekretu o

przejęciu lasów, który został co prawda uchylony, lecz nabyte na podstawie jego

przepisów prawo własności pozostało w mocy.

Na podstawie wymienionych dekretów, należących do aktów prawnych

o charakterze nacjonalizacyjnym, Skarb Państwa z mocy prawa stawał się właścicielem

przejętych nieruchomości ziemskich oraz lasów i gruntów leśnych. Artykuł 2 ust. 1 in fine

dekretu o reformie rolnej stanowił, że wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione w

punktach b, c, d i e „przechodzą bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia, w całości

14

na własność Skarbu Państwa” z przeznaczeniem na cele reformy rolnej, a art. 1 ust. 1

dekretu o przejęciu lasów, że lasy i grunty leśne o obszarze ponad 25 ha, stanowiące

własność lub współwłasność osób fizycznych i prawnych „przechodzą na własność

Skarbu Państwa”. Przytoczone sformułowania nie pozostawiają wątpliwości co do tego,

że nabycie przez Skarb Państwa wskazanych w nich nieruchomości ziemskich oraz

lasów i gruntów leśnych nastąpiło ex lege. Wpis prawa własności na rzecz Skarbu

Państwa, którego podstawą w odniesieniu do nieruchomości objętych dekretem o

reformie rolnej było, zgodnie z art. 1 ust. 1 dekretu o wpisywaniu w księgach

hipotecznych, zaświadczenie wojewódzkiego urzędu ziemskiego, stwierdzające, że

nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej – miał jedynie

charakter deklaratoryjny. Taki sam charakter miał wpis prawa własności na rzecz

Skarbu Państwa, który w odniesieniu do lasów i gruntów leśnych objętych dekretem o

przejęciu lasów dokonywany był, zgodnie z art. 6 ust. 1 tego dekretu, na wniosek

właściwej dyrekcji Lasów Państwowych (zob. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 27

września 1991 r., III CZP 90/91, OSNCP 1992, nr 5, poz. 72, z dnia 22 kwietnia 1994 r.,

III CZP 50/94, OSNCP 1994, nr 11, poz. 212, z dnia 27 kwietnia 1994 r., III CZP 54/94,

OSNCP 1994, nr 11, poz. 215, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia

1995 r., III CRN 34/95, OSNC 1995, nr 12, poz. 184 oraz wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 22 kwietnia 2005 r., II CK 653/04, OSNC 2006, nr 3, poz. 56).

Ze względu na deklaratoryjny charakter wpisu Skarbu Państwa jako właściciela

nieruchomości ziemskich objętych dekretem o reformie rolnej oraz lasów i gruntów

leśnych objętych dekretem o przejęciu lasów, nie ma istotnego znaczenia dla

rozstrzygnięcia okoliczność, czy wpisu prawa własności na rzecz Skarbu Państwa

dokonano na podstawie zaświadczenia, o którym mowa w art. 1 ust. 1 dekretu o

wpisywaniu w księgach hipotecznych, lub na wniosek, o którym mowa w art. 6 ust. 1

dekretu o przejęciu lasów. W sytuacji, w której następcy prawni właścicieli

nieruchomości ziemskich oraz lasów i gruntów leśnych, przejętych na rzecz Skarbu

Państwa na podstawie wspomnianych dekretów, dochodzą wydania im części tych

nieruchomości oraz odszkodowania, istotne jest bowiem to, czy Skarb Państwa stał się

z mocy prawa właścicielem przejętych nieruchomości ziemskich oraz lasów i gruntów

leśnych. Nie może zatem odnieść zamierzonego skutku podniesiony przez skarżących

zarzut obrazy art. 1 ust. 1 dekretu o wpisywaniu w księgach hipotecznych i art. 6 ust. 1

dekretu o przejęciu lasów przez dokonanie wpisu o zmianie właściciela bez

wymaganych dokumentów. Trzeba dodać, że zaświadczenie przewidziane w art. 1 ust.

15

1 dekretu o wpisywaniu w księgach hipotecznych nie było decyzją administracyjną, a

dekret o przejęciu lasów nie przewidywał w odniesieniu do przepisania tytułu własności

w księgach hipotecznych żadnych wymagań formalnych.

Kwestią o istotnym znaczeniu dla rozstrzygnięcia jest dokonanie prawidłowej

wykładni pojęcia nieruchomości ziemskiej, którym ustawodawca posłużył się w art. 2

dekretu o reformie rolnej. Pojęcie to zostało wprowadzone do polskiego systemu prawa

rozporządzeniem tymczasowym Rady Ministrów z dnia 1 września 1919 r. normującym

przenoszenie własności nieruchomości ziemskich (Dz. U. Nr 73, poz. 428 ze zm. – dalej

„rozporządzenie tymczasowe”). Akt ten nie zawierał jednak definicji pojęcia

nieruchomości ziemskiej. Na podstawie delegacji zawartej w art. 11 powołanego

rozporządzenia, w dniu 12 września 1919 r. wydane zostały przez Prezesa Głównego

Urzędu Ziemskiego i Ministra Sprawiedliwości przepisy wykonawcze, według których za

nieruchomości ziemskie w rozumieniu rozporządzenia tymczasowego należało uważać

nieruchomości położone poza obrębem miast, z tym że nieruchomości znajdujące się w

posiadaniu drobnych rolników, letniskowe, wille podmiejskie, kolonie robotnicze i

urzędnicze, mimo że znajdowały się poza obrębem miast, nie miały statusu

nieruchomości ziemskich (M. P. Nr 206, s. 1). Rozporządzenie tymczasowe utraciło moc

dopiero z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o obrocie

nieruchomościami rolnymi (Dz. U. Nr 39, poz. 172 ze zm.), jednak zawarta w przepisach

wykonawczych do tego rozporządzenia definicja nieruchomości ziemskiej nie miała

mocy powszechnie obowiązującej, ponieważ przepisy te zostały ogłoszone nie

w Dzienniku Ustaw, a jedynie w Monitorze Polskim (zob. orzeczenie Sądu Najwyższego

z dnia 2 października 1922 r., I C 174/22, Zb. Orz. SN 1922, poz. 82). Poza tym

rozporządzenie tymczasowe nie było w praktyce powszechnie stosowane także z tego

względu, że przed unifikacją prawa cywilnego obowiązywały przepisy należące do

różnych systemów prawnych. Brak związania wskazanymi przepisami Prezesa

Głównego Urzędu Ziemskiego i Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 września 1919 r.

uzasadnia odwołanie się przy wykładni użytego w dekrecie o reformie rolnej pojęcia

nieruchomości ziemskiej, do normatywnego kontekstu systemowego i normatywnych

celów reformy rolnej. Uwzględniając te kryteria, Trybunał Konstytucyjny w uchwale z

dnia 19 września 1990 r., W 3/89 (OTK 1990, nr 1, poz. 26) wyjaśnił, że nieruchomość

ziemska to nieruchomość mająca charakter rolniczy, intencją ustawodawcy było bowiem

przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które były lub

mogły być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w

16

zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej. Stanowisko takie dominuje

również w doktrynie i przyjmowane jest także w orzecznictwie Sądu Najwyższego

(zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 5 listopada 2002 r., III CKN 273/01, niepubl.,

z dnia 22 kwietnia 2005 r., II CK 653/04, OSNC 2006, nr 3, poz. 56, z dnia 22 kwietnia

2005 r., II CK 247/05, niepubl.). Skład orzekający Sądu Najwyższego podziela pogląd,

że pojęcie nieruchomości ziemskiej użyte w art. 2 dekretu o reformie rolnej powinno być

interpretowane w sposób funkcjonalny, co musi prowadzić do wniosku, że nieruchomość

ziemska to nieruchomość o charakterze rolniczym. Nie zasługuje zatem na aprobatę

odmienne stanowisko Sądu Apelacyjnego w tej kwestii, wyrażone notabene w sposób

arbitralny, bez odniesienia się do kontekstu systemowego. Okoliczność, że na mocy

dekretu nowelizującego z dnia 17 stycznia 1945 r. (Dz. U. Nr 3, poz. 9) w art. 2 ust. 1

dekretu o reformie rolnej skreślono wyrazy „o charakterze rolniczym” nie ma

przesądzającego znaczenia, gdyż skutki prawnorzeczowe dekretu o reformie rolnej

zostały jednorazowo „skonsumowane” w dniu 13 września 1944 r. Dekret nie dawał

natomiast podstaw do przejmowania nieruchomości w przyszłości (zob. uchwałę

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 kwietnia 1996 r., W 15/95, OTK 1996, nr 2, poz.

13). Za trafny uznać trzeba zatem podniesiony przez skarżących zarzut naruszenia art.

2 ust. 1 dekretu o reformie rolnej przez przyjęcie, że przepis ten obejmował także te

nieruchomości, które nie miały charakteru rolniczego.

Problematyka własności lasów i gruntów leśnych została uregulowana

w odrębnym akcie prawnym; był nim dekret o przejęciu lasów, który wszedł w życie

z dniem 27 grudnia 1944 r. Można zatem przyjąć, że dekret o reformie rolnej nie dawał

podstaw do przejęcia na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości objętych przepisami

dekretu o przejęciu lasów. W szczególności należy zwrócić uwagę na art. 1 ust. 3 lit. b

tego dekretu, zgodnie z którym nie przechodziły na własność Skarbu Państwa lasy i

grunty leśne podzielone prawnie lub faktycznie przed dniem 1 września 1939 r. na

parcele nie większe niż 25 ha, stanowiące własność osób fizycznych, których grunty nie

są objęte przepisami art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. Treść tego przepisu w

części należałoby uznać za zbędną, gdyby przyjąć, że kompleksy leśne stanowiące

własność osób będących właścicielami gruntów objętych przepisami dekretu o reformie

rolnej były także objęte przepisami wymienionego dekretu. Lasy należące do osób

fizycznych i prawnych w dniu 27 grudnia 1944 r. stały się zatem z mocy prawa

własnością Skarbu Państwa, jeżeli spełnione były przesłanki określone w dekrecie o

przejęciu lasów. Odnosiło się to także do lasów stanowiących cześć majątków ziemskich

17

podlegających przepisom dekretu o reformie rolnej. Za nieprzekonujący trzeba uznać

tym samym pogląd Sądu Apelacyjnego, że lasy i grunty leśne, stanowiące część

majątków ziemskich w W. i N., przeszły na własność Skarbu Państwa na podstawie

dekretu o reformie rolnej.

Żądanie zobowiązania pozwanej Agencji Nieruchomości Rolnych do wydania

skarżącym A. D. i K. N. nieruchomości położonych w W. o obszarze 2,3578 ha i 0,4504

ha, a skarżącym A. D., K. N. i M. K.-F. nieruchomości położonej w N. o obszarze 1,3325

ha , podobnie jak żądanie ustalenia, że właścicielami tychże nieruchomości w W. są

skarżący A. D. i K. N. po ½ części, a nieruchomości w N. – skarżący A. D. w 3/8, K. N. w

3/8 i M. K.-F. w 2/8 części, oparte było na twierdzeniach, że wymienione nieruchomości

nie podlegały przejęciu na cele reformy rolnej, ponieważ nie były związane funkcjonalnie

z nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym. Zmieniając wyrok Sądu pierwszej

instancji i oddalając powództwo o ustalenie Sąd Apelacyjny powołał się na brak interesu

prawnego, o którym mowa w art. 189 k.p.c., w żądaniu odnośnego ustalenia. Skarżący

nie wskazali na naruszenie tego przepisu, wobec czego skarga kasacyjna dotycząca tej

części zaskarżonego wyroku nie mogła odnieść zamierzonego skutku.

Nie można natomiast odmówić racji zarzutom skarżących, że w zakresie

skierowanego przeciwko pozwanej Agencji Nieruchomości Rolnych żądania wydania

nieruchomości o obszarze 2,3578 ha i 0,4504 ha w W. i o obszarze 1,3325 ha w N. nie

poczyniono dostatecznych ustaleń pozwalających na ocenę zasadności tego żądania.

Sąd Apelacyjny dokonał odmiennej wykładni pojęcia nieruchomości ziemskiej, w

związku z czym uznał eksponowanie rolniczego charakteru nieruchomości ziemskich i

wiązanie z tym istotnych skutków w zakresie objęcia ich przepisami dekretu o reformie

rolnej za chybione. Założenie takie nie mogło pozostać bez znaczenia dla oceny

twierdzeń skarżących, według których zespoły dworsko – parkowe oraz gorzelnia

stanowiły wyodrębnione kompleksy, nie związane z prowadzeniem produkcji rolnej.

Trybunał Konstytucyjny w powoływanej już uchwale z dnia 19 września 1990 r.,

W 3/89, stanął na stanowisku, że zakres przedmiotowy art. 2 ust. 1 dekretu o reformie

rolnej nie obejmuje tych nieruchomości ziemskich lub ich części, które przed dniem 1

września 1939 r. zostały rozparcelowane z przeznaczeniem na działki budowlane, po

uprzednim zatwierdzeniu projektu parcelacji przez właściwy organ administracji

państwowej i z tego względu utraciły charakter nieruchomości ziemskich. Za

podstawowe kryterium, decydujące o zmianie przez część nieruchomości ziemskiej

takiego charakteru, uznał przy tym wyodrębnienie prowadzące do utraty funkcjonalnego

18

związku tej części nieruchomości z prowadzeniem produkcji rolnej. Odwołując się do art.

2 ust. 2 dekretu o reformie rolnej, Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że wyodrębnienie

prawne lub fizyczne części nieruchomości ziemskich, skutkujące utratą przez nie takiego

charakteru ze względu na zmianę przeznaczenia gruntów i wyłączające takie grunty

spod działania dekretu o reformie rolnej, musiało nastąpić przed dniem 1 września

1939 r.

Podzielając przedstawiony kierunek wykładni, przyjęty również przez Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 22 kwietnia 2005 r., II CK 247/05 (niepubl.), trzeba

stwierdzić, że w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku brak dostatecznych ustaleń

umożliwiających dokonanie oceny, czy objęte żądaniem wydania części nieruchomości

ziemskich, wchodzących w skład majątków W./W. oraz N., zostały przed dniem 1

stycznia 1939 r. wyodrębnione w takim stopniu, że ze względu na zmianę przeznaczenia

gruntów utraciły charakter nieruchomości ziemskich. Chodzi tu o wyodrębnienie

fizyczne, gdyż skarżący, na których spoczywał ciężar wykazania, że objęte żądaniem

części nieruchomości utraciły charakter nieruchomości ziemskich, nie powoływali się na

wyodrębnienie prawne.

O prawidłowym zastosowaniu prawa materialnego można mówić dopiero

wówczas, gdy ustalenia stanowiące podstawę wydania zaskarżonego wyroku pozwalają

na ocenę tego zastosowania. Brak stosownych ustaleń uzasadnia zatem zarzut

naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe jego zastosowanie

(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 2003 r., V CKN 1825/00, Izba

Cywilna 2003, nr 12, s. 46). Z tych względów podniesiony przez skarżących zarzut

naruszenia art. 2 ust. 1 dekretu o reformie rolnej przez przyjęcie, że nieruchomości

objęte skierowanym przeciwko Agencji Nieruchomości Rolnych żądaniem wydania

przeszły na własność Skarbu Państwa, trzeba uznać za uzasadniony. Dlatego też Sąd

Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 i art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c. uchylił

zaskarżony wyrok w części zmieniającej wyrok Sądu pierwszej instancji i oddalającej

powództwo o zobowiązanie pozwanej Agencji Nieruchomości Rolnych do wydania

nieruchomości o obszarze 2,3578 ha i 0,4504 ha położonych w W. oraz nieruchomości o

obszarze 1,3325 ha położonej w N. i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego. Ponieważ rozstrzygnięcie to podyktowane było brakiem

ustaleń pozwalających na ocenę prawidłowości zastosowania art. 2 ust. 1 dekretu o

19

reformie rolnej, rozważanie pozostałych zarzutów dotyczących odnośnych

nieruchomości trzeba uznać za przedwczesne.

Pozostałe wnioski skargi kasacyjnej oraz wspierające je zarzuty są pozbawione

uzasadnionych podstaw. Skarżąca M. K.-F., kwestionując zaskarżony wyrok w części

oddalającej jej apelację od wyroku Sądu pierwszej instancji, nie przytoczyła

przekonujących argumentów, które mogłyby przemawiać za wyłączeniem nieruchomości

o obszarze 363,47 ha, obejmującej budynki gospodarcze, pola uprawne i łąki położone

w N., spod działania art. 2 ust. 1 dekretu o reformie rolnej. Nie przytoczyła też

argumentów przemawiających za wyłączeniem gruntów leśnych o obszarze 73,55 ha

spod działania art. 1 ust. 1 dekretu o przejęciu lasów. Trzeba podkreślić, że osoba

zainteresowana nie jest pozbawiona możliwości obrony przez wykazanie, że w

odniesieniu do konkretnej nieruchomości przejęcie własności nie nastąpiło, dlatego że

nieruchomość ta nie odpowiadała przesłankom określonym w art. 1 ust. 1 dekretu o

przejęciu lasów (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 1994 r., III CZP

54/94, OSNCP 1994, nr 11, poz. 215). Przejęcie nieruchomości na własność Skarbu

Państwa zarówno na podstawie art. 2 ust. 1 dekretu o reformie rolnej, jak i art. 1 ust. 1

dekretu o przejęciu lasów nastąpiło – o czym była już mowa – bez żadnego

wynagrodzenia. Za nieuzasadnione uznać zatem należy żądanie zasądzenia

odszkodowania za przejęcie nieruchomości wchodzących w skład majątku N.

Zarzut naruszenia zasady równości obywateli wobec prawa przez przejęcie na

cele reformy rolnej nieruchomości ziemskich o obszarze przekraczającym 100 ha

powierzchni ogólnej, a nie jedynie nadwyżki ponad 100 ha, nie może odnieść

zamierzonego skutku, ponieważ sąd nie ma kompetencji do uznania bezprawności

dekretu o reformie rolnej (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2003 r.,

III CK 36/02, niepubl. i z dnia 24 czerwca 2004 r., III CK 536/02, niepubl.).

Z powyższych względów Sąd Najwyższy w pozostałej części skargę kasacyjną

oddalił jako pozbawioną uzasadnionych podstaw (art. 39814

k.p.c.).