IV CSK 340/09

Sygn. akt IV CSK 340/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M. J. i D. J.

przeciwko Spółdzielczej Kasie Oszczędnościowo – Kredytowej (...) w G.

o ochronę dóbr osobistych,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 5 marca 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 stycznia 2009 r., sygn. akt I ACa (…),

I. uchyla zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo M. J. (pkt 1),

oddalającej apelację pozwanej (pkt 2) i orzekającej o kosztach postępowania

apelacyjnego w stosunku do powódki (pkt 5) i w tym zakresie przekazuje

2

sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego,

II. odrzuca skargę kasacyjną w części dotyczącej orzeczenia o kosztach

postępowania apelacyjnego w stosunku do D. J. (pkt 4).

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 1 lutego 2008 r. Sąd Okręgowy w G. – uwzględniając w

całości powództwo M. J. – zasądził od pozwanej na rzecz Diecezjalnego Domu

Samotnej Matki w M. przy Parafii (…) po 50 000 zł tytułem odpowiedniej sumy

pieniężnej za naruszenie dobra osobistego, oddalił powództwo D. J., umorzył

postępowanie – na skutek cofnięcia powództwa – co do żądania zasądzenia od

pozwanej na rzecz powodów po 20 000 zł zadośćuczynienia i orzekł o kosztach

procesu.

Sąd ustalił, że dnia 10 listopada 1999 r. M. J. zawarła z pozwaną – będąc

kierownikiem jej oddziału – umowę pożyczki w wysokości 18 000 zł. Poręczycielami

pożyczki byli M. B. i H. K. D. J. zawał natomiast z pozwanym umowę pożyczki w

wysokości 17 500 zł dnia 29 listopada 1999 r. Poręczycielami jemu udzielonej

pożyczki byli S. J. i E. R.. M. J. i D. J. byli członkami Spółdzielczej Kasy

Oszczędnościowo-Kredytowej (SKOK) im. (…) (poprzednika SKOK „R.(…)”) –

odpowiednio – od dnia 14 stycznia 1998 r. i 15 stycznia 1997 r.

W dniu 14 lutego 2003 r. w „K.(...)”, będącym dodatkiem do „N.(…)” ukazał

się artykuł „R.(…) dla R.(…)”, w którym pisano o szybkim rozwoju SKOK „R.(…)”,

preferencyjnym przyznawaniu pożyczek i prowadzonej przez pozwaną działalności

charytatywnej. Protestując przeciwko zawartym w artykule nieprawdziwym

informacjom, powodowie w piśmie skierowanym do redaktora naczelnego „N.(…)”

napisali m.in., że SKOK „R.(...)” skupia osoby sympatyzujące z środowiskiem Unii

Europejskiej, a prezes pozwanego L. S. utrzymuje bliskie stosunki z posłami (…) i

dopuścił się defraudacji środków przeznaczonych na Stowarzyszenie R.)…).

Dnia 31 lipca 2003 r. Rada Nadzorcza SKOK „R.(...)” podjęła uchwałę o

pozbawieniu powodów członkostwa w SKOK z powodu naruszenia dobrego imienia

3

SKOK przez podanie w piśmie do redaktora naczelnego „N.(…)” nieprawdziwych

informacji. Powodowie w piśmie z dnia 22 września 2003 r. zakwestionowali

merytoryczną zasadność uchwały i zarzucili jej sprzeczność z prawem i statutem

SKOK „R.(...)”. Dnia 2 stycznia 2004 r. pozwana powiadomiła powodów o

wypowiedzeniu umów pożyczki w związku z ustaniem członkostwa w SKOK i

wezwała ich do spłaty całej pożyczki w terminie 30 dni, liczonym od dnia

doręczenia pisma.

Dnia 22 stycznia 2004 r. powodowie wnieśli do Sądu Okręgowego w G.

powództwo o ustalenie, że są członkami SKOK „R.(...)”. Na konto pozwanej

przekazywali także – mimo wypowiedzenia umowy pożyczki – należne raty z tytułu

spłaty pożyczki. W kwietniu 2004 r. powodowie – po uzyskaniu informacji, że raty

pożyczki nie są przeznaczane na spłatę pożyczki, ale księgowane na tzw. koncie

technicznym i zaliczane na poczet odsetek karnych – przestali jednak spłacać

pożyczki.

W związku z niedotrzymaniem przez powodów trzydziestodniowego terminu

spłaty pożyczki działająca w imieniu pozwanej Kancelaria Prawna H.(…) sp. kom.

wniosła dnia 3 marca 2004 r. pozew o zapłatę do Sądu Rejonowego w G. Dnia 28

kwietnia 2004 r. powódka i poręczyciele otrzymali wydany w postępowaniu

nakazowym nakaz zapłaty nakazujący im zapłacić niespłaconą pożyczkę z

odsetkami. Postępowanie sądowe ostatecznie zakończyło się postanowieniem z

dnia 5 października 2004 r., umarzającym postępowanie w sprawie na skutek

cofnięcia powództwa. Również postępowanie sądowe przeciwko powodowi – po

wydaniu nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym i wniesieniu sprzeciwu –

zakończyło się umorzeniem postępowania.

Z chwilą przekazania przez pozwaną sprawy wymienionej Kancelarii Prawnej

w Biurze Informacji Kredytowej SA została ujawniona dotycząca M. J. informacji o

windykacji niespłaconej pożyczki. W marcu 2004 r. powódka złożyła w Banku (…)

SA wniosek o udzielenie kredytu konsolidacyjnego w celu spłaty pożyczki

zaciągniętej u pozwanej. Bank odmówił jej jednak udzielenia kredytu z powodu

niesolidnego regulowania wcześniej zaciągniętych zobowiązań. Dnia 20 stycznia

2005 r. Sąd Okręgowy uchylił uchwałę Rady Nadzorczej SKOK „R.(...)” o

4

pozbawieniu powodów członkostwa w SKOK i uznał wypowiedzeniu umów

pożyczki za bezskuteczne.

Sąd Okręgowy uwzględnił w całości powództwo M. J.. Uznał, że doszło do

naruszenia dóbr osobistych powódki. Ujawnienie przez Biuro Informacji Kredytowej

SA informacji o windykacji pożyczki spowodowało bowiem, że utraciła ona

wiarygodność i – w konsekwencji – możliwość uzyskania kredytu, który w części

zamierzała przeznaczyć na spłatę pożyczki. Zdaniem Sądu zasądzona suma

pieniężna spełnia funkcję represyjną i jest adekwatna do możliwości finansowych

pozwanej. Nie ma natomiast podstaw do uwzględnienia powództwa D. J., ponieważ

powód nie wykazał, aby pozwana naruszyła jego dobra osobiste i wyrządziła mu

szkodę.

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyła pozwana w części uwzględniającej

powództwo i w zakresie orzeczenia o kosztach procesu oraz powód w części

oddalającej powództwo. Zaskarżonym wyrokiem Sąd odwoławczy zmienił wyrok

Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że zasądzone od pozwanej na rzecz

Diecezjalnego Domu Pomocy Społecznej Samotnej Matki w M. kwoty po 50 000 zł

obniżył do kwot po 25 000 zł, oddalił powództwo w pozostałej części, oddalił

apelację pozwanej w pozostałym zakresie i w całości apelację powoda, nie obciążył

powoda kosztami postępowania apelacyjnego i zniósł wzajemnie koszty

postępowania apelacyjnego powódki i pozwanej.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego – wbrew zarzutowi pozwanej – Sąd pierwszej

instancji prawidłowo ustalił podstawę faktyczną rozstrzygnięcia. Przyjmując ją za

własną, Sąd oddalił zawarte w apelacji pozwanej wnioski dowodowe dotyczące

okoliczności zamieszczenia przez Biuro Informacji Kredytowej SA informacji o

windykacji udzielonej powódce pożyczki. Przebieg postępowania sądowego

świadczy bowiem o tym, że pozwana mogła je przedstawić przed Sądem pierwszej

instancji.

Sąd drugiej instancji wskazał wprost – w przeciwieństwie do Sądu

Okręgowego – że podstawę prawną uwzględnienia roszczenia powódki stanowi

art. 448 w związku z art. 24 k.c. Podkreślił, że powódka dochodziła tego roszczenia

w związku z naruszeniem jej dobra osobistego w postaci dobrego imienia. Do

5

naruszenia wymienionego dobra osobistego powódki doszło na skutek przekazania

przez pozwaną Biuru Informacji Kredytowej SA nierzetelnej informacji dotyczącej

niepłacenia przez powódkę rat z tytułu pożyczki. Biuro Informacji Kredytowej SA

ujawniło wspomnianą informację dnia 6 lutego 2004 r., mimo że powódka do

kwietnia 2004 r. włącznie płaciła raty pożyczki. Zdaniem Sądu Apelacyjnego

pozwana nie obaliła domniemania bezprawności działania. Przekazanie informacji

Biuru Informacji Kredytowej SA – wbrew zarzutowi apelującej – nastąpiło bowiem z

naruszeniem zasad określonych w art. 7 ustawy z dnia 14 lutego 2003 r. o

udostępnianiu informacji gospodarczej (Dz. U. Nr 50, poz. 424, dalej: „u.u.i.g.”).

Naruszony został bowiem warunek dotyczący wymagalności świadczenia i

wezwania do zapłaty z ostrzeżeniem przekazania danych do Biura Informacji

Kredytowej SA. Nie budzi też wątpliwości wina pozwanej.

Sąd Apelacyjny podzielił natomiast zarzut apelującej, że zasądzona suma

pieniężna nie jest odpowiednia w rozumieniu art. 448 k.c. Zdaniem Sądu za jej

obniżeniem przemawiają rozmiar i intensywność krzywdy wyrządzonej powódce

oraz czas trwania naruszenia. Podkreślając, że powódka od maja 2004 r. nie

spłaca rat pożyczki, co uzasadniałoby przekazanie odpowiedniej informacji Biuru

Informacji Kredytowej SA, oraz toczący się proces o zwrot pożyczki, Sąd

Apelacyjny uznał, że odpowiednią sumą pieniężną będzie łączna kwota 50 000 zł.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik pozwanej

zarzucił naruszenie art. 448 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie, art. 448

w związku z art. 355 k.c. przez jego błędną wykładnię, art. 7 u.u.i.g. przez jego

niewłaściwe zastosowanie, art. 105 ust. 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. –

Prawo bankowe, w brzmieniu obowiązującym w dnia 12 sierpnia 2002 r., przez jego

niewłaściwe zastosowanie oraz art. 381 i art. 102 w związku z art. 98 § 1 k.p.c.

Powołując się na te podstawy, wniósł o uchylenia wyroku w zaskarżonej części i

oddalenie powództwa w stosunku do powódki w całości bądź o uchylenia tego

wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podniesiony przez skarżącego zarzut naruszenia przez błędną wykładnię

art. 448 w związku z art. 355 k.c. sprowadza się istocie do kwestii, czy przesłankę

6

roszczenia o zasądzenie odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny

stanowi wina sprawcy naruszenia dobra osobistego w każdej postaci, czy też tylko

wina kwalifikowania, tj. wina umyślna albo rażące niedbalstwo. Naruszenia art. 448

k.c. przez niewłaściwe jego zastosowanie skarżący dopatrzył się natomiast w

zasądzeniu sum pieniężnych na cele społeczne w wysokości nieodpowiadającej –

w rozumieniu tego przepisu – odpowiedniej sumie pieniężnej na wskazany cel

społeczny.

Na tle wykładni art. 448 k.c. w zakresie omawianej przesłanki

odpowiedzialności doszło do rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W

wyrokach z dnia 1 kwietnia 2004 r., II CK 115/03 („Izba Cywilna” 2004 r., nr 11, s.

42) i z dnia 28 września 2005 r., I CK 256/05 (niepubl.) Sąd Najwyższy przyjął, że

przesłanką zastosowania art. 448 k.c. jest zawinione działanie sprawcy naruszenia

cudzego dobra osobistego, oraz że wchodzić w grę mogą zarówno wina umyślana,

jak i nieumyślna. Na odmiennym stanowisku stanął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

17 marca 2006 r., I CSK 81/05. Podkreślił odmienność funkcji obu roszczeń

przewidzianych w art. 448 k.c. Przyznanie zadośćuczynienia pieniężnego na

podstawie art. 448 k.c. spełnia funkcję kompensacyjną, natomiast zasądzenie

odpowiedniej sumy pieniężnej na cel społeczny ma charakter represyjny oraz

prewencyjno-wychowaczy. Ponieważ trudno mówić o zastosowaniu funkcji

prewencyjno-wychowaczej w wypadku nieumyślnego działania sprawy nie można –

jak stwierdził – podzielić wyrażonego w wyroku z dnia 1 kwietnia 2004 r., II CK

115/03, zapatrywania o identyczności przesłanek obu roszczeń; o ile bowiem

przesłanką roszczenia o zadośćuczynienie jest każda postać winy, nawet culpa

levissima, o tyle przesłanką roszczenia o zasądzenie odpowiedniej sumy pieniężnej

na cel społeczny jest wina kwalifikowana sprawcy naruszenia dobra osobistego,

tj. wina umyślna (dolus) oraz rażące niedbalstwo (culpa lata).

Nawiązując do wyroku z dnia 1 kwietnia 2004 r., II CK 115/03, skarżący

zarzucił wydanie zaskarżonego wyroku z naruszeniem przyjętej w tym orzeczeniu

wykładni art. 448 k.c. dotyczącej wspomnianej przesłanki odpowiedzialności. Uszło

jednak uwagi skarżącego, że wskazana wyżej rozbieżność w orzecznictwie była

przedmiotem rozważań w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z

dnia 9 września 2008 r., III CZP 31/08 (OSNC 2009, nr 3, poz. 31). Aprobując

7

argumentację przemawiająca za przyjęciem, że roszczenia przewidziane w art. 448

k.c. mogą być podniesione wyłącznie w wypadku zawinionego naruszenia dobra

osobistego, Sąd Najwyższy w przytoczonej uchwale nie podzielił zapatrywania, iż

roszczenie o zasądzenie sumy pieniężnej na cel społeczny wymaga winy

kwalifikowanej. Podkreślił, że wyrażając ten odosobniony pogląd Sąd Najwyższy

odwołał się do uchwały pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 8 grudnia 1973 r., III

CZP 37/73 (OSNC 1974, nr 9, poz. 145), tymczasem uchwała ta ma w tym

względzie jedynie walor historyczny, w czasie jej podjęcia bowiem art. 448 k.c. miał

inne brzmienie i była w nim mowa o winie umyślnej. Obecnie, wobec braku w treści

tego przepisu jakiejkolwiek wzmianki o winie, nie można uzależniać przyznania

jednego z przewidzianych w nim świadczeń od winy kwalifikowanej sprawcy, gdyż

byłoby to sprzeczne z uznawaną w prawie cywilnym zasadą, że związanie

odpowiedzialności jedynie z określonym stopniem winy wymaga regulacji

ustawowej. Konkludując, Sąd Najwyższy w przytoczonej uchwale uznał, że trzeba

przyjąć, iż przesłanką obu przewidzianych w art. 448 k.c. roszczeń jest każda

postać winy sprawcy naruszenia dobra osobistego, nawet culpa levissima.

Rozważając funkcję roszczeń określonych w art. 448 k.c., Sąd Najwyższy w

uchwale III CZP 31/08 zauważył, że jest w tym przepisie mowa o środkach

„potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia”. To oznacza, że zarówno

zadośćuczynienie, jak i odpowiednia suma pieniężna na cel społeczny zostały

zaliczone przez ustawodawcę do środków potrzebnych do usunięcia skutków

naruszenia dobra osobistego. Taki cel jest natomiast właściwy funkcji

kompensacyjnej, która sprowadza się do wyrównania uszczerbku na dobrach

chronionych i przywrócenia dzięki temu ich poprzedniego stanu. Sąd Najwyższy

podkreślił, że spotykane w orzecznictwie przypisanie roszczeniom przewidzianym w

art. 448 k.c. zróżnicowanych funkcji i uznanie sumy pieniężnej zasądzanej na cel

społeczny za swoistą karę cywilną stanowi niewątpliwie reminiscencję pierwotnego

brzmienia przepisu, w którym była mowa o winie umyślnej. Po wyeliminowaniu z

art. 448 wzmianki o winie, przesłanki obu roszczeń są tożsame, brak zatem

przekonujących argumentów, które mogłyby przemawiać za represyjnym

charakterem roszczenia o zasądzenie odpowiedniej sumy pieniężnej na cel

społeczny. W konsekwencji wysokość zasądzanego świadczenia na podstawie

8

art. 448 k.c. powinna być tak ustalona, aby uwzględnione roszczenie zachowało

cechy instrumentu kompensacyjnego.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą skargę kasacyjna

podziela stanowisko wyrażone w uchwale III CZP 31/08. To oznacza, że zarzut

naruszenia art. 448 k.c. przez błędną jego wykładnię, dotyczącą omówionej

przesłanki odpowiedzialności, jest nieuzasadniony.

Do przypisania odpowiedzialności na podstawie art. 448 k.c. wystarczy

zawinione działanie sprawcy naruszenia dobra osobistego, postać winy nie ma

znaczenia. Nie oznacza to jednak, że rodzaj winy w ogóle jest bez znaczenia,

wpływa on bowiem na wysokość zasądzanych na podstawie w art. 448 k.c.

świadczeń pieniężnych. Tymczasem w sprawie brak jednoznacznych ustaleń co do

postaci winy. Ponadto jednym z kryteriów ustalenia wysokości zasądzonych sum

pieniężnych na cele społeczne była – jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego

wyroku – ich funkcja represyjna i prewencyjno-wychowawcza. W tej sytuacji nie

można odeprzeć zarzuty skarżącego, że zasądzone świadczenia nie odpowiadają –

w rozumieniu art. 448 k.c. – odpowiedniej sumie pieniężnej na wskazany cel

społeczny.

Z dokonanych w sprawie ustaleń wynika, że naruszenie dobrego imienia

powódki spowodowało ujawnienie przez Biuro Informacji Kredytowej SA informacji

o windykacji pożyczki na skutek przekazania przez pozwaną temu Biuru z

naruszeniem prawa zawiadomienia, że powódka nie spłaca udzielonej jej pożyczki.

Wymienione Biuro Informacji Kredytowej zostało powołane na podstawie art. 105

ust. 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn.: Dz. U. z

2002 r., Nr 72, poz. 665 ze zm.; dalej: „Prawo bankowe”). Przytoczony przepis

przewiduje bowiem możliwość tworzenia przez banki instytucji do zbierania i

udostępniania bankom oraz innym instytucjom ustawowo upoważnionym do

udzielania kredytów informacji o wierzytelnościach oraz obrotach i stanach

rachunków bankowych w zakresie, w jakim te są potrzebne w związku z

udzielaniem kredytów i pożyczek pieniężnych, gwarancji bankowych i poręczeń.

Tymczasem Sąd Apelacyjny za podstawę oceny bezprawności działania pozwanej

przyjął – bez wskazania przyczyn – art. 7 przytoczonej ustawy o udostępnianiu

9

informacji gospodarczej, regulujący warunki przekazania informacji gospodarczej o

zobowiązaniu albo zobowiązaniach konsumenta biuru informacji gospodarczej. W

tej sytuacji nie można także odeprzeć zarzutu skarżącej, że zaskarżony wyrok

został wydany z naruszeniem art. 7 u.u.i.g. i art. 105 ust. 4 Prawa bankowego,

polegającym na oparciu oceny bezprawności naruszenia dobra osobistego powódki

na niewłaściwym przepisie prawa.

Celem art. 381 k.p.c. jest dążenie do koncentracji dowodów i zachęcanie

stron do przedstawienia całego materiału procesowego przed sądem pierwszej

instancji oraz przyspieszenia postępowania odwoławczego. Jednakże względy te

muszą być zestawione – jak trafnie podkreśla się w piśmiennictwie – z zasadą

procesu sprawiedliwego i opartego na wszechstronnym wyjaśnieniu okoliczności

sprawy. Dopuszczając możliwość pominięcia przez sąd drugiej instancji nowych

faktów i dowodów, przepis art. 381 k.p.c. przyjmuje jako zasadę, że nowe fakty i

dowody są dopuszczalne, a tylko wyjątkowo mogą być pominięte. W orzecznictwie

wskazuje się, że art. 381 k.p.c. pozostawia ocenę możliwości oraz celowości

dopuszczenia nowych faktów oraz dowodów sądowi drugiej instancji, który

powinien kierować się okolicznościami konkretnej sprawy (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 20 maja 2003 r., I PK 415/02, OSNP 2004, nr 16, poz. 276).

Omawiany przepis nie może też stanowić przeszkody do wyjaśnienia okoliczności

koniecznych dla prawidłowego rozstrzygnięcia sporu, do czego zawsze powinien

dążyć sąd apelacyjny. Z względu na powyższe nie przekonują argumenty Sądu, że

art. 381 k.p.c. uzasadniał pominięcie zgłoszonego przez pozwaną w apelacji

wniosku o przeprowadzenie dowodu z dokumentów Biura Informacji Kredytowej SA

na okoliczności dotyczące ujawnienia informacji, że powódka nie spłaca udzielonej

jej pożyczki, zwłaszcza wobec wyrażonego przekonania, iż zasadność i

prawidłowość ujawnienia tych informacji ma kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia

sprawy. Zarzut naruszenia art. 381 k.p.c. należało zatem uznać za uzasadniony.

Skarga kasacyjna w części dotyczącej orzeczenia o kosztach postępowania

apelacyjnego w stosunku do powoda D. J. podlegała odrzuceniu jako

niedopuszczalna. Od zamieszczonego w wyroku postanowienia o kosztach procesu

nie przysługuje bowiem skarga kasacyjna (art. 3981

k.p.c.) (por. postanowienie

10

Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 1996 r., I CZ 30/96, OSNC 1997, nr 3, poz.

34).

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku

(art. 39815

§ 1 i 3986

§ 2 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821

i 391 § 1

k.p.c.).