I CSK 380/09

Sygn. akt I CSK 380/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Marek Sychowicz (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa A. A., J. G.,

K. S. i J. T.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie X.

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 4 marca 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 stycznia 2009 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala skargę kasacyjną;

zasądza od Skarbu Państwa - Wojewody X tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego na rzecz A. A. kwotę 1200 (jeden tysiąc dwieście) złotych i na rzecz J.

G., K. H. S. oraz J. T. kwoty po 800 (osiemset) złotych.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 22 stycznia 2009 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanego

Skarbu Państwa – Wojewody X od wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 26 lutego

2008 r., którym zasądzono od pozwanego na rzecz powodów: A. M. A. kwotę

226.893,34 zł, J. G. kwotę 174.533,33 zł, J. T. kwotę 69.813,33 zł i K. S. kwotę

157.080,00 zł – wszystkie kwoty z odsetkami ustawowymi od dnia 26 lutego 2008 r., a w

pozostałej części powództwo oddalono.

Podstawą wyroku są następujące ustalenia. Powodowie są następcami prawnymi

A. W., która w dniu wejścia w życie dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i

użytkowaniu gruntów (…) (Dz. U. Nr 50, poz. 279 ze zm.; dalej – „dekret”) była

właścicielką nieruchomości położonej w W. przy ul. M. Orzeczeniem z dnia 15 września

1962 r. Prezydium Rady Narodowej (…) odmówiło spadkobiercom A. W. przyznania

prawa własności czasowej gruntu. Decyzją z dnia 23 sierpnia 2000 r. Samorządowe

Kolegium Odwoławcze w W. stwierdziło nieważność tego orzeczenia w części

dotyczącej gruntu, który został skomunalizowany, a decyzją z dnia 22 sierpnia 2006 r.

Minister Budownictwa odmówił stwierdzenia nieważności tego orzeczenia w części

dotyczącej gruntu stanowiącego własność Skarbu Państwa. Decyzją z dnia 23 sierpnia

2000 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. odmówiło powodom przyznania

odszkodowania za szkodę spowodowaną wydaniem przez PRN (…) orzeczenia z dnia

15 września 1962 r. Prezydent W. decyzją z dnia 16 czerwca 2004 r. odmówił

ustanowienia użytkowania wieczystego gruntu (w części skomunalizowanej). Grunt w

części skomunalizowanej (o pow. 385 m2

) obejmuje części działek ewidencyjnych: nr 6

o pow. 29 m2

(działka niezabudowana), nr 7 o pow. 37 m2

(działka zabudowana

budynkiem mieszkalnym wielorodzinnym), nr 8 o pow. 298 m2

(działka

zagospodarowana jako parking) i nr 13 o pow. 21 m2

(działka stanowiąca chodnik).

Aktualna wartość prawa użytkowania wieczystego tego gruntu wynosi 628.320 zł.

Jako podstawę prawną roszczeń dochodzonych przez powodów Sąd Okręgowy

wskazał art. 160 k.p.a. w związku z art. 5 ustawy z dnia 17 czerwca o zmianie ustawy –

Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1692; dalej – „ustawa

o zmianie k.c.”) Uznał, że szkodą przez nich poniesioną jest nieuzyskanie własności

czasowej gruntu na skutek wydanego z naruszeniem prawa orzeczenia PRN (…) z dnia

15 września 1962 r. Wysokość tej szkody określa aktualna wartość prawa użytkowania

wieczystego gruntu. Do powodów, stosownie do art. 363 § 1 k.p.c., należało prawo

3

wyboru sposobu naprawienia szkody. Brak jest podstaw do przyjęcia, że Plan Etapowy i

Kierunkowy w W. zatwierdzony uchwałą Prezydium Rady Narodowej (…) Nr 4/13 z dnia

31 stycznia 1961 r. został prawidłowo ogłoszony. Nie można więc stwierdzić, iż jest

planem zabudowy, który rozstrzygał o przeznaczeniu nieruchomości stanowiącej

niegdyś własność A. W. Brak jest też podstaw do stwierdzenia istnienia przesłanek

uzasadniających wywłaszczenie tej nieruchomości.

Sąd Apelacyjny zaakceptował stanowisko zajęte w sprawie przez Sąd pierwszej

instancji, w szczególności co do mocy obowiązującej planu zatwierdzonego uchwałą

PRN (…) z dnia 31 stycznia 1961 r. i co do braku przesłanek do stwierdzenia

nieuchronności wywłaszczenia nieruchomości. Nie podzielił zarzutu pozwanego, że

dochodzenie odszkodowania przez powodów było przedwczesne, wobec

niewyczerpania drogi uzyskania prawa użytkowania wieczystego innego gruntu,

przewidzianej w art. 7 ust. 4 dekretu. Przyjął, że uprawnienie przewidziane w tym

przepisie zostało „wygaszone” ustawą z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami

i wywłaszczeniu nieruchomości (tekst jedn.: Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 ze zm.;

dalej – „u.g.g. z 1985 r.”).

Wyrok wymieniony na wstępie zaskarżył skargą kasacyjną pozwany. Podstawami

skargi są: I. naruszenie prawa materialnego – 1) art. 361 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 160 § 1

k.p.a. w zw. z art. 5 ustawy o zmianie k.c. przez błędne zastosowanie i przyjęcie, że

zachodzi związek przyczynowy pomiędzy szkodą wywodzoną przez powodów, a

orzeczeniem PRN (…) z dnia 15 września 1962 r. w sytuacji, gdy plan zatwierdzony

uchwałą PRN (…) z dnia 31 stycznia 1961 r., wykluczający ustanowienie użytkowania

wieczystego gruntu na rzecz poprzedników prawnych powodów, obowiązywał w chwili

wydania tego orzeczenia, 2) art. 7 ust. 4 dekretu przez jego niezastosowanie i

pominięcie, że do czasu wyczerpania przewidzianej tym przepisem drogi domagania się

ustanowienia użytkowania wieczystego innej nieruchomości „powództwo cywilne” jest

bezzasadne oraz uznanie, że roszczenie przewidziane w tym przepisie wygasło, 3) art.

363 § 1 k.c. przez jego zastosowanie i przyjęcie, że przepis ten daje powodom prawo

wyboru pomiędzy powództwem o odszkodowanie. a domaganiem się ustanowienia

prawa użytkowania wieczystego innej nieruchomości na drodze administracyjnej, 4) art.

361 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i

trybie wywłaszczania nieruchomości (tekst jedn.: Dz.U. z 1961 r. Nr 19, poz. 84 ze zm.)

przez błędne zastosowanie i pominięcie hipotetycznych okoliczności uzasadniających

nieuchronność wywłaszczenia, II. naruszenie przepisów postępowania, a to art. 328 § 2

4

w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 378 § 1 k.p.c. przez zaniechanie wyjaśnienia istotnych

podstaw faktycznych i prawnych rozstrzygnięcia w zakresie oddalenia zarzutu

nieuchronnego wywłaszczenia, a także przez nierozpoznanie zarzutów naruszenia

prawa procesowego przez Sąd pierwszej instancji. Skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania.

Powodowie w odpowiedzi na skargę kasacyjną wnieśli o nieprzyjęcie jej

do rozpoznania, a w razie przyjęcia – o jej oddalenie i zasądzenie od pozwanego na ich

rzecz kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I. Za utrwalony należy uznać pogląd, że zarzut naruszenia art. 328 § 2 w zw. z

art. 391 § 1 k.p.c. może stanowić uzasadnioną podstawę kasacyjną (art. 3983

§ 1 pkt 2

k.p.c.) tylko wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia nie posiada wszystkich

koniecznych elementów bądź zawiera tak oczywiste braki, że uniemożliwiają one

kontrolę kasacyjną tego orzeczenia. Mimo jego niedostatków, nie można tego

powiedzieć o uzasadnieniu wyroku zaskarżonego rozpoznawaną skargą kasacyjną. W

szczególności, w części dotyczącej kwestii nieuchronności wywłaszczenia jest ono

nadmiernie lakoniczne i zawiera powołanie się na orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia

4 kwietnia 2008 r., I CSK 450/07 (LEX nr 393893), które nie dotyczy tej kwestii, ale przy

uwzględnieniu niespornych w sprawie ustaleń faktycznych stanowiących podstawę

zaskarżonego wyroku nie można przyjąć, że uniemożliwia ono rozpoznanie skargi

kasacyjnej w zakresie powyższej kwestii i że brak wyraźnego ustosunkowania się do

zarzutów apelacji jej dotyczących jest naruszeniem art. 378 § 1 k.p.c., stanowiącym

uchybienie procesowe, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

II. 1. Plan Etapowy i Kierunkowy zatwierdzony uchwałą Prezydium Rady

Narodowej (…) Nr 4/13 z dnia 31 stycznia 1961 r., do którego odwołuje się skarżący,

jeżeli obowiązywał – co jest sporne – to obowiązywał już w chwili wydania przez PRN

(…) orzeczenia z dnia 15 września 1962 r. Stwierdzenie decyzją Samorządowego

Kolegium Odwoławczego w W. z dnia 23 sierpnia 2000 r. nieważności tego orzeczenia

(w części dotyczącej gruntu skomunalizowanego) oznacza, że w chwili jego wydania

brak było podstawy do odmowy przyznania osobom uprawnionym prawa własności

czasowej gruntu, a zatem, że przyznanie tego prawa można było pogodzić z

przeznaczeniem gruntu według „planu zabudowania” (art. 7 ust. 2 dekretu). Należy więc

uznać, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze stwierdziło – niezależnie od treści

5

uzasadnienia jego decyzji – że żaden „plan zabudowania”, a więc i – jeżeli obowiązywał

wówczas – plan zatwierdzony uchwałą Prezydium Rady Narodowej (…) Nr 4/13 z dnia

31 stycznia 1961 r. nie sprzeciwiał się przyznaniu prawa własności czasowej.

Dokonywanie przez sąd samodzielnej oceny tej kwestii oznaczałoby niedopuszczalne

wkroczenie w materię zastrzeżoną dla drogi postępowania administracyjnego i poddanie

kontroli sądu powszechnego decyzji administracyjnej. Dla rozstrzygnięcia sprawy

zbędne przeto było ustalenie, czy w chwili wydawania przez PRN (…) orzeczenia z dnia

15 września 1962 r. obowiązywał plan zatwierdzony uchwałą Prezydium Rady

Narodowej (…) Nr 4/13 z dnia 31 stycznia 1961 r. czy też jakikolwiek inny „plan

zabudowania” i jaka była ich treść.

Dla istnienia związku przyczynowego pomiędzy zdarzeniem wyrządzającym

szkodę – wydaniem przez PRN (…) orzeczenia z dnia 15 września 1962 r., a szkodą w

postaci nieuzyskania przez powodów lub ich poprzedników prawnych na skutek wydania

tego orzeczenia własności czasowej gruntu, mogły mieć znaczenie „plany

zabudowania”, które weszły w życie po wydaniu tegoż orzeczenia. Zarzut skargi

kasacyjnej naruszenia art. 361 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 160 § 1 k.p.a. w zw. z art. 5

ustawy o zmianie k.c. nie wiąże się jednakże z istnieniem takich planów.

2. Stosownie do art. 82 ust. 1 u.g.g. z 1985 r. uprawnienie do otrzymania

dzierżawy wieczystej innego gruntu lub prawa zabudowy na takim gruncie (własności

czasowej, użytkowania wieczystego), przewidziane w art. 7 ust. 4 dekretu, nazwane

„prawem do odszkodowania”, wygasło z dniem wejścia w życie u.g.g. z 1985 r., tj. z

dniem 1 sierpnia 1985 r. Gdyby nawet podzielić pogląd skarżącego, że powołany

przepis powodował wygaśnięcie jedynie uprawnień, które wówczas istniały (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 15 października 2008 r., I CSK 235/08, niepubl.), nie ma

podstaw do przyjęcia, że odmienny pogląd wyrażony przez Sąd Apelacyjny miał wpływ

na treść zaskarżonego wyroku i że wydany on został z naruszeniem art. 7 ust. 4

dekretu.

Zarzut skargi kasacyjnej dotyczący naruszenia art. 7 ust. 4 dekretu wiąże się z

twierdzeniem skarżącego, że powodowie nie mogą dochodzić roszczenia o naprawienie

szkody polegającej na pozbawieniu ich – przez wydanie niezgodnej z prawem decyzji –

prawa własności czasowej (użytkowania wieczystego) gruntu stanowiącego niegdyś

własność A. W., w sytuacji, gdy z art. 7 ust. 4 dekretu wynika możliwość otrzymania

przez nich takiego prawa co do innej nieruchomości. Jest oczywiste, że gdyby takie

prawo otrzymali i wartość jego odpowiadałaby wartości własności czasowej

6

(użytkowania wieczystego), której zostali pozbawieni na skutek wydania niezgodnego z

prawem orzeczenia PRN (…) z dnia 15 września 1962 r., brak szkody wyłączałby

możliwość żądania jej naprawienia. Jednakże pomimo że Prezydent W. decyzją z dnia

16 czerwca 2004 r. odmówił ustanowienia użytkowania wieczystego gruntu, którego

dotyczyło orzeczenie PRN (…) z dnia 15 września 1962 r., powodom nie przyznano

(verba legis – „nie zaofiarowano”) na podstawie art. 7 ust. 4 dekretu prawa użytkowania

wieczystego innego gruntu. Przyznanie takie (zaofiarowanie) mogło być przedmiotem

decyzji Prezydenta W. z dnia 16 czerwca 2004 r. lub decyzji późniejszej. Faktem jest

jednak, że decyzja taka nie została wydana. Wprawdzie nie jest wyłączona możliwość

zwrócenia się przez powodów o przyznanie im na podstawie art. 7 ust. 4 prawa

użytkowania wieczystego innego gruntu, ale skoro tego nie uczynili i nie toczy się

postępowanie administracyjne w przedmiocie przyznania im takiego prawa, wbrew

poglądowi skarżącego powodowie nie są pozbawieni prawa dochodzenia na drodze

sądowej naprawienia szkody wyrządzonej przez wydanie decyzji niezgodnej z prawem

(orzeczenia PRN (…) z dnia 15 września 1962 r.).

3. W sprawie, w której powodowie domagają się naprawienia szkody

(wyrządzonej przez wydanie decyzji, której nieważność została stwierdzona – art. 160 §

1 k.p.a.), trafnie Sąd Apelacyjny uznał, że ma zastosowanie art. 363 § 1 k.c. Do

powodów, stosownie do tego przepisu, należał wybór, czy naprawienie szkody powinno

nastąpić przez przywrócenie stanu poprzedniego (abstrahując od tego, czy takie

żądanie było możliwe), czy przez zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej.

Inną kwestią jest, czy powodom przysługuje roszczenie o odszkodowanie (przez

zapłatę sumy pieniężnej) w sytuacji, gdy może wchodzić w grę naprawienie szkody na

innej drodze i w inny sposób, o czym była mowa wyżej w pkt 2.

4. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku w części dotyczącej kwestii

nieuchronności wywłaszczenia jest nadmiernie lakoniczne i odwołuje się do orzeczenia

Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2008 r., I CSK 450/07 (LEX nr 393983), które nie

dotyczy tej kwestii. Jednakże w świetle ustaleń faktycznych stanowiących podstawę

zaskarżonego wyroku, które wobec niezasadności podstawy skargi kasacyjnej –

naruszenia przepisów postępowania są wiążące w postępowaniu kasacyjnym (art. 39813

§ 2 k.p.c.), nie można podzielić zarzutu naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 361 § 1 i 2

k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie

wywłaszczania nieruchomości przez błędne zastosowanie i pominięcie hipotetycznych

okoliczności uzasadniających nieuchronność wywłaszczenia.

7

O nieuchronności wywłaszczenia polegającego na odjęciu prawa własności

czasowej lub użytkowania wieczystego nieruchomości, której stan prawny wskazywał,

że jest własnością gminy W., a później Skarbu Państwa, jako o zdarzeniu, które

powinno się zdarzyć w razie zaistnienia określonych okoliczności, można mówić tylko

wówczas, gdy zostanie ustalone w sposób dostatecznie pewny, że okoliczności te

wystąpiły. Z ustaleń poczynionych w sprawie wynika, że – poza niewielką częścią jednej

z działek – nieruchomość, która stanowiła własność A. W. w części skomunalizowanej

nie została bądź w ogóle wykorzystana, bądź została zagospodarowana w sposób, który

w praktyce (nie zawsze uzasadnionej) nie uzasadniał potrzeby wywłaszczenia, gdyby

powodom lub ich poprzednikom prawnym przysługiwało prawo własności czasowej

(użytkowania wieczystego) nieruchomości.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy uznał skargę kasacyjną za niemającą

uzasadnionych podstaw, przeto ją oddalił (art. 39814

k.p.c.) i stosownie do art. 108 § 1 w

zw. z art. 98 § 1 i 3 oraz art. 99 k.p.c. w zw. z § 12 ust. 4 pkt 2 i § 6 pkt 7 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze

zm.) orzekł o kosztach postępowania kasacyjnego.