I KZP 35/09

UCHWAŁA SKŁADU SIEDMIU SĘDZIÓW

Z DNIA 24 LUTEGO 2010 R.

I KZP 35/09

Wyrażając, w trybie art. 80 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o

ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.), zgodę na

pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej, sąd dyscyplinarny

orzeka obligatoryjnie o zawieszeniu sędziego w czynnościach służbowych

oraz obniżeniu wynagrodzenia (art. 129 § 2 i 3 powołanej ustawy).

Przewodniczący: sędzia SN H. Gradzik.

Sędziowie SN: W. Błuś, M. Buliński, K. Cesarz, J. Dołhy (spra-

wozdawca), M. Gierszon, P. Kalinowski.

Zastępca Rzecznika Dyscyplinarnego Sądu Apelacyjnego: SSA A.

Seremet.

Sąd Najwyższy, w sprawie Jarosława Ł. – sędziego Sądu Okręgowe-

go, w przedmiocie zezwolenia na pociągnięcie do odpowiedzialności kar-

nej, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 24 lutego 2010

r., przekazanego na podstawie art. 59 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o

Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.), postanowieniem

Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego w składzie trzech sędziów z

dnia 26 listopada 2009 r., do rozstrzygnięcia przez skład siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego następującego zagadnienia prawnego:

„Czy wydając uchwałę o pociągnięciu do odpowiedzialności karnej sędzie-

go, w stosunku do którego nie wszczęto postępowania dyscyplinarnego,

2

Sąd Dyscyplinarny ma obowiązek zawiesić go w obowiązkach służbowych i

obniżyć mu wynagrodzenie (art. 80 w zw. z art. 129 § 2 i 3 u.s.p.)?”

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej.

U Z A S A D N I E N I E

Przedstawione zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego

układu procesowego:

Prokurator Okręgowy wniósł o zezwolenie na pociągnięcie do odpo-

wiedzialności karnej za czyn z art. 177 § 1 k.k. sędziego Sądu Okręgowego

Jarosława Ł.

Uchwałą z dnia 19 czerwca 2009 r., Sąd Apelacyjny – Sąd Dyscypli-

narny zezwolił na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej Jarosława Ł. –

sędziego Sądu Okręgowego, w sprawie o czyn z art. 177 § 1 k.k., odstąpił

natomiast od zawieszenia sędziego w czynnościach służbowych i obniże-

nia wysokości jego wynagrodzenia.

Powyższą uchwałę w zakresie zezwolenia na uchylenie immunitetu

zaskarżył obrońca sędziego Jarosława Ł., natomiast Zastępca Rzecznika

Dyscyplinarnego zaskarżył ją w części dotyczącej odstąpienia od zawie-

szenia w czynnościach służbowych i obniżenia wynagrodzenia. Sąd Naj-

wyższy – Sąd Dyscyplinarny, rozpoznając środki odwoławcze, powziął po-

ważne wątpliwości co do wykładni prawa – art. 129 § 2 u.s.p., co legło u

podstaw przedstawienia zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia powięk-

szonemu składowi Sądu Najwyższego.

Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny zwrócił uwagę na to, że w za-

kresie interpretacji art. 129 § 2 u.s.p. występują rozbieżności, zarówno w

literaturze prawniczej, jak i w orzecznictwie dyscyplinarnym Sądu Najwyż-

3

szego. W literaturze przedmiotu prezentowane są dwa przeciwstawne po-

glądy w kwestii wykładni art. 129 § 2 u.s.p. Zgodnie z pierwszym, obowią-

zek zawieszenia w czynnościach, przewidziany w art. 129 § 2 u.s.p. doty-

czy tylko przypadków, gdy występują przesłanki z art. 129 § 1 u.s.p., a więc

w sytuacji, w której postępowanie dyscyplinarne już wszczęto i w którym

stwierdzono, że przewinienie służbowe zawiera znamiona przestępstwa

(art. 119 u.s.p.). Autorzy tego stanowiska (T. Ereciński, J. Gudowski, J.

Iwulski: Komentarz do prawa o ustroju sądów powszechnych i ustawy o

Krajowej Radzie Sądownictwa, Warszawa 2002, wyd. 1, s. 386 – 387) wy-

różnili zatem trzy możliwe sytuacje:

1. wszczęto postępowanie dyscyplinarne co do przewinienia służbo-

wego odnośnie do czynu, który nie ma znamion przestępstwa lub o ubez-

własnowolnienie (art. 129 § 1 u.s.p.) – w takiej sytuacji sąd dyscyplinarny

może zawiesić sędziego w czynnościach służbowych, nie może natomiast

obniżyć mu wynagrodzenia;

2. wszczęto postępowanie dyscyplinarne dotyczące przewinienia

służbowego, a sąd dyscyplinarny uzna, że ma ono znamiona przestępstwa

(art. 119 w zw. z art. 129 § 2 i 3 u.s.p.) – w takiej sytuacji sąd dyscyplinarny

może wydać uchwałę, o jakiej mowa w art. 80 u.s.p., z urzędu wydając

wówczas uchwałę o zawieszeniu i obniżeniu wynagrodzenia;

3. sąd dyscyplinarny odrębnie rozpoznaje wniosek o uchylenie im-

munitetu wobec sędziego, przeciwko któremu wszczęcie postępowania

dyscyplinarnego dotąd nie nastąpiło (art. 80 u.s.p.) – w takiej sytuacji obo-

wiązku wydania z urzędu uchwały, o jakiej mowa, nie ma.

Pogląd przeciwny wyrażony został przez W. Kozielewicza (Odpowie-

dzialność dyscyplinarna sędziów. Komentarz, Warszawa 2005, s. 143 –

148). Autor podnosi, że obowiązek zawieszenia sędziego w czynnościach

służbowych i obniżenia wynagrodzenia istnieje w każdym wypadku, w któ-

rym sąd dyscyplinarny wydał uchwałę o uchyleniu immunitetu, niezależnie

4

od tego, czy postępowanie dyscyplinarne zostało wszczęte czy też nie, a

uzależnianie tego obowiązku od wszczęcia postępowania dyscyplinarnego

oznacza stwarzanie dodatkowej przesłanki, której w art. 129 § 2 u.s.p. nie

ma.

Rozbieżność poglądów w omawianej kwestii ujawniła się także w

orzecznictwie Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego. W większości

orzeczeń Sąd Najwyższy uznał, że uchylenie immunitetu oznacza obligato-

ryjne zawieszenie sędziego w czynnościach służbowych i obniżenie wyna-

grodzenia, bez względu na to, czy wszczęto postępowanie dyscyplinarne,

zob. uchwały Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego: z dnia 23 wrze-

śnia 2002 r., SNO 30/02 (OSNSD 2002, poz. 12); z dnia 1 marca 2005 r.,

SNO 8/05 (OSNSD 2005, poz. 5); z dnia 10 maja 2006 r., SNO 15/06

(OSNSD 2006, poz. 33); z dnia 27 czerwca 2008 r., SNO 59/08 (OSNSD

2008, poz. 67); postanowienie z dnia 27 listopada 2003 r., SNO 74/03

(OSNSD II 2003, poz. 68) oraz postanowienie z dnia 29 października 2008

r., SNO 61/08 (OSNSD 2008, poz. 96). W orzeczeniach tych powoływano

się na literalną wykładnię art. 129 § 2 u.s.p. oraz to, że zezwolenie na po-

ciągnięcie do odpowiedzialności karnej sędziego może zostać wydane tak-

że w sytuacji, gdy nie toczy się postępowanie dyscyplinarne. Podniesiony

został także argument, że uznanie wymogu równoległego toczenia się po-

stępowania dyscyplinarnego oznaczałoby w istocie wyłączenie zastosowa-

nia tego przepisu w razie wcześniejszego zakończenia postępowania dys-

cyplinarnego, a tym samym wyłączenie możliwości pociągnięcia sędziego

do odpowiedzialności karnej (por. uzasadnienie uchwały SNO 8/05).

Przeciwne stanowisko zajął Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny w

uchwale z dnia 20 maja 2004 r., SNO 15/04 (OSNSD I 2004, poz. 24),

uznając, że uchylenie immunitetu nie może powodować automatycznie za-

wieszenia sędziego w czynnościach służbowych, a co za tym idzie, obni-

żenia wynagrodzenia. W uchwale z dnia 27 lipca 2006 r., SNO 33/06

5

(OSNSD 2006, poz. 46), Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny wskazał na

konieczność badania przesłanek zawieszenia sędziego, do których należą

szkodliwość dla służby, stopień zawinienia, dobro wymiaru sprawiedliwości.

Uznał tym samym, że zawieszenie nie jest obligatoryjne, w przeciwnym

bowiem razie badanie owych przesłanek byłoby bezprzedmiotowe.

W dalszej części uzasadnienia postanowienia z dnia 26 listopada

2009 r. Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny przedstawił także własną ana-

lizę zagadnienia prawnego przedstawionego powiększonemu składowi Są-

du Najwyższego.

Rozstrzygając przedstawione zagadnienie prawne Sąd Najwyższy w

powiększonym składzie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 181 zd. 1 Konstytucji RP, pociągnięcie sędziego do

odpowiedzialności karnej może nastąpić tylko za „uprzednią zgodą Sądu”.

Tryb postępowania w zakresie uchylenia immunitetu sędziego regulują

przepisy art. 80 i art. 110 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju

sądów powszechnych.

Postępowanie immunitetowe toczy się przed sądem dyscyplinarnym,

jest jednak postępowaniem incydentalnym, związanym z postępowaniem

przygotowawczym in rem, warunkującym możliwość toczenia się postępo-

wania karnego przeciwko sędziemu, którego chroni immunitet. Oczywiste

jest zatem, że postępowanie o zezwolenie na pociągnięcie sędziego do

odpowiedzialności karnej nie jest postępowaniem dyscyplinarnym (por. po-

stanowienie Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego z dnia 29 paź-

dziernika 2008 r., SNO 61/08, Lex 491426, uchwała składu siedmiu sę-

dziów Sądu Najwyższego z dnia 27 maja 2009 r., I KZP 5/09 – OSNKW

2009, z. 7, poz. 51).

Art. 180 ust. 2 Konstytucji RP określa konstytucyjne wymogi zawie-

szenia sędziego w urzędowaniu – może ono nastąpić wyłącznie na mocy

orzeczenia sądu i tylko w wypadkach określonych w ustawie. Przepisy

6

u.s.p. przewidują fakultatywne i obligatoryjne wypadki zawieszenia sędzie-

go w czynnościach służbowych. Do tych pierwszych należy zaliczyć zawie-

szenie w czynnościach służbowych sędziego, przeciwko któremu wszczęto

postępowanie dyscyplinarne lub o ubezwłasnowolnienie (art. 129 § 1

u.s.p.) oraz zawieszenie sędziego po zarządzeniu natychmiastowej prze-

rwy w czynnościach służbowych sędziego (art. 130 u.s.p.). Do drugiej gru-

py należy: zawieszenie w wypadku nieprawomocnego orzeczenia kary

dyscyplinarnej złożenia sędziego z urzędu (art. 123 § 1 u.s.p.), zawieszenie

sędziego w czynnościach służbowych w wypadku wydania uchwały zezwa-

lającej na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej (art. 129 § 2

u.s.p.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego jednoli-

cie przyjmuje się, że sąd dyscyplinarny, rozpoznając wniosek o wyrażenie

zgody na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej stosuje, w

zakresie nieuregulowanym przepisem art. 80 u.s.p., odpowiednio przepisy

rozdziału trzeciego – działu II u.s.p. o postępowaniu dyscyplinarnym. Nie

ulega zatem wątpliwości, że z chwilą podjęcia przez sąd dyscyplinarny

uchwały o zezwoleniu na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności kar-

nej powstaje – z mocy przepisu art. 129 § 2 u.s.p. – ustawowy obowiązek

zawieszenia sędziego w czynnościach służbowych, a w następstwie obni-

żenia wynagrodzenia na podstawie art. 129 § 3 u.s.p. Nie ma żadnych

podstaw do przyjęcia, że odpowiednie stosowanie tych przepisów w postę-

powaniu immunitetowym nie oznacza obligatoryjnego charakteru przewi-

dzianych w nich skutków.

Szczególny charakter postępowania immunitetowego, pomimo jego

podobieństwa z postępowaniem dyscyplinarnym ze względu na podmiot,

którego dotyczą i organ je prowadzący oraz podobieństwo celów, przema-

wia przeciwko przytoczonemu wyżej stanowisku komentatorów, wiążących

obowiązek zastosowania instytucji określonej w art. 129 § 2 u.s.p., z faktem

7

wszczęcia postępowania dyscyplinarnego. Znamienne jest, że w wydaniu 2

(Warszawa 2010, s. 580 – 582) autorzy Komentarza odstąpili od dotych-

czasowej wykładni.

W aktualnym stanie prawnym przepisy ustawy o ustroju sądów po-

wszechnych nie różnicują sytuacji sędziego w zakresie pełnienia służby w

zależności od tego, jakiego rodzaju przestępstwa dotyczy wniosek o uchy-

lenie immunitetu. Wydaje się natomiast, że racjonalną regulację zawiera

ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych

(Dz. U. z 2007 r. Nr 226, poz. 1676 ze zm.), której art. 41b § 1 a określa

obligatoryjność zawieszenia sędziego w czynnościach służbowych w wy-

padku wydania uchwały zezwalającej na pociągnięcie sędziego do odpo-

wiedzialności karnej za przestępstwo umyślne, natomiast w wypadku ze-

zwolenia na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej za prze-

stępstwo nieumyślne, zawieszenie sędziego jest fakultatywne. Dla wpro-

wadzenia takiej normy w stosunku do sędziów sądów powszechnych nie-

zbędna byłaby interwencja ustawodawcy.

W konkluzji Sąd Najwyższy zdecydował o podjęciu uchwały o treści

sformułowanej na wstępie.