III UK 71/09

Sygn. akt III UK 71/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Andrzej Wróbel (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania A. O.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w R.

o zasiłek chorobowy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 3 marca 2010 r.,

skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w R.

z dnia 30 kwietnia 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego

Sądowi Okręgowemu w R.

2

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z 13 lutego 2008 r. Sąd Rejonowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w R. oddalił wniesione przez A. O. odwołanie od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. z dnia 24 lipca 2008 r.

W wyniku prowadzonego postępowania Sąd Rejonowy ustalił, że odwołujący się

A. O. od stycznia 1999 r. prowadził jednoosobowo pozarolniczą działalność

gospodarczą pod firmą handlowo - usługową „P". Z tego tytułu został on zgłoszony

do ubezpieczenia emerytalnego, rentowego, wypadkowego oraz dobrowolnego

ubezpieczenia chorobowego. Od 1 lutego 1999 r. stał się niezdolny do pracy z

powodu choroby i niezdolność ta trwała nieprzerwanie do 30 czerwca 1999 r.

Kolejne okresy niezdolności do pracy trwały z przerwami do roku 2008. W sytuacji

ciągłej absencji w pracy z powodu choroby odwołujący się ustanowił

pełnomocników, którzy byli uprawnieni do dokonywania wszystkich czynności

związanych z prowadzona działalnością. Tymi pełnomocnikami byli: L. O., J. H., K.

N., K. O., K. D., W. C. oraz A. K. W okresie od 6 do 10 marca 2008 r. Wydział

Kontroli Płatników Składek Oddział w R. przeprowadził kontrolę dokumentów firmy

odwołującego się w zakresie prawidłowości, rzetelności obliczania, potrącania i

opłacania składek oraz innych składek i wpłat, do których pobierania zobowiązany

jest Zakład, zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych oraz ustalenia

uprawnień do świadczeń pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa, świadczeń rodzinnych, wypłacanie świadczeń i zasiłków i

dokonywanie rozliczeń z tego tytułu. Kontrolą tą objęto okres od 1 stycznia 1999 r.

do 29 lutego 2008 r. zaś próby do kontroli pobrano z okresu od stycznia 2005 r. do

grudnia 2007 r. W wyniku przeprowadzonej kontroli wykazano nieprawidłowości

polegające na sygnowaniu przez wnioskodawcę dokumentów wystawianych przez

firmę „P." w terminach, w których formalnie przebywał on na zwolnieniach

chorobowych. Chodziło w szczególności o podpisane przez A. O. rachunki do

umów zlecenia z: 2 marca 2005 r., 3 marca 2005., 31 sierpnia 2005 r., 30 września

2005 r., 31 października 2005 r., 30 listopada 2005 r., 31 grudnia 2005 r., 2 maja

2006 r., 31 maja 2006 r., 30 czerwca 2006 r., 31 lipca 2006 r. oraz fakturę do

umowy z 29 kwietnia 2006 r. Sąd Rejonowy ustalił, że w okresach orzeczonej

niezdolności do pracy z powodu choroby tj: od 1 marca 2005 r. do 9 marca 2005 r.,

3

od 24 marca 2005 r. do 2 kwietnia 2005 r., od 31 sierpnia 2005 r. do 9 września

2005 r., od 21 września 2005 r. do 30 września 2005., od 31 października 2005 r.

do 10 listopada 2005 r., od 21 listopada 2005 r. do 30 listopada 2005 r., od 21

grudnia 2005 r. do 31 grudnia 2005 r., od 28 kwietnia 2006 r. do 7 maja 2006 r., od

30 maja 2006 r. do 8 czerwca 2006 r., od 28 czerwca 2006 r. do 6 lipca 2006 r., od

26 lipca 2006 r. do 3 sierpnia 2006 r. wnioskodawca prowadził działalność

gospodarczą.

Na podstawie poczynionych ustaleń Sąd pierwszej instancji doszedł do

przekonania, że wniesione przez wnioskodawcę odwołanie od decyzji ZUS powinno

zostać oddalone. Sąd Rejonowy ustalił, że praca wnioskodawcy polegała na

sygnowaniu dokumentów i faktur wystawianych przez i dla firmy „P". Wskazał, że

przebywający na zwolnieniach chorobowych wnioskodawca, składając

własnoręczne podpisy na dokumentach związanych z działalnością firmy,

faktycznie wykonywał pracę zarobkową. Jednocześnie Sąd nie zaakceptował wersji

wnioskodawcy, że dokumenty zostały przez niego podpisane nie w dacie ich

wystawienia, lecz 5 marca 2008 r. - na dzień przed kontrolą ZUS. Sąd Rejonowy

przyjął, że takie twierdzenia wnioskodawcy nie dają się pogodzić z zasadami logiki i

ustalonej w tym zakresie praktyki. Tym bardziej, że te okoliczności nie były przez

stronę powoływane w postępowaniu przed organem rentowym, a sam

wnioskodawca przyznał, że rachunki za okresy styczeń - lipiec 2005 r. podpisywał

na bieżąco. Sąd pierwszej instancji analizował zeznania wnioskodawcy przez

pryzmat dowodów z dokumentów organu rentowego uzyskanych w trakcie

przeprowadzonej kontroli, uwzględniając ponadto motywy jakimi kierował się w

swoich zeznaniach wnioskodawca. Sąd Rejonowy dostrzegł w tych zeznaniach

tendencję do wzbogacania ich o coraz to nowe fakty, a także pojawiające się

sprzeczności.

Powyższe orzeczenie Sądu Rejonowego w całości zaskarżył wnioskodawca A.

O., zarzucając zbadanie sprawy w sposób tendencyjny, wyciągnięcie dowolnych

wniosków z zeznań świadków, potraktowanie tych zeznań wybiórczo tj. uznawanie

za wiarygodne zeznania tych świadków, którzy potwierdzali słuszność decyzji

organu rentowego, zaś podważanie wiarygodności tych zeznań, które nie

odpowiadały tej decyzji. Ponadto wnioskodawca zarzucił Sądowi Rejonowemu

4

stronniczość i brak obiektywizmu w rozpoznawaniu sprawy i popieranie wyłącznie

interesów ZUS. W ocenie Sądu drugiej instancji, apelujący zarzucił więc orzeczeniu

Sądu pierwszej instancji naruszenie art. 233 k.p.c.

Sąd Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w R., wyrokiem

zaskarżonym rozpoznawaną skargę kasacyjną, oddalił apelację. Sąd Okręgowy

stwierdził, że zarzuty naruszenia art. 233 k.p.c. były bezzasadnie, a Sąd Rejonowy

poczynił prawidłowe ustalenia, z których wywiódł prawidłowy wniosek, że

odwołujący się wykonywał pracę zarobkową w okresie pobierania zasiłku

chorobowego. Wypełnione więc zostały przesłanki określone w art. 17 ustawy z

dnia 25 czerwca 1999 roku o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Zasadnie zatem organ rentowy

nałożył na niego obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z

ubezpieczenia społecznego, wraz z odsetkami.

W skardze kasacyjnej, odniesionej do całego wyroku Sądu Okręgowego,

odwołujący się zarzucił naruszenie prawa materialnego, przez błędną wykładnię art.

17 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, przez przyjęcie, że

podpisanie 11 rachunków do umów zlecenia w regularnych, miesięcznych

odstępach czasu oraz incydentalnie jednej faktury w okresie zwolnienia

chorobowego było wykonywaniem pracy zarobkowej w ramach działalności

gospodarczej, w sytuacji braku podstaw do przyjęcia takiej kwalifikacji tych

czynności, skoro są to czynności formalno-prawne związane z posiadaniem statusu

przedsiębiorcy, wymuszona okolicznościami aktywność pozwalająca na utrzymanie

istnienie przedsiębiorstwa.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący uzasadnił

potrzebą wykładni art. 17 ust. 1 wyżej powołanej ustawy w kwestii, czy w przypadku

osób prowadzących jednoosobowo działalność gospodarczą, a więc z

uwzględnieniem specyfiki pracy takich przedsiębiorców, podejmowanie czynności

natury formalno-prawnej o charakterze periodycznym (miesięcznym) lub

incydentalnym, stanowi pracę zarobkową, od której należy się powstrzymać w

okresie choroby dla zachowania prawa do świadczeń zasiłkowych.

5

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz

poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji i orzeczenie co do istoty

sprawy przez zmianę decyzji ZUS z 24 lipca 2008 r. i ustalenie prawa

wnioskodawcy do zasiłku chorobowego za wymienione w niej okresy oraz

uchylenie zobowiązania wnioskodawcy do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi drugiej instancji względnie sądowi pierwszej instancji, przy

uwzględnieniu kosztów postępowania kasacyjnego, a także o zasądzenie kosztów

postępowania i zastępstwa według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi wskazano, że z ustaleń kontroli ZUS wynikało, że A. O.

podpisał rachunki do umów zlecenia z 2 marca 2005 r., 31 marca 2005 r., 31

sierpnia 2005 r., 30 września 2005 r., 31 października 2005 r., 30 listopada 2005

r., 31 grudnia 2005 r., 2 maja 2006 r. 31 maja 2006 r., 30 czerwca 2006 r., 31

lipca 2006 r. oraz fakturę do umowy z 29 kwietnia 2006 r. Z powyższego

zestawienia wynika jedynie, że A. O. podpisywał dokumenty wytworzone przez inną

osobę, a daty podpisania wskazują na periodycznie występującą konieczność

złożenia podpisu, skoro były one składane na koniec miesiąca kalendarzowego,

zaś w dwu wypadkach na początku miesiąca. W trakcie postępowania

instancyjnego sądy przede wszystkim skupiły się na ustaleniu czasu i okoliczności

podpisania dokumentów związanych z wykonywaną przez wnioskodawcę

działalnością. Poczynione ustalenia nie zmieniły faktu, że czynności podejmowane

przez wnioskodawcę miały charakter formalno-prawny związany z posiadaniem

statusu przedsiębiorcy, a nie prowadzeniem działalności gospodarczej w pełnym

tego słowa znaczeniu. Skarżący podniósł, że ponieważ przebywał na zwolnieniu

chorobowym jako przedsiębiorca prowadzący jednoosobowo pozarolniczą

działalność gospodarczą sądy obu instancji uznały, że każda czynność

podejmowane przez taką osobę jest pracą zarobkową podejmowaną w ramach tej

działalności, co skutkuje pozbawieniem prawa do zasiłku chorobowego. Takie

rozumienie działalności gospodarczej jest błędne. W sensie formalnym działalność

gospodarczą prowadzi się od momentu jej zarejestrowania. Tym samym w

przypadku przedsiębiorców, szczególnie jednoosobowych, konieczne jest

rozróżnienie między czynnościami, które mają charakter pracy zarobkowej, to jest

6

zmierzają bezpośrednio do uzyskania dochodu, do których należy choćby obsługa

klientów, negocjowanie umów, wytwarzanie dokumentów, podejmowanie decyzji

itp. od np. czynności polegających na podpisywaniu dokumentów wytworzonych

przez inną osobę, jak to miało miejsce w przedmiotowej sprawie. Należy podkreślić,

że wnioskodawca trudni się hurtowym handlem węglem, oczywiste jest więc, że

musi podejmować różnorakie czynności w ramach tej działalności. W tej sytuacji

podpisanie nielicznych dokumentów nie może być traktowane jako wykonywanie

pracy w ramach działalności gospodarczej. Są to przecież czynności formalno

prawne związane z posiadaniem statusu przedsiębiorcy (tak SN w orzeczeniu sygn.

akt II UK 359/08). W szeregu innych orzeczeń również wskazano na potrzebę

rozróżnienia między działalnością zarobkową a czynnościami przedsiębiorcy o

charakterze formalnym (wyrok SN z 7 października 2003 r., II UK 76/03, wyrok SN

z 17 stycznia 2002 r., II UKN 710/00).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach

pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa

(jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.). ubezpieczony wykonujący

w okresie orzeczonej niezdolności do pracy pracę zarobkową lub wykorzystujący

zwolnienie od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia traci prawo do

zasiłku chorobowego za cały okres tego zwolnienia. Z przepisu tego wynikają dwie

niezależne przesłanki utraty prawa do zasiłku: 1) wykonywanie pracy zarobkowej w

okresie niezdolności do pracy; 2) wykorzystanie zwolnienia w sposób niezgodny z

jego celem. Do utraty prawa do zasiłku wystarczy zaistnienie jednej z nich.

W kwestii wykładni pojęcia "wykonywanie pracy zarobkowej", mającej

zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia, czy wskazane w decyzji organu

rentowego i potwierdzone w ustaleniach faktycznych przyjętych w podstawie

zaskarżonego wyroku czynności skarżącego stanowiły taką pracę, należy wskazać,

że orzecznictwo Sądu Najwyższego przyjmuje wąską wykładnię tej przesłanki

utraty prawa do zasiłku chorobowego, uznając zasadniczo, że wszelka aktywność

zarobkowa w okresie pobierania zasiłku powoduje taki skutek. Sąd Najwyższy

7

uznaje jednak, że od tej zasady mogą istnieć odstępstwa uzasadnione zwłaszcza

sporadycznym i formalnym charakterem czynności ubezpieczonego lub ich

niezbędnością dla kontynuacji działalności gospodarczej, jak niektóre czynności

związane z zatrudnianiem pracowników, opłacanie czynszu itp. Możliwość uznania,

że nie dochodzi do utraty prawa do zasiłku chorobowego, w przypadku aktywności

zmierzającej do osiągnięcia zarobku w czasie pobierania tego zasiłku, występuje

jednak tylko wówczas, gdy ma ona charakter incydentalny i wymuszony

okolicznościami (zob. wyrok z dnia 15 czerwca 2007 r., II UK 223/06, OSNP 2008

nr 15-16, poz. 231). Stanowisko dopuszczające tego rodzaju wyjątki jest już

wyraźnie ukształtowane w orzecznictwie (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z

24 lutego 1999 r., Ill AUa 1292/98, OSA Warszawa 1999 nr 3, poz. 14 i wyroki Sądu

Najwyższego z: 17 stycznia 2002 r., II UKN 710/00, OSNP 2003 nr 20, poz. 498; 7

października 2003 r., II UK 76/2003, OSNP 2004 r. nr 14, poz. 247; 20 stycznia

2005 r., I UK 154/04, OSNP 2005/19/307; 9 października 2006 r., II UK 44/06,

OSNP z 2007 nr 19-20, poz. 295; 15 czerwca 2007 r., II UK 223/06, OSNP 2008, nr

15-16, poz. 31; 11 grudnia 2007 r., I UK 145/07, OSNP 2009, nr 1-2, poz. 28; 6

lutego 2008 r., II UK 10/07, OSNP 2009, nr 9-10, poz. 123; 5 czerwca 2008 r., III

UK 11/08, OSNP 2009, nr 21-22, poz. 292; 3 października 2008 r., II UK 26/08,

LEX nr 513018; 6 maja 2009 r., II UK 359/08, LEX nr 509046).

Należy też wskazać, że wyrok Sądu Najwyższego z 5 kwietnia 2005 r., I UK

370/04, na który powołał się Sąd pierwszej instancji, nie uzasadnia odmiennego

poglądu. W tezie tego orzeczenia Sąd Najwyższy stwierdził, że pracą zarobkową,

której wykonywanie w okresie orzeczonej niezdolności do pracy powoduje utratę

prawa do zasiłku chorobowego lub świadczenia rehabilitacyjnego na podstawie art.

17 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U.

z 2005 r. Nr 31, poz. 267) jest każda aktywność ludzka zmierzająca do osiągnięcia

zarobku, w tym pozarolnicza działalność gospodarcza, choćby nawet polegająca na

czynnościach nieobciążających w istotny sposób organizmu przedsiębiorcy i

zarazem pracownika pozostającego na zwolnieniu lekarskim. Stwierdzenie to, w

okolicznościach faktycznych sprawy, odnosiło się jednak przede wszystkim do

każdego rodzaju pracy zarobkowej, wyrażając myśl, że także wykonywanie

8

działalności gospodarczej w okresie korzystania przez pracownika ze zwolnienia

chorobowego, pozbawia pracownika prawa do zasiłku chorobowego związanego z

zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy. Należy też wziąć pod uwagę, że

ubezpieczony w okresie od stycznia do grudnia 2000 r. podpisał 1.089 dokumentów

swojej firmy.

Sąd Okręgowy, oddalając apelację ubezpieczonego, nie wziął pod uwagę

wskazanej wyżej wykładni. Co więcej, Sąd ten w ogóle nie dokonał wykładni art. 17

ust. 1 ustawy zasiłkowej, ani nawet nie wskazał, czy podziela w tym zakresie

wykładnię zaprezentowaną przez Sąd Rejonowy, który (powołując się wyłącznie na

powyżej przedstawiony wyrok Sądu Najwyższego z 5 kwietnia 2005 r., I UK 370/04)

uznał, że przez pracę zarobkową należy rozumieć wszelką pracę zarobkową

wykonywaną na każdej podstawie prawnej albo bez takiej podstawy, bez względu

na wymiar czasu tej pracy. W tej sytuacji nie wiadomo, jaka interpretacja art. 17 ust.

1 doprowadziła Sąd Okręgowy do wydania zaskarżonego rozpoznawaną skargą

orzeczenia. Sąd nie dokonał również ustaleń faktycznych (podobnie jak Sąd

pierwszej instancji), które mogłyby stanowić podstawę do oceny, czy czynności

ubezpieczonego, uznane w decyzji za powód utraty przez niego prawa do zasiłku

chorobowego, miały charakter incydentalny i wymuszony okolicznościami, czy nie,

podczas gdy sporadyczność i charakter tych czynności muszą wynikać z ustaleń

faktycznych dokonanych przez sądy pierwszej i drugiej instancji (wyrok Sądu

Najwyższego z 6 lutego 2008 r., II UK 10/07). Sąd Okręgowy ograniczył się w

uzasadnieniu swojego wyroku, do zarzutów dotyczących ustaleń faktycznych, nie

dostrzegając, że ubezpieczony zarzucał także, powołując się na wyroki Sądu

Najwyższego (z 17 stycznia 2002 r., II UKN 710, i z 7 października 2003 r., II UK

76/03, (OSNP 2004 nr 14, poz. 247) błędną wykładnię tego przepisu.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie art.

108 § 2 k.p.c. w związku z 39821

k.p.c.