II UK 233/09

Wyrok z dnia 2 marca 2010 r.

II UK 233/09

Przedsiębiorca zarejestrowany i mieszkający w Polsce, wykonujący dzia-

łalność na terytorium więcej niż dwóch Państw Członków Wspólnoty podlega

ubezpieczeniu społecznemu w Polsce, jeżeli część tej działalności - nawet w

niewielkim rozmiarze - wykonuje w Polsce (art. 6 ust. 5 i 13 ust. 4 ustawy z dnia

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst:

Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm. w związku z art. 14a ust. 2 rozporządze-

nia Rady (EWG) Nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania

systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób

prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin prze-

mieszczających się we Wspólnocie, Dz.U.UE Polskie wydanie specjalne Tom

01, Rozdział 05, s. 35 ze zm.).

Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Zbigniew Myszka, Jolanta Strusińska-Żukowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 2 marca

2010 r. sprawy z wniosku Marcina D. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziałowi w T. o ubezpieczenie społeczne, na skutek skargi kasacyjnej wnio-

skodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 18 lutego 2009 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i oddalił apelację.

U z a s a d n i e n i e

Marcin D. zarejestrował od dnia 27 października 2005 r. w ewidencji prowa-

dzenia działalności gospodarczej w Urzędzie Gminy G. działalność usługową w za-

kresie naprawy i konserwacji statków, platform i konstrukcji pływających oraz obróbki

mechanicznej elementów metalowych pod firmą „M.". Jako miejsce wykonywania

działalności określił terytorium Rzeczpospolitej Polskiej oraz zagranicę, a jako siedzi-

bę przedsiębiorstwa swoje miejsce zamieszkania (M.). Zgłosił jednocześnie działal-

2

ność do ubezpieczenia społecznego oraz obowiązek podatkowy we właściwym

Urzędzie Skarbowym, a w dniu 4 listopada 2005 r. podpisał z firmą M.L.S. P., sp. z

o.o. w W., Oddział w G. umowę o świadczenie usług, na mocy której zobowiązał się

do świadczenia na rzecz angielskiej firmy „H. P.” z siedzibą w B. (Wielka Brytania)

usług związanych z remontem, konserwacją, naprawą i eksploatacją statków, w

szczególności do wykonywania wszelkich prac niezbędnych do zakończenia procesu

budowlanego, remontowego i konserwacyjnego statku. Zgodnie z umową, M.L.S. P.

wypłacała mu wynagrodzenie za godziny świadczenia usług w złotych polskich i zo-

bowiązała się zorganizować i ponieść koszty przejazdu do i z miejsca świadczenia

usług, zapewnić zakwaterowanie przez czas trwania umowy oraz ubezpieczenie.

Umowa została zawarta na 3 miesiące, lecz była przedłużana i obejmowała okres

powyżej 12 miesięcy. Miejsce wykonania usługi było uzależnione od wielkości awarii

oraz od warunków pogodowych i konkretyzowano je ad hoc albo w suchym doku w

porcie w B. albo na statkach pływających pod banderami różnych państw na wodach

terytorialnych i w portach w Anglii, Belgii, Hiszpanii, Francji, Włoch, Chorwacji, Grecji,

Holandii i Łotwy. Na fakturach wystawianych zleceniodawcy przedsiębiorca wskazy-

wał jako miejsce wykonywania usług miejsce siedziby firmy „H.P.”. W Anglii, gdzie

ubezpieczony nie miał mieszkania ani innego majątku, nocował w hotelu wynajętym i

opłacanym przez firmę M.L.S. P., a gdy nie miał pracy za granicą, wracał do Polski.

W Polsce, oczekując na kolejne zlecenie z firmy M.L.S. P., ubezpieczony - w ramach

prowadzonej działalności - wykonał drobne usługi w dniach 29 września 2006 r., 6

kwietnia 2007 r., 30 czerwca 2007 r., otrzymując za nie kwoty 200 zł, 150 zł i 170 zł.

Za usługi wykonane w latach 2006 i 2007 poza Polską uzyskał przychód w wysoko-

ści 94.497,09 zł.

Ubezpieczony opłacał składki na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe w

Polsce, więc w dniu 31 lipca 2006 r. wniósł o ustalenie prawa do zasiłku chorobowe-

go, a w dniu 13 lutego 2007 r. o wypłatę jednorazowego odszkodowania z tytułu wy-

padku przy pracy z dnia 15 lipca 2006 r. W dniu 8 czerwca 2007 r. wystąpił o wyda-

nie dokumentu E-101 w związku z zamiarem czasowego przeniesienia działalności

gospodarczej na teren Holandii (na okres od dnia 8 czerwca 2007 r. do dnia 8 paź-

dziernika 2007 r.), lecz ZUS odmówił jego wydania, a decyzją z dnia 3 października

2007 r. zobowiązał ubezpieczonego do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku choro-

bowego za okres od 18 lipca 2006 r. do 28 września 2006 r. w łącznej kwocie 452,20

zł.

3

Decyzją z dnia 11 września 2007 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział

w T., na podstawie art. 38 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 13 pkt 4 i art. 91 ust. 5

ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) oraz art. 14a ust. 1 rozporządzenia

Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów

zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących dzia-

łalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we

wspólnocie (tekst skonsolidowany, Dz.U. UE. L. 71.149.2 ze zm.), stwierdził, że Mar-

cin D. podlegał polskim ubezpieczeniom społecznym (emerytalnemu, rentowym, wy-

padkowemu i chorobowemu) w dniach 29 września 2006 r., 6 kwietnia 2007 r. i 30

czerwca 2007 r. z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej w Pol-

sce. Przyjął, że ubezpieczony prowadził działalność na terytorium innego państwa

członkowskiego w myśl art. 14a ust. 1 lit. a rozporządzenia, więc należało objąć go

ubezpieczeniami społecznymi tylko w dniach, w których faktycznie wykonywał swą

działalność na terytorium Polski, w pozostałym bowiem okresie, na podstawie art. 13

ust. 2 lit. b rozporządzenia, podlegał ustawodawstwu państwa członkowskiego wła-

ściwego ze względu na miejsce wykonywania działalności.

Wyrokiem z dnia 17 kwietnia 2008 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Toruniu uwzględnił odwołanie ubezpieczonego, który domagał się

zmiany zaskarżonej decyzji i objęcia ubezpieczeniami społecznymi w Polsce przez

cały czas prowadzenia działalności gospodarczej. Za oczywiście nieprawidłowe w

świetle ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

uznał objęcie wnioskodawcy ubezpieczeniami społecznymi jedynie za trzy dni wyko-

nywania działalności gospodarczej, ze wskazaniem, że w pozostałym zakresie wła-

ściwe jest ustawodawstwo innego, nieustalonego państwa. Rozstrzygnięcie oparł na

regule kolizyjnej przewidzianej w art. 14a ust. 2 rozporządzenia Rady (EWG) nr

1408/71.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku wyrokiem

z dnia 18 lutego 2009 r., uwzględniając apelację organu rentowego, zmienił zaskar-

żony wyrok i oddalił odwołanie. W ocenie Sądu Apelacyjnego, wyłączone jest podle-

ganie polskim regulacjom w zakresie ubezpieczeń społecznych przez przedsiębiorcę

zarejestrowanego w Polsce, który nie podjął tu działalności, lecz od razu rozpoczął ją

za granicą, przy czym nie zmienia tej oceny wykonanie na terenie Polski trzech jed-

nodniowych usług, „za okres których” wnioskodawca został objęty ubezpieczeniem

4

społecznym w Polsce. Sąd wywiódł ten pogląd z reguły zawartej w art. 13 ust. 2 lit. b

rozporządzenia nr 1408/71, nie znajdując od niej wyjątków w art. 14a ust. 1 i ust. 2,

wykładanych zgodnie z decyzją Komisji Wspólnot Europejskich nr 181. W konse-

kwencji Sąd drugiej instancji nie podzielił oceny prawnej dokonanej przez Sąd Okrę-

gowy, wskazując, że stan faktyczny, w którym ubezpieczony wykonał trzy usługi w

Polsce i tylko przypuszczalnie oczekiwał tu na kolejne zlecenia i poszukiwał nowych

zleceń, nie wypełnia dyspozycji art. 14a ust. 2 rozporządzenia, uwzględniającej prze-

słankę wykonywania jakiejkolwiek części swojej działalności na terenie państwa za-

mieszkania. Zważył, że osoba zwykle prowadząca działalność na własny rachunek

na terytorium dwóch lub więcej państw członkowskich, która nie wykonuje jakiejkol-

wiek części swojej działalności na terytorium tego państwa, zgodnie z art. 14a ust. 2

zdanie drugie rozporządzenia, podlega ustawodawstwu państwa członkowskiego, na

terytorium którego prowadzi swoją główną działalność.

W skardze kasacyjnej Marcina D., w ramach podstawy naruszenia prawa ma-

terialnego, podniesiony został, jako podstawowy, zarzut błędnej wykładni przepisów

rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stoso-

wania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób

prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin, niezgodnej z

jego celem ujętym w preambule, którym jest rozstrzyganie sporów pozytywnych mię-

dzy państwami Unii Europejskiej co do właściwości systemów prawnych, z wyłącze-

niem skutku całkowitego pozbawienia obywatela UE zabezpieczenia społecznego.

Dotyczy to także art. 6 ust. 1 pkt 5 oraz art. 12 ust. 1 i art. 13 ustawy z dnia 13 paź-

dziernika 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych i art. 13 ust. 2 lit. b rozporzą-

dzenia Rady nr 1408/71, gdyż skarżący nie jest osobą, która wykonuje działalność

stale i wyłącznie na terytorium jednego tylko państwa członkowskiego. Sąd drugiej

instancji naruszył także, według skarżącego, art.14a ust. 2 rozporządzenia przez

jego niezastosowanie, mimo ustalenia, że od dnia 2 listopada 2005 r. prowadził on

działalność gospodarczą na podstawie wpisu do ewidencji uwzględniającego miejsce

zamieszkania w Polsce oraz zastosowanie art. 14a ust. 1 rozporządzenia, mimo że

ma on zastosowanie do osób, które prowadzą swą działalność na terenie jednego

państwa członkowskiego, a wykonują ją okresowo na terenie innego państwa. W

ocenie skarżącego, Sąd drugiej instancji naruszył także art. 7, 8 i 9 Konstytucji przez

oparcie wyroku na podstawie decyzji nr 181 z dnia 13 grudnia 2000 r., dotyczącej

interpretacji art. 14 ust. 1 i art. 14a ust. 1 oraz 14b ust. 1 i 2 rozporządzenia Rady

5

(EWG) nr 1408/71, której treść jest sprzeczna z art. 25 k.c.; naruszony został więc

także ten przepis.

Opierając skargę również na drugiej podstawie kasacyjnej, skarżący podniósł

obrazę przepisów postępowania, mającą istotny wpływ na treść wyroku - art. 382

k.p.c., przez bezpodstawne pominięcie części zebranego w sprawie materiału dowo-

dowego, a w konsekwencji naruszenie art. 233 § 1 k.p.c., przez brak wszechstronne-

go rozważenia zgromadzonego materiału, art. 382 k.p.c. przez bezpodstawną

zmianę ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd pierwszej instancji wskutek

odmiennej oceny dowodów bez dalszego prowadzenia postępowania dowodowego,

art. 328 § 2 w związku z art. 233 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c. i art. 391 k.p.c., przez po-

minięcie w uzasadnieniu wyroku oceny części materiału dowodowego mającej za-

sadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia, bez wskazania, które fakty Sąd znał za udo-

wodnione. Wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji organu rento-

wego, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpozna-

nia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zarzuty skargi sformułowane w ramach drugiej podstawy należy a limine po-

minąć w zakresie, w którym odnoszą się do „przekroczenia granic swobodnej oceny

dowodów”. Oparcie skargi kasacyjnej na takich zarzutach jest niedopuszczalne (art.

3983

§ 3 k.p.c.). Trzeba także zwrócić uwagę na brak sporu co do istotnych w spra-

wie faktów i jego koncentrację na zastosowaniu art. 6 ust. 1 pkt 5 i art. 13 pkt 4

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w

związku z art. 14a ust. 2 rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca

1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do

pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do

członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie (zwanego dalej

rozporządzeniem). Objęta sporem kwestia ustalenia ustawodawstwa właściwego w

rozumieniu przepisów rozporządzenia została uregulowana w art. 13 - 17 rozporzą-

dzenia, które tworzą zamknięty i jednorodny system norm kolizyjnych, służących nie

tylko rozwiązywaniu problemów, gdy mogłyby mieć zastosowanie przepisy więcej niż

jednego państwa członkowskiego, ale również unikaniu sytuacji, w których osoby

objęte zakresem podmiotowym wspólnotowej regulacji byłyby pozbawione ochrony z

6

ubezpieczenia społecznego, na skutek niestosowania do nich jakiegokolwiek prawa

krajowego.

Trzeba przypomnieć, że stosownie do generalnej reguły wspólnotowej koor-

dynacji ubezpieczeń społecznych, ustalenie ustawodawstwa właściwego odbywa się

zgodnie z zasadami miejsca wykonywania pracy (lex loci laboris) oraz podlegania

ustawodawstwu jednego państwa. W stosunku do osób prowadzących działalność

na własny rachunek pierwszą z tych zasad wyraża art. 13 ust. 2 lit. b rozporządzenia,

według którego, z zastrzeżeniem art. 14 - 17, osoba prowadząca działalność na wła-

sny rachunek na terytorium jednego państwa członkowskiego podlega ustawodaw-

stwu tego państwa, nawet jeżeli zamieszkuje na terytorium innego państwa człon-

kowskiego. Od reguły miejsca prowadzenia działalności - gdy ustalenie jednego

ustawodawstwa właściwego jest utrudnione albo gdy bardziej celowe jest przyjęcie

innego rozwiązania - przewidziane zostały wyjątki określone w art. 14a rozporządze-

nia; w ust. 1 na rzecz ustawodawstwa państwa zwykle wykonywanej działalności w

wypadku przejściowego wykonywania jej na terytorium innego państwa przez prze-

widywany okres nieprzekraczający 12 miesięcy i nadal, przez okres nieprzekraczają-

cy 12 miesięcy - za zgodą właściwej władzy państwa członkowskiego, na terytorium

którego zainteresowany rozpoczął wykonywanie pracy. W ust. 2 jako wyjątek uregu-

lowano podleganie ubezpieczeniom społecznym przez osoby zwykle prowadzące

działalność na terytorium dwóch lub więcej państw członkowskich, a w ust. 3, w wy-

padku prowadzenia działalności w przedsiębiorstwie mającym zarejestrowaną sie-

dzibę lub miejsce prowadzenia działalności na terytorium państwa członkowskiego,

które znajduje się na terenie leżącym po obu stronach granicy państwa członkow-

skiego.

Sytuację ubezpieczeniową przedsiębiorców prowadzących działalność co

najmniej w dwu państwach rozstrzygają dwie reguły kolizyjne. Jeżeli przedsiębiorca

mieszka w państwie członkowskim, w którym wykonuje jakąkolwiek część swojej

działalności, decyduje reguła ujęta w art. 14a ust. 2 zdanie pierwsze - podlegania

ustawodawstwu tego państwa, jeżeli natomiast nie mieszka w żadnym z państw wy-

konywania działalności i pierwsza norma kolizyjna nie może być zastosowana, pod-

lega - zgodnie z art. 14a zdanie drugie - ustawodawstwu tego państwa, na którego

terytorium prowadzi swoją główną działalność. W art. 14a ust. 2, składającym się z

dwóch zdań, ujęte są dwie różne normy kolizyjne oparte na innej hipotetycznej sytu-

acji faktycznej, z których każda zawiera odmienną dyspozycję. Obydwie odnoszą się

7

do osób zwykle prowadzących działalność na terytorium dwóch lub więcej państw

członkowskich, przy czym pierwsza odnosi się do tych, które prowadząc ją w kilku

państwach, jakąkolwiek część swojej działalności wykonują także w państwie, na

terytorium którego zamieszkują, a druga do tych, którzy nie mieszkają w żadnym z co

najmniej dwóch państw wykonywania działalności.

W judykaturze Sądu Najwyższego (por. wyrok z dnia 5 listopada 2009 r., II UK

99/09, dotychczas niepublikowany) trafnie dostrzeżono, że chodzi tu o osoby wyko-

nujące pracę w różnych państwach członkowskich w tym samym czasie (jednocze-

śnie) i w związku z tym często przekraczające granice wewnętrzne Wspólnoty. W

takim świetle należy zdefiniować osobę zwykle prowadzącą działalność na własny

rachunek na terytorium dwóch lub więcej państw członkowskich. Chodzi zatem o

osobę, która w tym samym czasie w kilku państwach członkowskich podejmuje w

ramach prowadzonej działalności gospodarczej wiele od siebie niezależnych usług

dla różnych klientów, a nie wykonującą działalność w wielu państwach członkowskich

w następujących po sobie okresach, ponieważ wówczas należałoby stosować regułę

wynikającą z art. 13 ust. 1 lit. b bądź art. 14a ust. 1 rozporządzenia, gdyż bez trudu

można określić jedno ustawodawstwo, któremu określona osoba podlega.

W sprawie objętej skargą Sąd pierwszej instancji trafnie zastosował normę z

art. 14a zdanie pierwsze, co doprowadziło do objęcia skarżącego polskim ubezpie-

czeniem społecznym w całym spornym okresie przede wszystkim dlatego, że bez-

błędnie przyjął równoczesne wykonywanie przez niego działalności gospodarczej w

dwóch państwach. W szczególności nie można - jakkolwiek by traktować wykonywa-

nie przez skarżącego działalności gospodarczej w Polsce - pominąć treści decyzji

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w T. z dnia 11 września 2007 r. wyda-

nej na podstawie art. 38 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 13 pkt 4 i art. 91 ust. 5

ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych o podda-

niu skarżącego polskim ubezpieczeniom społecznym (emerytalnemu, rentowym,

wypadkowemu i chorobowemu) w dniach 29 września 2006 r., 6 kwietnia 2007 r. i 30

czerwca 2007 r. z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej w Pol-

sce. Wprawdzie obejmuje ona wyłącznie te dni, w których faktycznie wykonywał on

działalność na terytorium Polski, lecz - wbrew intencji organu rentowego - powoduje

szerszy skutek w zakresie objęcia przepisami ustawy o systemie ubezpieczeń spo-

łecznych. Nie jest zwłaszcza możliwe stwierdzenie podlegania ubezpieczeniu spo-

łecznemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej w poszczególnych, „wy-

8

rwanych” z okresu ubezpieczenia społecznego dniach, w których przedsiębiorca

świadczył usługi objęte przedmiotem zarejestrowanej działalności gospodarczej.

Ustawodawca zdefiniował działalność gospodarczą w art. 2 ustawy z dnia 2 lipca

2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (jednolity tekst: Dz.U. 2007 r. Nr 155,

poz. 1095 ze zm.) w ten sposób, że po pierwsze, wskazał konkretne dziedziny (ro-

dzaje) tej działalności (tzn. działalność wytwórczą, budowlaną, handlową, usługową,

poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność

zawodową), oraz po drugie, podał określone cechy (właściwości), którymi musi się

ona charakteryzować, aby mogła być uznana za działalność gospodarczą, tj. zarob-

kowy charakter, zorganizowany sposób jej wykonywania oraz ciągłość działalności.

Niewykonywanie działalności w okresie oczekiwania na kolejne zamówienia lub w

czasie ich poszukiwania nie jest przerwą w prowadzeniu tej działalności równo-

znaczną z okresowym zaprzestaniem jej wykonywania i nie powoduje ustania przy-

musu ubezpieczenia. Bez znaczenia dla charakteru takiej działalności są także

ewentualne przerwy w faktycznym wykonywaniu działalności, już po jej uruchomie-

niu. Przerwy te mogłyby jedynie uzasadniać zwolnienie przedsiębiorcy z obowiązku

opłacenia składek, oczywiście jeżeli zostałyby należycie usprawiedliwione i udoku-

mentowane (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2006 r., I UK 289/05,

OSNP 2007 nr 11-12, poz. 168 i z dnia 4 stycznia 2008 r. I UK 208/07, Orzecznictwo

Sądów w sprawach Gospodarczych 2009 nr 6, s. 10).

Zakwalifikowanie pracownika jako zatrudnionego lub pracującego na własny

rachunek w rozumieniu rozporządzenia wynika z krajowego systemu zabezpieczenia

społecznego, do którego należy ten pracownik, systemu, którego definicje mogą róż-

nić się od tych zawartych w prawie pracy, ale muszą być utrzymane jako jedyne wła-

ściwe. Stosując art. 14a i 14c tytułu II rozporządzenia, które dotyczą określenia usta-

wodawstwa właściwego, pojęcia „praca wynagradzana" i „praca na własny rachunek"

należy rozumieć w taki sposób, jak te rodzaje pracy rozumiane są przy stosowaniu

ustawodawstwa z dziedziny zabezpieczenia społecznego danego państwa człon-

kowskiego, na terytorium którego praca jest wykonywana (por. wyrok ETS z dnia 30

stycznia 1997 r., C-221/95, sprawa Institut National d'Assurances Sociales pour

Travailleurs Indépendants (Inasti) przeciwko Claude Hervein i Hervillier SA, ECR

1997, s. I-609).

W konsekwencji należało stwierdzić, że skarżący wykonywał działalność go-

spodarczą nieprzerwanie, tyle że jednocześnie na terytorium co najmniej dwóch

9

państw Unii i wszedł w stosunki ubezpieczenia społecznego o charakterze transgra-

nicznym. Obowiązujące w takim wypadku zasady koordynacji ubezpieczeń społecz-

nych nie zezwalają na wynikający z decyzji ZUS skutek jednoczesnego objęcia

ubezpieczeniem społecznym w Polsce i innym - niewskazanym zresztą w decyzji -

systemem ubezpieczenia społecznego, obowiązującym w innym państwie (art. 13

ust. 1 rozporządzenia). Artykuł 14a rozporządzenia precyzuje, że osoba zwykle pro-

wadząca działalność na własny rachunek na terytorium dwóch lub więcej państw

członkowskich podlega ustawodawstwu państwa członkowskiego, na którego teryto-

rium zamieszkuje, jeżeli wykonuje jakąkolwiek część swojej działalności na teryto-

rium tego państwa; osobę określoną w art. 14a ust. 2, 3 i 4 rozporządzenia traktuje

się, do celów stosowania ustawodawstwa określonego zgodnie z tymi przepisami,

jako osobę wykonującą całość czynności zawodowych lub działalności zawodowej

na terytorium danego państwa członkowskiego (por. orzeczenia ETS z dnia 24

marca 1994 r. w sprawie C-71/93, Guido Van Poucke przeciwko Rijksinstituut voor

de Sociale Verzekeringen der Zelfstandigen i Algemene Sociale Kas voor Zelfstandi-

gen, ECR 1994, s. I-1101, pkt 24, z dnia 15 lutego 2000 r., C-34/98, Komisja Wspól-

not Europejskich przeciwko Republice Francuskiej, ECR 2000, s. I-995 i z dnia 20

października 2000 r., C-242/99, Johann Vogler przeciwko Landwirtschaftliche Alters-

kasse Schwaben, ECR 2000, s. I-09083, i z dnia 26 maja 2005 r., C-249/04, José

Allard przeciwko Institut national d'assurances sociales pour travailleurs indépenda-

nts (Inasti), ECR 2005, s. I-04535).

O objęciu ubezpieczeniem społecznym z tytułu prowadzenia działalności go-

spodarczej nie decyduje rozmiar prowadzonej działalności. Osobą wykonującą dzia-

łalność na własny rachunek jest również osoba wykonująca swoją działalność przez

krótki okres i z małą intensywnością (praca przez niewiele dni i przez niewiele go-

dzin). Uważa się, że osoba podlega rozporządzeniu, jeśli spełnia warunki określone

w art. 1(a) i art. 2(1), bez względu na czas, jaki poświeciła swojej działalności (por.

orzeczenie ETS z dnia 3 maja 1990 r., C-2/89, Bestuur van de Sociale Verzekerings-

bank przeciwko M. G. J. Kits van Heijningen, ECR 1990, s. I-1755).

Ubezpieczenie społeczne w Polsce, gdzie skarżący wykonywał część swej

działalności gospodarczej, choć rzeczywiście nieznaczną, wypełnia dyspozycję re-

guły kolizyjnej przewidzianej w art. 14a ust. 2 zdanie drugie rozporządzenia, w której

wymagane jest wykonywanie jakiejkolwiek części działalności. Jej zastosowanie na-

kazuje objęcie go ubezpieczeniem społecznym w Polsce, czyli w państwie, w którym

10

ma miejsce zamieszkania zdefiniowane w art. 1 lit. h rozporządzenia, jako miejsce

zwykłego pobytu. Zgodnie z orzecznictwem ETS, przyjęcie, iż osoba zatrudniona w

jednym państwie członkowskim zamieszkuje w innym państwie wymaga ustalenia, że

pracownik w tym państwie zwykle mieszka i tam znajduje się główny ośrodek jego

spraw życiowych i interesów (por. wyroki z dnia 17 lutego 1977 r., 76/76, Silwana di

Paolo przeciwko Belgii, ECR 1977, s. I-00315, z dnia 27 maja 1982 r., 227/81, Fran-

cis Aubin przeciwko Union nationale interprofessionnelle pour l'emploi dans l'industrie

et le commerce (UNEDIC), ECR 1982, s. 01991, z dnia 13 listopada 1990 r., C-

216/89, Beate Reibold przeciwko Niemcom, ECR 1990, s. I-04163, z dnia z dnia 8

lipca 1992, C - 216/89, Doris Knoch przeciwko Niemcom, ECR 1992, s. I - 04341). W

tym przedmiocie miarodajne i niesporne są ustalenia Sądu pierwszej instancji; miej-

scem zamieszkania skarżącego była Polska.

Przedstawione rozważania dotyczą wyłącznie problemu zbiegu właściwego

ustawodawstwa w związku z prowadzeniem działalności w Polsce oraz w Wielkiej

Brytanii (w B.). Odrębnie należy traktować, dla celów ustalania ustawodawstwa wła-

ściwego wykonywanie pracy na statkach, co w świetle okoliczności faktycznych

sprawy, a przede wszystkim ich prawnej kwalifikacji wydaje się o wiele bardziej zło-

żone. Przede wszystkim pojawia się problem dopuszczalności potraktowania wnio-

skodawcy jak „marynarza”, mimo że nie posiadał wymaganych do tego kwalifikacji.

Rozporządzenie posługuje się pojęciem marynarza wyłącznie w tytułach rozdziałów,

tymczasem z art. 13 ust. 2 lit. c wynika, że kategorią tą objęte są także inne osoby

zatrudnione na statku pływającym pod banderą państwa członkowskiego, mniej

liczne niż kategoria marynarzy, którą należałoby rozpatrywać przy uwzględnieniu

posiadania kwalifikacji marynarza. W prawie unijnym zostały one unormowane mię-

dzy innymi w dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/106/WE w sprawie

minimalnego poziomu wyszkolenia marynarzy (wersja przekształcona, Dz.U. UE L.

08. 323.33) oraz dyrektywie 2005/45/WE w sprawie wzajemnego uznawania świa-

dectw marynarzy wydawanych przez państwa członkowskie oraz zmieniającej dy-

rektywę 2001/35/WE (Dz.U. UE. L. 05.255.16), a w prawie polskim w rozporządzeniu

Ministra Infrastruktury z dnia 4 lutego 2005 r. w sprawie wyszkolenia i kwalifikacji za-

wodowych marynarzy (Dz.U. Nr 47, poz. 445). Podobnie, w art. 14b rozporządzenia

mowa jest o osobach wykonujących pracę na własny rachunek na pokładzie statku

pływającego. Również regulacje poszczególnych jednostek art. 14b przedmiotowego

rozporządzenia wskazują, że nie chodzi o osoby mające kwalifikacje marynarza. W

11

przypadku wnioskodawcy - gdyby nie wykonywał szczątkowej części działalności

gospodarczej w Polsce, gdzie ma miejsce zamieszkania - zastosowanie mogłyby

mieć reguły zawarte w art. 14b ust. 3 lub ust. 4 rozporządzenia. Przepis art. 14b ust.

3 dotyczy właśnie sytuacji, w których nie chodzi o typowe zatrudnienie na statku, ale

o przypadki wykonywania prac załadunkowych i rozładunkowych, jak i prowadzenia

prac remontowo-naprawczych. Zgodnie z tym przepisem, osoba zwykle niezatrud-

niona na morzu, wykonująca pracę na wodach terytorialnych lub w porcie państwa

członkowskiego, na pokładzie statku pływającego pod banderą innego państwa

członkowskiego znajdującego się na jego wodach terytorialnych lub w jego porcie,

niebędąca członkiem załogi tego statku, podlega ustawodawstwu państwa członkow-

skiego, w którego porcie lub na którego wodach znajduje się statek.

W sposób najbardziej zbliżony do sytuacji skarżącego opisana jest dyspozycja

normy kolizyjnej z art. 14b ust. 4 rozporządzenia. Stanowi ona, że osoba (także „nie-

marynarz”) zatrudniona na pokładzie statku pływającego pod banderą państwa

członkowskiego i wynagradzana przez przedsiębiorstwo lub osobę, której zareje-

strowana siedziba lub miejsce prowadzenia działalności znajduje się na terytorium

innego państwa członkowskiego, podlega ustawodawstwu tego ostatniego państwa,

jeżeli jej miejsce zamieszkania znajduje się na terytorium tego państwa; przedsię-

biorstwo lub osobę, która wypłaca wynagrodzenie, uważa się za pracodawcę do ce-

lów stosowania tego ustawodawstwa. Ta norma najściślej odzwierciedla fakt, że

skarżący, nie korzystając ze swobody założenia przedsiębiorstwa w innym państwie

Unii, korzystał ze swobody przepływu usług przez okres spełnienia umowy z polskim

podmiotem (M.L.S. P., sp. z o.o. w W.).

Oznacza to, że w stanie faktycznym sprawy zastosowanie znajdują trzy normy

kolizyjne, najpierw art. 14b ust. 3, art. 14b ust. 4 rozporządzenia, a następnie art. 14a

ust. 2, co prowadzi do konieczności wyboru najwłaściwszej i do stwierdzenia, że roz-

ważania Sądu pierwszej instancji prawidłowo koncentrowały się wokół normy kolizyj-

nej wyrażonej w art. 14a ust. 2 zdanie pierwsze. Skarżący trafnie podniósł, że w

sprawie nie ma zastosowania art. 14a ust.2 zdanie drugie rozporządzenia, jak przyjął

Sąd Apelacyjny, dotyczy on bowiem osoby niezamieszkującej w żadnym z państw, w

których prowadzi działalność.

W świetle dokonanych rozważań, rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego jest wa-

dliwe, gdyż zostało wydane na podstawie przepisu, który nie miał zastosowania w

sprawie, a ponadto doprowadziło do utrzymania decyzji organu rentowego kreującej

12

sprzecznie z art. 13 ust. 1 rozporządzenia, rezultat równoczesnego objęcia dwoma

systemami ubezpieczenia bez możliwości nabycia prawa do świadczeń z którego-

kolwiek systemu. Taki skutek orzeczenia jest niezgodny z celem art. 48-51 Traktatu,

którym jest zapewnienie, aby pracownicy, w rezultacie wykorzystania prawa do swo-

bodnego przepływu, nie tracili korzyści należnych im z zabezpieczenia społecznego

na podstawie ustawodawstwa danego państwa członkowskiego (por. wyrok ETS z

dnia 20 września 1994 r. w sprawie C-12/93, Bestuur van de Nieuwe Algemene Bed-

rijfsvereniging przeciwko A. Drake, ECR 1994, s. I-4337, z dnia 26 maja 2005 r. w

sprawie C-249/04, José Allard, z dnia 10 czerwca 1986 r., w sprawie 60/85, M. E. S.

Luijten przeciwko Raad Van Arbeid, Breda, ECR 1986, s. 02365, z dnia 3 maja 1990

r. w sprawie C-2/89, Kits von Heijningen, z dnia 16 lutego 1995 r., w sprawie C-

425/93, Calle Grenzshop Andresen GmbH & Co. KG przeciwko Allgemeine Orts-

krankenkasse für den Kreis Schleswig-Flensburg, ECR 1995, s. I-00269).

Należało zatem przyjąć, że przedsiębiorca zarejestrowany i mieszkający w

Polsce, wykonujący działalność na terytorium więcej niż dwóch państw członków Unii

podlega ubezpieczeniu społecznemu w Polsce, jeżeli tu wykonuje część tej działal-

ności, nawet w niewielkim rozmiarze.

W tych okolicznościach Sąd Najwyższy uwzględnił wniosek skarżącego i

orzekł na podstawie art. 39816

k.p.c.

========================================