I CSK 352/09

Sygn. akt I CSK 352/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Marek Sychowicz (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa A. K. i J. C.

przeciwko Miastu W.

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 4 marca 2010 r.,

skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 czerwca 2008 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala skargę kasacyjną;

zasądza od A. K. i J. C. - od każdego z nich po 1800 (jeden tysiąc osiemset)

złotych na rzecz Miasta W. tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

D. R., A. K., J. C. i E. C. wnieśli o zasądzenie od Miasta W. – po zmodyfikowaniu

żądania – po 750.000 zł z odsetkami ustawowymi na rzecz każdego z nich tytułem

2

odszkodowania za pozbawienie ich prawa własności nieruchomości położonej w W.

przy ul. M. o powierzchni 919,2 m2

, zabudowanej budynkiem, w którym znajduje się 38

lokali mieszkalnych. Wyrokiem z dnia 18 września 2007 r. Sąd Okręgowy w W. oddalił

powództwo, a wyrokiem z dnia 25 czerwca 2008 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelacje

powodów od tego wyroku.

W sprawie zostało ustalone, że powodowie są spadkobiercami P. i C. C., którzy

byli właścicielami nieruchomości. Nieruchomość została objęta działaniem przepisów

dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów (…) (Dz. U. Nr

50, poz. 279 ze zm.; dalej – „dekret”). Prezydium Rady Narodowej (…) przejęło ją w dniu

25 czerwca 1954 r. Wniosek jednej z współwłaścicielek o przyznanie prawa własności

czasowej gruntu decyzją Prezydium Rady Narodowej (…) z dnia 24 września 1954 r. nie

został uwzględniony. Wniosek o przyznanie odszkodowania na podstawie przepisów

dotyczących wywłaszczania nieruchomości decyzją z dnia 2 października 1971 r. został

załatwiony odmownie.

Zdaniem Sądu Okręgowego powodowie nie wykazali podstaw odpowiedzialności

odszkodowawczej pozwanego. Nie może też być mowy o bezpodstawnym wzbogaceniu

pozwanego, albowiem tak jak i jego poprzednik prawny – Skarb Państwa ma tytuł

prawny do nieruchomości.

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji co do niewykazania

przez powodów, że na skutek bezprawnego działania pozwanego ponieśli szkodę, która

pozostaje w adekwatnym związku przyczynowym ze zdarzeniem wywołującym tę

szkodę. Uznał, że przejęcie nieruchomości na podstawie dekretu nie może być

poczytane jako działanie bezprawne. Zwrócił uwagę, że roszczenie powodów o

odszkodowanie na podstawie art. 9 dekretu wygasło na skutek niewystąpienia o jego

przyznanie przez osoby uprawnione i że nie podjęły one starań o przyznanie

stosownych świadczeń w oparciu o przepisy ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o

gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (tekst jedn.: Dz.U. z 1991 r. Nr 30,

poz. 127 ze zm.; dalej – „ustawa z 1985 r.”).

Skargę kasacyjną od wymienionego wyroku Sądu Apelacyjnego wnieśli

powodowie A. K. i J. C. Podstawami skargi są: I. naruszenie prawa materialnego: 1) art.

417 k.c. przez błędną wykładnię polegającą na niezasadnym przyjęciu, że jednostka

samorządu terytorialnego nie ponosi odpowiedzialności za działania swoich urzędników

(i za ich bezczynność), którzy nie wypłacili powodom żadnego odszkodowania za

przejęte mienie, w sytuacji gdy powodom i ich poprzednikom prawnym odmówiono

3

przyznania własności czasowej (użytkowania wieczystego), 2) art. 8 i 9 dekretu w zw. z

art. 82 ust. 1 ustawy z 1985 r. przez niezasadne przyjęcie, że przepis ten dawał

jakiekolwiek prawo do odszkodowania, mimo niewydania przepisów wykonawczych

na podstawie art. 9 ust. 3 dekretu i uznania roszczeń o odszkodowanie za wygasłe na

podstawie art. 82 ust. 1 ustawy z 1985 r., 3) art. 82 ust. 2 ustawy z 1985 r. przez błędne

przyjęcie, że powodowie mogli na jego podstawie ubiegać się o jakiekolwiek

świadczenie w sytuacji, gdy nieruchomość jest zabudowana domem mieszkalnym

przekraczającym 20 izb, II. naruszenie przepisów postępowania, tj. 1) art. 386 § 4 k.p.c.

przez nierozpoznanie istoty sprawy i 2) art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez brak

należytego uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Skarżący wnieśli o zmianę

zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa, ewentualnie o zmianę zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania.

Pozwany w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o odmowę jej przyjęcia,

względnie oddalenie skargi i zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I. Rozpoznanie w pierwszej kolejności zarzutów skargi kasacyjnej mieszczących

się w drugiej jej podstawie prowadzi do stwierdzenia, że są one niezasadne.

Wbrew przekonaniu skarżących Sąd pierwszej instancji rozpoznał istotę sprawy.

Oddalił bowiem powództwo o odszkodowanie w następstwie ustaleń, których ocena

doprowadziła do wniosku, że powodowie nie wykazali podstaw odpowiedzialności

odszkodowawczej pozwanego. Ocenił też zasadność powództwa w świetle przepisów o

bezpodstawnym wzbogaceniu. Nie zachodziła zatem przyczyna uchylenia wydanego

przezeń wyroku w postaci nierozpoznania istoty sprawy i Sąd Apelacyjny nie naruszył

art. 386 § 4 k.p.c. przez nieuchylenie tego wyroku.

Zgodnie z utrwalonym poglądem naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 §

1 k.p.c. może stanowić uzasadnioną podstawę kasacyjną tylko wtedy, gdy uzasadnienie

zaskarżonego orzeczenia nie posiada wszystkich koniecznych elementów bądź zawiera

tak oczywiste braki, że uniemożliwiają one jego kontrolę kasacyjną. Uzasadnienie

zaskarżonego wyroku nie jest dotknięte takimi nieprawidłowościami. Pozwala na

dokonanie – w granicach zaskarżenia i podstaw rozpoznawanej skargi kasacyjnej (art.

39813

§ 1 k.p.c.) – oceny prawidłowości zaskarżonego wyroku.

II. Skarżący nie wskazali, czy zarzucają naruszenie art. 417 k.c. w jego

pierwotnym brzmieniu, czy w brzmieniu nadanym mu przez ustawę z dnia 17 czerwca

4

2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 162,

poz. 1692). Ponieważ przepis ten w pierwotnym brzmieniu dotyczył tylko

odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa, a powodowie dochodzą na jego

podstawie odszkodowania od jednostki samorządu terytorialnego, należało przyjąć, że

zarzucili jego naruszenie w nowym brzmieniu, przewidującym odpowiedzialność

odszkodowawczą jednostki samorządu terytorialnego. W tym brzmieniu art. 417 k.c. ma

zastosowanie do zdarzeń i stanów prawnych powstałych po dniu 1 września 2004 r. (art.

5 powołanej wyżej ustawy). Należy zatem rozumieć, że skarżący upatrują

odpowiedzialności pozwanego za szkodę wyrządzoną przez działanie (zaniechanie)

mające miejsce po tym dniu.

Trafnie Sąd Apelacyjny uznał, że na powodach spoczywał obowiązek wykazania,

iż zachodzą przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanego (art. 6 k.c.).

Zasadniczą przesłanką przewidzianej w art. 417 § 1 k.c. odpowiedzialności jednostki

samorządu terytorialnego jest „niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy

wykonywaniu władzy publicznej”. Powodowie powinni zatem wykazać, że pozwany miał

po dniu 1 września 2004 r. obowiązek wypłacenia im odszkodowania za pozbawienie ich

prawa własności nieruchomości i niewypłacenie tego odszkodowania było niezgodne z

prawem.

W sprawie jest niesporne, że nieruchomość, za pozbawienie prawa własności

której powodowie domagają się odszkodowania, objęta została działaniem przepisów

dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów (…). Na

podstawie art. 1 dekretu z dniem 21 listopada 1945 r. przeszedł na własność gminy W.

grunt wchodzący w skład nieruchomości, a budynek położony na gruncie pozostał

własnością dotychczasowych właścicieli (art. 5 dekretu). Wobec nieprzyznania im

(decyzja z dnia 24 listopada 1954 r.) prawa własności czasowej gruntu (które z dniem 1

stycznia 1947 r. zastąpiło przewidziane w art. 7 ust. 1 prawo wieczystej dzierżawy i

prawo zabudowy i które z dniem 22 października 1961 r. zostało zastąpione przez

prawo użytkowania wieczystego), na podstawie art. 8 dekretu budynek przeszedł na

własność Skarbu Państwa (wskutek zniesienia z dniem 13 kwietnia 1950 r. związków

samorządu terytorialnego – art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych

organach jednolitej władzy państwowej, Dz. U. Nr 14, poz. 130 ze zm.).

Stosownie do art. 7 ust. 5 i art. 8 dekretu za utracone grunty i budynki

dotychczasowym ich właścicielom lub ich następcom prawnym przysługiwało

odszkodowanie. W związku z tym należy zauważyć, że po pierwsze, według art. 9 ust. 2

5

dekretu prawo do żądania odszkodowania powstawało po upływie 6 miesięcy od dnia

objęcia gruntu w posiadanie przez gminę W. i wygasało po upływie lat trzech od tego

terminu. Prawo do żądania odszkodowania należnego powodom [wobec objęcia gruntu

w posiadanie przez Prezydium Rady Narodowej (…) w dniu 25 czerwca 1954 r.]

wygasło więc z dniem 25 grudnia 1957 r. Po drugie, gdyby prawo to wówczas nie

wygasło, wygasłoby z dniem 1 sierpnia 1985 r. na podstawie art. 82 ust. 1 ustawy z

1985 r., co przyznają skarżący. Po trzecie – co także jest zgodne z twierdzeniem

skarżących – brak przepisów, które na podstawie art. 9 ust. 3 dekretu powinny być

wydane, uniemożliwia przyznanie odszkodowania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący powołali się na art. 64 Konstytucji i

art. 1 Protokołu Nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych

Wolności. Przepisy te nie mogą jednakże stanowić bezpośredniej podstawy

dochodzonego przez nich odszkodowania, skoro warunki jego przyznania i wygaśnięcia

prawa do tego odszkodowania uregulowane zostały w ustawie. Zarzut naruszenia

wymienionych przepisów nie został objęty podstawami rozpoznawanej skargi kasacyjnej

i bliższe rozważanie, czy nie zostały one naruszone przez ich niezastosowanie

oznaczałoby rozpoznanie skargi kasacyjnej poza jej granicami (art. 39813

§ 1 k.p.c.).

Niewypłacenie powodom odszkodowania po dniu 1 września 2004 r. nie jest więc

niezgodnym z prawem zaniechaniem, gdyż – wobec braku podstawy prawnej – nie było

obowiązku przyznania tego odszkodowania.

W sprawie zbędne jest rozstrzyganie, czy obowiązek przyznania odszkodowania,

który początkowo spoczywał na gminie W., a od dnia 13 kwietnia 1950 r., wskutek

zniesienia związków samorządu terytorialnego (art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 20 marca

1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej), obciążał Skarb Państwa,

z chwilą reaktywowania z dniem 27 maja 1990 r. samorządu terytorialnego ustawą z

dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym (tekst jedn.: Dz.U. z 1996 r. Nr 13,

poz. 74 ze zm.) pozostał przy Skarbie Państwa, czy też przeszedł na gminę W. i czy

Skarb Państwa, czy też ta gmina, ponosi odpowiedzialność za zobowiązania powstałe

przed dniem 27 maja 1990 r. (art. 36 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. Przepisy

wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach

samorządowych, Dz.U. Nr 32, poz. 191 ze zm.). Rozstrzygnięcie sprawy zaskarżonym

wyrokiem nie jest wynikiem uznania, że po stronie pozwanego brak jest legitymacji

procesowej, a legitymację taką mógłby mieć Skarb Państwa i podstawą skargi

kasacyjnej nie jest zarzut dotyczący tej kwestii.

6

Skarżący mają o tyle rację, że stwierdzenie Sądu Apelacyjnego, iż roszczenie

powodów o odszkodowanie na podstawie art. 9 dekretu wygasło na skutek

niewystąpienia o jego przyznanie sugeruje, że była to okoliczność mająca znaczenie dla

rozstrzygnięcia sprawy, a stwierdzenie, że osoby uprawnione nie podjęły starań o

przyznanie stosownych świadczeń w oparciu o przepisy ustawy z dnia 29 kwietnia 1985

r. zdaje się wskazywać, że „świadczenia” takie przysługiwały. Nie oznacza to jednak

zasadności zarzutów naruszenia art. 8 i 9 dekretu w zw. z art. 82 ust. 1 ustawy z 1985 r.

oraz art. 82 ust. 2 tej ustawy, podniesionych w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej,

gdyż stanowisko Sądu Apelacyjnego wyrażone w przytoczonych stwierdzeniach,

pozostaje bez wpływu na rozstrzygnięcie sprawy.

Z powyższych względów skarga kasacyjna okazała się niezasadna, wobec czego

należało ją oddalić (art. 39814

k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy postanowił stosownie do

art. 108 § 1 w zw. z art. 98 § 1 i 2 oraz art. 99 k.p.c. i § 12 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 6 pkt 7

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za

czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy

prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz.

1349 ze zm.).