V CSK 295/09

Sygn. akt V CSK 295/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 lutego 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z powództwa "Społem" Powszechnej Spółdzielni Spożywców w G.

przeciwko Gminie G.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 25 lutego 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 5 marca 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną; zasądza od strony powodowej na

rzecz strony pozwanej kwotę 2 700 (dwa tysiące siedemset) zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Strona powodowa – Powszechna Spółdzielnia Spożywców – „Społem” w G.

w pozwie skierowanym przeciwko Gminie G. domagała się zobowiązania strony

pozwanej do złożenia oświadczeń woli: 1) o ustanowieniu na jej rzecz użytkowania

wieczystego gruntu (działki nr 25/1 o pow. 0,3395 ha, położonej w G. przy ul. L.;

księga wieczysta nr [...]); 2) o nieodpłatnym przeniesieniu na rzecz powódki

własności budynków użytkowych (magazynów nr 11 i 12) znajdujących się na tej

działce. Roszczenia te powódka wywodziła z treści art. 207 ust. 11 ustawy z dnia

21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tj. Dz. U z 2004 r. Nr 261,

poz. 2063 ze zm.) w brzmieniu sprzed dnia 15 lutego 2000 r. (cyt. dale jako

„u.g.n.”)

Sąd Okręgowy oddalił powództwo po ustaleniu następującego stanu

faktycznego.

Pozwana jest właścicielką nieruchomości, w skład w której wchodzi

zabudowana, sporna działka nr 25/1. Działka ta pozostawała początkowo

w użytkowaniu G. Zakładów Przemysłu Piekarskiego w G. (od dnia 1 marca 1971

do dnia 30 czerwca 1976 r.). Przedsiębiorstwo to zlikwidowano, a cały jego

majątek nabył odpłatnie Centralny Związek Spółdzielni Spożywców (CZSS)

„Społem” (na podstawie uchwały Rady Ministrów z dnia 21 maja 1976 r., nieopub.).

Wspomniany majątek przekazany został następnie Wojewódzkiej Spółdzielni

Spożywców (WSS) „Społem” w K. Od dnia 1 stycznia 1998 r. działka nr 25/1

pozostaje w posiadaniu powódki, będącej następczynią prawną WSS w K. –

Oddziału w G. Powódka opłaca podatki i przeprowadza niezbędne remonty

spornych budynków. W dniu 2 listopada powódka wystąpiła do pozwanej Gminy o

ustanowienie na jej rzecz użytkowania wieczystego nieruchomości i sprzedaż

usytuowanych na niej budynków przy uwzględnieniu nakładów koniecznych.

Ostatecznie pozwana odmówiła uwzględnienia wniosku z powodu niespełnienia,

zdaniem pozwanej, przesłanek skutecznego żądania wywodzonego z art. 207 ust.

1 u.g.n.

3

Oddalając powództwo, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że

w rozpoznawanej sprawie nie było podstaw do stosowania art. 207 ust. 1 u.g.n.

w brzmieniu sprzed dnia 15 lutego 2000 r., ponieważ powódka przed wejściem

w życie ustawy nowelizującej przepis art. 207 ust. 1 u.g.n. nie spowodowała

jednak skutecznego wszczęcia postępowania w przedmiocie nabycia użytkowania

wieczystego spornej działki na podstawie wspomnianego przepisu. Takiego

wszczęcia na spowodował wniosek powódki z dnia 2 listopada 1995 r. Brak

zabudowania spornej działki przez powódkę uzasadniał, zdaniem Sądu, oddalenie

powództwa.

Sąd Apelacyjny, orzekając ponownie, oddalił apelację powódki. Sąd ten

stwierdził, że powódka wykazała maksymalnie ukształtowaną ekspektatywę

uzyskania prawa podmiotowego (w rozumieniu przyjętym w wyroku TK z dnia

10 kwietnia 2006 r., SK 30/04, OTK-A 2006, nr 4, poz. 2) i odmiennie niż Sąd

Okręgowy przyjął, iż przed dniem 15 lutego 2000 r. powodowa Spółdzielnia

spowodowała jednak wszczęcie postępowania w przedmiocie nabycia użytkowania

wieczystego spornej działki na podstawie 207 ust. 1 u.g.n. w brzmieniu sprzed dnia

15 lutego 2000 r. Takie skutki prawne należało bowiem przypisywać wnioskowi

powódki z dnia 2 listopada 1995 r. w świetle art. 233 u.g.n. Jednakże żądanie

nieodpłatnego przeniesienia własności budynków znajdujących się na gruncie nie

mogło być uznane za nieuzasadnione z tego względu, ponieważ strona powodowa

nie wykazała jednak faktu nabycia tych budynków ze środków własnych lub

funduszy własnych jej poprzednika prawnego. Fakt zaangażowania takich środków

nie wynikał bowiem z prezentowanych dowodów w toku postępowania

dowodowego. Ponadto powódka nie przedstawiła stosownego wykazu należności

i zobowiązań stosownie do obowiązujących w latach 70-tych przepisów prawnych.

W konsekwencji ostateczne żądanie w postaci przeniesienia na nią własności

budynków, znajdujących się na gruncie, Sąd Apelacyjny uznał za nieuzasadnione,

skoro nie wykazano zapłaty za te budynki przez poprzednika prawnego powodowej

Spółdzielni, tj. przez WSS „Społem” w K.

W skardze kasacyjnej strony powodowej podnoszono zarzuty naruszenia

przepisów prawa procesowego, tj. art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c., art. 321

k.p.c. w zw z art. 382 k.p.c. Eksponowano też zarzuty naruszenia prawa

4

materialnego, tj. art. 207 ust. 1 u.g.n. i art. 200 ust. 1 pkt 1 (w brzmieniu sprzed

dnia 15 lutego 2000r.), § 8 ust. 1 i § 9 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

10 lutego 1998 r. w sprawie przepisów wykonawczych dotyczących uwłaszczenia

osób prawnych (...) (Dz. U. Nr 23, poz. 120, cyt. dalej jako „rozporządzenie

z 1998 r.”). Skarżąca wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W orzecznictwie Sądu Najwyższego trafnie przyjmuje się, że zarzutem

kasacyjnym może być także zarzut naruszenia art. 231 k.c., statuującego

domniemanie faktyczne, jeżeli sąd meriti odrzucił możliwość dokonania ustaleń

faktycznych w inny sposób niż tylko poprzez przeprowadzenie dowodów

bezpośrednich na zaistnienie okoliczności podlegających ustaleniu (tak np. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 2006 r., III CSK 174/06 nieopubl.). Należy

zgodzić się z sugestią strony skarżącej, że przepis § 8 ust. 1 i § 9 ust. 2

rozporządzenia z 1998 r. nie eliminują możliwości posłużenia się domniemaniami

faktycznymi w odniesieniu do wykazania faktu nabycia znajdujących się na gruncie

budynków ze środków własnych nabywcy lub z funduszy ich poprzedników

prawnych (art. 200 ust. 1 pkt 1 u.g.n. w zw. z art. 207 ust. 1 u.g.n.). Wbrew

stanowisku przyjętym w skardze, Sąd Apelacyjny rozważał jednak zastosowanie

domniemania faktycznego w odniesieniu do faktu nabycia przez stronę powodową

obiektów budowlanych (magazynów) ze środków własnych w rozumieniu art. 200

ust. 1 pkt 1 u.g.n. Szeroko analizując zeznania świadków, treść kserokopii

protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia 30 czerwca 1976 r. (k. 112-114 akt),

dokumenty wymienione między różnymi jednostkami spółdzielczymi i państwowymi

(k. 105-111 akt), Sąd drugiej instancji stwierdził, że na podstawie takich środków

dowodów (zwłaszcza – dokumentów) nie można było ustalić faktu zapłaty za

budynki objęte powództwem, ponieważ środki te nie odnoszą się wprost do tej

okoliczności, a ich ogólnikowość wykluczała możliwość zastosowania art. 231

k.p.c. (s.11 uzasadnienia zaskarżonego wyroku). Ogólnikowość ta polegała na tym,

że nie sposób było ustalić, za które budynki – znajdujące się na spornym gruncie –

nastąpiła w istocie zapłata w sytuacji, w której doszło do przejęcia przez CZSS

„Społem” także innych jeszcze składników majątkowych zlikwidowanego

5

przedsiębiorstwa. Oznacza to, że Sąd Apelacyjny stwierdził, iż analizowane

dokumenty nie mogły stanowić miarodajnej podstawy do przyjęcia ostatecznego

wniosku (dotyczącego pochodzenia funduszy) przy pomocy konstrukcji

domniemania faktycznego z art. 231 k.c. (z udowodnionego faktu – wniosek

o innym fakcie). Trafnie bowiem przyjęto, że strona powodowa nie wykazała

wspomnianej podstawy domniemania faktycznego. W rezultacie zarzut naruszenia

art. 231 k.c. należało uznać na nieuzasadniony. Tym samym nie można uznać za

przekonywający także zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w wyniku jakoby

niewystarczającego uzasadnienia wyroku w zakresie przyjęcia za nieudowodnioną

okoliczność zapłaty za składnik budowlany nieruchomości objętej powództwem.

Powodowa Spółdzielnia wywodziła swoje roszczenie z przepisu art. 207

ust. 1 u.g.n. w brzmieniu sprzed zmiany tego przepisu w dniu 15 lutego 2000 r.

(Dz. U z 2000 r. Nr 6, poz. 70). Odmiennie niż Sąd pierwszej instancji, Sąd

Apelacyjny ustalił, że przed wejściem w życie ustawy nowelizującej art. 207 ust. 1

u.g.n. powodowa Spółdzielnia spowodowała wszczęcie stosownego postępowania

w przedmiocie nabycia użytkowania wieczystego spornego gruntu na podstawie

tego przepisu. Zgodnie z art. 233 u.g.n., skutki wszczęcia wspomnianego

postępowania łączyć należało z wnioskiem Spółdzielni z dnia 2 listopada 1995 r.,

w którym strona powodowa domagała się ustanowienia użytkowania wieczystego

nieruchomości położonej przy ul. L. w G. i sprzedaży usytuowanych na niej

budynków przy uwzględnieniu nakładów koniecznych.

Przepis art. 207 ust. 1 (w brzmieniu sprzed dnia 15 lutego 2000 r.) uzależniał

powstanie roszczenia podmiotu uprawnionego (gdy w grę wchodziło jedynie

ustanowienie użytkowania wieczystego obejmującego nieruchomość) od dwóch

przesłanek, tj. istnienia posiadania nieruchomości stanowiącej m.in. własność

gminy i nielegitymowanie się przez posiadacza (w dniu 5 grudnia 1990 r. i w dniu

wejścia w życie ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami,

tj. w dniu 1 stycznia 1998 r.) wskazanymi w tym przepisie dokumentami. Jeżeli

natomiast oddaniu w użytkowanie wieczyste podlegała nieruchomość zabudowana

na podstawie pozwolenia na lokalizację stałą, należało stosować odpowiednio

przepis art. 200 ust. 1 pkt 1 u.g.n., przewidujący nabycie własności budynków

odpłatnie, jeżeli zostały one wybudowane lub nabyte ze środków własnych

6

podmiotów występujących z roszczeniem lub ich poprzedników prawnych (art. 207

ust. 1 zd. II u.g.n.).

Należy przyjąć ,że powodowa Spółdzielnia sformułowała swoje roszczenie

w taki sposób, że obejmowało ono możliwość zobowiązania strony pozwanej do

złożenia oświadczenia woli w przedmiocie nabycia spornych budynków

(magazynów) także odpłatnie. Opierała bowiem pierwotnie swoje żądanie także na

podstawie art. 204 u.g.n. i okolicznościach faktycznych uzasadniających jego

zastosowanie. Jeżeli w obecnie ukształtowanej sytuacji procesowej (po uchyleniu

poprzedniego wyroku Sądu Apelacyjnego wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia

9 października 2008 r.) skarżąca może skutecznie popierać roszczenie

wywodzone z art. 207 ust. 1 u.g.n. (w brzmieniu sprzed dnia 15 lutego 2000 r.),

obejmujące też odpłatne uzyskanie prawa własności budynków (magazynów

znajdujących się na nieruchomości), to powinna była udowodnić wspomnianą już,

dodatkową przesłankę takiego żądania, tj. fakt dysponowania stosownym

„pozwoleniem na budowę z lokalizacją stałą” (art. 207 ust. 1 zd. II u.g.n.).

Z ustaleń dokonanych przez oba Sądy meriti nie wynika to, że takie pozwolenie

istotnie istniało. Odesłanie w omawianym zakresie do art. 200 ust. 1 pkt 1 u.g.n. nie

eliminuje wymogu dysponowania wspomnianym zezwoleniem niezależnie od tego,

czy zgłoszone zostało roszczenie nabycia na własność budynków w sposób

odpłatny lub nieodpłatny.

Nie można zatem podzielić zarzutu naruszenia art. 200 ust. 1 pkt 1 u.g.n.

i art. 207 ust. 1 u.g.n. Dlatego Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną jako

nieuzasadnioną art. 39814

k.p.c. i rozstrzygnął o kosztach postępowania

kasacyjnego.