I KZP 30/09

UCHWAŁA Z DNIA 24 LUTEGO 2010 R.

I KZP 30/09

Przepis art. 49 § 1 k.k.w. nie ma zastosowania do zastępczej kary

grzywny orzeczonej na podstawie art. 65 § 1 k.k.w.

Przewodniczący: sędzia SN J. Szewczyk (sprawozdawca).

Sędziowie SN: K. Cesarz, J. Sobczak.

Prokurator Prokuratury Krajowej: B. Mik.

Sąd Najwyższy w sprawie Piotra O., po rozpoznaniu przedstawione-

go na podstawie art. 441 § 1 k.p.k., przez Sąd Okręgowy w C., postano-

wieniem z dnia 6 listopada 2009 r., zagadnienia prawnego wymagającego

zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy regulacja przepisu art. 49 § 1 k.k.w. dopuszczająca możliwość

odroczenia wykonania grzywny odnosi się także do kary zastępczej grzyw-

ny orzeczonej na podstawie art. 65 § 1 k.k.w.?”

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej.

U Z A S A D N I E N I E

Wątpliwości leżące u podstaw zagadnienia prawnego wyłoniły się na

tle następującego stanu faktycznego.

2

Sąd Rejonowy w C., postanowieniem z dnia 6 sierpnia 2009 r., na

podstawie art. 49 § 1 k.k.w. a contrario nie uwzględnił wniosku skazanego

Piotra O. o odroczenie wykonania zastępczej kary grzywny, orzeczonej za

niewykonaną karę 8 miesięcy ograniczenia wolności, przyjmując że do wy-

konania zastępczej kary grzywny nie mają zastosowania przepisy dotyczą-

ce zasadniczej kary grzywny, określone w art. od 45 k.k.w. do art. 51

k.k.w., w tym art. 49 § 1 k.k.w. regulujący możliwość odroczenia ściągnię-

cia grzywny albo rozłożenia jej na raty.

Przedstawione postanowienie zaskarżył w całości skazany, który

wywiódł, że orzeczenie jest błędne i ponowił wniosek o odroczenie wyko-

nania zastępczej kary grzywny, motywując go trudną sytuacją materialną.

Sąd odwoławczy w toku rozpoznania zażalenia powziął wątpliwości

wymagające zasadniczej wykładni ustawy, które przedstawił w trybie art.

441 § 1 k.p.k. Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia. W uzasadnieniu

postanowienia o przekazaniu zagadnienia prawnego Sąd Okręgowy wska-

zał, że problematyka stosowania art. 49 § 1 k.k.w. do kary zastępczej

grzywny dotychczas nie była przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego.

Zagadnieniem tym nie zajmowali się przedstawiciele doktryny, z wyjątkiem

K. Postulskiego, który stwierdził, że „do wykonania zastępczej kary grzyw-

ny nie mają zastosowania przepisy dotyczące zastępczych form jej wyko-

nania (art. 45 – 51 k.k.w.), ich stosowanie wyłącza bowiem przepis szcze-

gólny, którym jest art. 65 § 3 k.k.w.” (Z. Hołda, K. Postulski: Kodeks karny

wykonawczy. Komentarz, Gdańsk 2009, s. 297). W ocenie Sądu Okręgo-

wego zaprezentowane stanowisko nie jest jednak przekonujące, skoro

jeszcze na tej samej stronie powołanego komentarza K. Postulski wywodzi,

że „z treści art. 65 § 3 k.k.w. można też wyprowadzić wniosek, że dopóki

istnieje możliwość ... uiszczenia przez skazanego grzywny, dopóty nie po-

winno orzekać się zastępczej kary pozbawienia wolności”.

3

Zdaniem Sądu Okręgowego w C. dopuszczalność stosowania art. 49

§ 1 k.k.w. także do zastępczej kary grzywny orzeczonej na podstawie art.

65 § 1 k.k.w. jest różnie interpretowana przez sądy, które orzekają odmien-

nie na gruncie analogicznych sytuacji faktycznych i prawnych.

Prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o podjęcie przez Sąd Naj-

wyższy uchwały, że „do wykonania zastępczej kary grzywny orzeczonej na

podstawie art. 65 § 1 k.k.w. nie ma zastosowania przepis art. 49 § 1 k.k.w.”

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

W orzecznictwie i doktrynie utrwalone jest stanowisko, że wystąpienie

z pytaniem prawnym do Sądu Najwyższego w trybie art. 441 § 1 k.p.k. jest

możliwe przy zaistnieniu następujących warunków:

- w postępowaniu odwoławczym wyłoniło się „zagadnienie prawne”, czyli

istotny problem interpretacyjny, a więc taki, który dotyczy przepisu rozbież-

nie interpretowanego w praktyce sądowej lub przepisu o wadliwej redakcji

albo niejasno sformułowanego, dającego możliwość różnych, przeciwstaw-

nych interpretacji,

- zagadnienie to wymaga „zasadniczej wykładni ustawy”, czyli przeciw-

działania rozbieżnościom interpretacyjnym, już zaistniałym w orzecznictwie,

bądź mogącym – z uwagi np. na istotne różnice poglądów doktryny – w nim

zaistnieć, które to rozbieżności są niekorzystne dla prawidłowego funkcjo-

nowania prawa w praktyce,

- pojawiło się ono „przy rozpoznaniu środka odwoławczego”, a więc jest

powiązane z konkretną sprawą i to w taki sposób, że od rozstrzygnięcia

tego zagadnienia prawnego zależy rozstrzygnięcie danej sprawy (por.

R.Stefański: Instytucja pytań prawnych do Sądu Najwyższego w sprawach

karnych, Kraków 2001, s. 264 – 299).

Analizując przedstawione przez Sąd Okręgowy pytanie prawne pod

kątem powyższych wymagań, należy stwierdzić, że spełnia ono wymogi

określone w art. 441 § 1 k.p.k.

4

W procesie wykładni prawa podstawowe znaczenie ma metoda wy-

kładni językowej. Dopiero w sytuacji, w której norma wyinterpretowana me-

todą językową byłaby w sposób jaskrawy społecznie niedorzeczna, czy też

niewątpliwie wskazywałaby na zbyt wąski lub szeroki zakres jej stosowa-

nia, taką wykładnię należy odrzucić i odwołać się do zasad wykładni sys-

temowej oraz funkcjonalnej (por. Z. Wronkowska, Z. Ziembiński: Zarys teo-

rii prawa, Poznań 1997, s. 165; J. Wróblewski: Sądowe stosowanie prawa,

Warszawa 1972, s. 151). Zgodnie z treścią art. 49 § 1 k.k.w. sąd może od-

roczyć ściągnięcie grzywny albo rozłożyć ją na raty, na czas nie przekra-

czający roku „...jeżeli natychmiastowe jej wykonanie pociągnęłoby dla ska-

zanego lub jego rodziny zbyt ciężkie skutki”. Przepis ten znajduje się w

rozdziale VIII Kodeksu karnego wykonawczego dotyczącym kary grzywny,

na którą oskarżony został skazany przez sąd pierwszej lub drugiej instancji

orzekający w zakresie winy i kary. Natomiast art. 65 § 1 k.k.w. zamiesz-

czony został w rozdziale IX zatytułowanym „Kara ograniczenia wolności” i

reguluje on sytuację skazanego na karę ograniczenia wolności, który uchy-

la się od odbywania tej kary, w związku z czym sąd zamienia ją na zastęp-

czą karę grzywny. Niewątpliwie odrębne pojęcia „kara grzywny” i „zastęp-

cza kara grzywny”, użyte w tym samym akcie prawnym nie mają identycz-

nego znaczenia. Przeciwko utożsamianiu tych pojęć przemawia też argu-

ment, że brak jest w Kodeksie karnym wykonawczym przepisu określają-

cego, co należy rozumieć pod pojęciem grzywny, analogicznego do przepi-

su art. 242 § 3 k.k.w. znajdującego się w rozdziale XXI Kodeksu karnego

wykonawczego zatytułowanym „Objaśnienie wyrażeń ustawowych”, z któ-

rego wynika, że jeżeli kodeks używa w znaczeniu ogólnym określenia „kara

pozbawienia wolności”, należy przez to rozumieć również zastępczą karę

pozbawienia wolności, karę aresztu wojskowego, zasadniczą lub zastępczą

karę aresztu, karę porządkową oraz środek przymusu skutkujący pozba-

wienie wolności, chyba że ustawa stanowi inaczej.

5

Przedstawiony przepis został wprowadzony do Kodeksu karnego wy-

konawczego ustawą z dnia 24 lipca 2003 r. o zmianie ustawy Kodeks karny

wykonawczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 142, poz. 1380), i

gdyby ustawodawca widział potrzebę odpowiedniego zrównania kary

grzywny z zastępczą karą grzywny, nic nie stało na przeszkodzie uchwale-

niu analogicznego rozwiązania, jak zawarte w art. 242 § 3 k.k.w., dotyczą-

cego zastępczej kary grzywny.

Zaprezentowane argumenty natury językowej i systemowej, wskazu-

jące na różne znaczenie pojęć „kara grzywny” i „zastępcza kara grzywny”,

jak już wspomniano, znajdują wsparcie w piśmiennictwie, gdzie wyrażono

pogląd, że „do wykonania zastępczej kary grzywny nie mają zastosowania

przepisy dotyczące zastępczych form jej wykonania (art. 45 – 51), ich sto-

sowanie wyłącza bowiem przepis szczególny, którym jest art. 65 § 3.

Przewiduje on, że jeżeli skazany, mimo możliwości uiszczenia zastępczej

kary grzywny, nie uiści jej w terminie, a zostanie stwierdzone, iż nie można

jej ściągnąć w drodze egzekucji, sąd zarządza wykonanie zastępczej kary

pozbawienia wolności. Jeden dzień zastępczej kary pozbawienia wolności

jest równoważny dwóm dniom ograniczenia wolności” (Z. Hołda, K. Postul-

ski, op. cit. s. 297).

Podsumowując, dotychczasowe rozważania wskazują na brak możli-

wości stosowania wprost przepisów zawartych w rozdziale VIII Kodeksu

karnego wykonawczego dotyczących grzywny do zastępczej kary grzywny

orzeczonej na skutek uchylenia się skazanego od odbywania kary ograni-

czenia wolności. Przepisy tego kodeksu nie zawierają zatem bezpośred-

nich regulacji dotyczących terminu uiszczenia, odroczenia wykonania lub

rozłożenia na raty zastępczej kary grzywny orzeczonej w trybie przewidzia-

nym w art. 65 k.k.w.

Brak jakichkolwiek unormowań w tym zakresie stawia na porządku

dziennym kwestię istnienia luk prawnych i ich wypełniania za pomocą ana-

6

logii, czyli metody usuwania luk w ustawie za pomocą analogii legis, w toku

której lukę wypełnia się za pomocą istniejącego przepisu podobnego, bądź

analogii iuris, gdy lukę wypełnia się na podstawie całokształtu obowiązują-

cych norm.

Powszechnie przyjmuje się dopuszczalność analogii legis w procesie

wykładni przepisów Kodeksu karnego wykonawczego (z wyjątkiem analogii

legis na niekorzyść skazanego).

Luką w prawie jest taki brak regulacji, co do którego można racjonal-

nie twierdzić, że nie jest przez ustawodawcę zamierzony (luka realna –

rzeczywista). Nie stanowi luki realnej, luka pozorna – ocenna, wynikająca z

subiektywnego poglądu, iż dana materia powinna być prawnie uregulowa-

na, a nie jest, co należy oceniać jedynie jako niezgodność czyjegoś ideału

prawnego z prawem obowiązującym. Założenia racjonalnego ustawodawcy

nakazują uznać nie tylko, że nie mówi on niczego bez potrzeby, lecz także

respektować to, czego ustawodawca nie powiedział. To ostatnie stwierdze-

nie jest zresztą ujmowane w tradycyjnej regule lege non distinguente nec

nostrum est distinguere (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25

maja 2001 r., WA 15/01, OSNKW 2001, z. 9-10, poz. 81).

Ocena, czy mamy do czynienia z kwestią prawnie obojętną, czy z lu-

ką w prawie powinna być ściśle związana z celami, jakie postawił sobie

ustawodawca. Dlatego niezbędne staje się odwołanie do funkcjonalnej me-

tody wykładni prawa. Celem regulacji prawnej zawartej w art. 65 k.k.w. jest

zapewnienie wykonania wobec skazanego uchylającego się od odbywania

kary ograniczenia wolności zastępczej kary grzywny, a w drugiej kolejności

zastępczej kary pozbawienia wolności. Przykładowo, niewątpliwie istnieje

realna luka prawna dotycząca wykonania zastępczej kary grzywny orze-

czonej w trybie art. 65 § 1 k.k.w., w postaci braku regulacji odnoszącej się

do terminu jej uiszczenia. W opisanej sytuacji konieczne jest wypełnienie

wspomnianej luki na drodze analogii legis, przez stosowanie przepisu po-

7

dobnego, to jest art. 44 § 1 k.k.w., określającego, że skazanego na grzyw-

nę sąd wzywa do jej uiszczenia w terminie 30 dni.

Natomiast wykonaniu zastępczej kary grzywny nie stoi na przeszko-

dzie brak możliwości jej odroczenia lub rozłożenia na raty (luka pozorna).

Wręcz odwrotnie, ustawodawca świadomie zaniechał takich unormowań,

aby zracjonalizować proces wykonywania zastępczej kary grzywny. Zasa-

dą bowiem jest, że skazany powinien odbyć karę, którą mu wymierzono,

jako odpłatę za popełnione przestępstwo. Uporczywe uchylanie się od od-

bycia kary ograniczenia wolności nie może być dla skazanego „opłacalne”.

W judykaturze wyrażono pogląd, że uchylanie się od kary ograniczenia

wolności, skutkujące zamianą jej na karę zastępczą, oznacza tylko takie

zachowanie się skazanego, które jest wyrazem jego negatywnego stosun-

ku do tej kary, czy nałożonych w związku z nią obowiązków lub dozoru, a

więc wynika z jego złej woli, a nie z przyczyn innych, obiektywnych lub na-

wet przez niego zawinionych (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20

maja 1979 r., VI KZP 6/79, OSNKW 1979, z. 9, poz. 89). Podobnie w pi-

śmiennictwie stwierdzono, że uchylanie się od odbywania kary ogranicze-

nia wolności zachodzi wówczas, gdy skazany świadom ciążących na nim

obowiązków składających się na treść określonej postaci kary oraz grożą-

cych mu konsekwencji prawnych na wypadek ich niewykonania, i mając ku

temu obiektywnie istniejące możliwości, z przyczyn od siebie tylko zależ-

nych, wzbrania się przed wykonaniem w całości lub części któregokolwiek

z nich w czasie, miejscu i zakresie wynikającym z obowiązujących przepi-

sów oraz wskazanym przez właściwy organ wykonawczy (por. S. Zimoch:

O uchylaniu się od odbywania kary ograniczenia wolności oraz o rodzajach

i granicach kar zastępczych, NP 1977, nr 2, s. 207).

Wykonanie kary ograniczenia wolności ma na celu wzbudzenie w

skazanym woli kształtowania jego społecznie pożądanych postaw, w

szczególności poczucia odpowiedzialności oraz potrzeby przestrzegania

8

porządku prawnego (art. 53 § 1 k.k.w.). Pomimo uchylania się od odbywa-

nia kary ograniczenia wolności skutkującego orzeczenie zastępczej kary

grzywny, jeżeli skazany jej nie uiści, można orzec zastępczą karę pozba-

wienia wolności tylko w razie ustalenia, że miał możliwość uiszczenia za-

stępczej kary grzywny, a nie uiścił w terminie oraz stwierdzono, że nie

można jej ściągnąć w drodze egzekucji (art. 65 § 3 k.k.w.). Sąd może

wstrzymać wykonanie zastępczej kary pozbawienia wolności w wypadku,

gdy skazany podejmie nakazaną pracę i podda się rygorom z nią związa-

nym; wstrzymanie następuje do czasu wykonania orzeczonej kary ograni-

czenia wolności (art. 65 § 5 k.k.w.). W końcu, skazany może zwolnić się od

odbycia zastępczej kary pozbawienia wolności orzeczonej na podstawie

art. 65 § 3 k.k.w., przez złożenie kwoty pieniężnej przypadającej jeszcze do

uiszczenia z tytułu zastępczej kary grzywny, orzeczonej uprzednio na pod-

stawie art. 65 § 1 k.k.w. (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 paź-

dziernika 1978 r., VII KZP 31/78, OSNKW 1978, z. 12, poz. 139).

Przedstawiony wyżej, bardzo szeroki wachlarz możliwości wykonania

kary ograniczenia wolności, ustawodawca uznał za wystarczający. Skaza-

ny, który z premedytacją uchyla się od odbycia prawomocnie orzeczonej

kary, nie powinien mieć możliwości dalszego jej odwlekania, przez odro-

czenie ściągnięcia zastępczej kary grzywny albo rozłożenia jej na raty. Luki

w prawie nie można domniemywać i w omawianym tu zakresie z pewno-

ścią nie występuje. Wykładnia prawa musi opierać się na założeniu racjo-

nalnego i prawidłowego działania ustawodawcy.

Biorąc powyższe rozważania pod uwagę, Sąd Najwyższy uchwalił, że

przepis art. 49 § 1 k.k.w. nie ma zastosowania do zastępczej kary grzywny

orzeczonej na podstawie art. 65 § 1 k.k.w.