I UK 326/09

Sygn. akt I UK 326/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z odwołania B. R.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w B.

z udziałem zainteresowanych: K. P. i in. , o ustalenie obowiązku ubezpieczenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 9 marca 2010 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 23 czerwca 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

2

Decyzjami z dnia 10 czerwca 2008 r. wydanymi w stosunku do B. R. jako

płatnika organ rentowy ustalił na rzecz poszczególnych pracowników, iż podlegali

oni we wskazanych okresach obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnym,

rentowym, chorobowym i wypadkowym, ustalając jednocześnie podstawy wymiaru

składek na poszczególne ubezpieczenia.

B. R. wniósł odwołanie od przedmiotowych decyzji, które jednak wyrokiem z

dnia 11 lutego 2009 r., wydanym w sprawie o sygn. akt III U …/08, Sąd Okręgowy

Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w S. oddalił. U podstaw wydania wyroku

legło ustalenie, że odwołujący się mimo nieważności umowy dzierżawy, na

podstawie której przejął w faktyczne posiadanie przedsiębiorstwo będące

jednocześnie zakładem pracy, przejął w trybie art. 231

§ 1 k.p. zakład pracy wraz z

pracownikami stając się z mocy prawa ich pracodawcą. Z tego też względu ciążyły

na nim obowiązki pracodawcy wynikające zarówno bezpośrednio z kodeksu pracy

jak i z ustaw o ubezpieczeniu społecznym, a ponieważ z § 2 art. 231

k.p. wynika

solidarność zobowiązania nowego (B. R.) i dotychczasowego (K. P.) pracodawcy,

organ rentowy miał prawo wyboru, od którego z nich będzie dochodził należności.

Od powyższego wyroku odwołujący wywiódł apelację.

Wyrokiem z dnia 23 czerwca 2009 r. Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelację odwołującego B. R. W uzasadnieniu

wyroku Sąd Apelacyjny stwierdził, że w niniejszej sprawie należało rozważyć, czy

odwołujący posiadał status pracodawcy wobec pracowników wskazanych w

decyzjach organu rentowego w spornym okresie od 5 lutego 2004 r. do 15 maja

2004 r., gdy prowadził Zakłady Produkcyjne Ceramiki i Sprzętu Oświetleniowego

KTM w R., a tym samym, czy na mocy art. 4 pkt 2a w związku z art. 17 ust. 1

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.

Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.) był płatnikiem składek zobowiązanym do

obliczania, rozliczania i przekazywania co miesiąc do Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych składek z tytułu zatrudniania pracowników. Zgodnie z art. 3 k.p.

pracodawcą jest jednostka organizacyjna, choćby nie posiadała osobowości

prawnej, a także osoba fizyczna, jeżeli zatrudniają one pracowników. Zdaniem

Sądu Apelacyjnego Sąd Okręgowy prawidłowo przyjął, że B. R. jako osoba fizyczna

prowadząca działalność gospodarczą KTM R. B. R. był pracodawcą wobec osób

3

wskazanych wyżej decyzjach. Pomiędzy nim a pracownikami zostały bowiem

nawiązane, a następnie były realizowane stosunki pracy w rozumieniu art. 22 k.p.

Skarżący na mocy art. 231

§ 1 k.p. przejął Zakłady i stał się stroną

dotychczasowych stosunków pracy. W spornym okresie realizował on obowiązki

pracodawcy wobec pracowników. W momencie przejęcia przedsiębiorstwa od K. P.

zawarł z pracownikami nowe umowy o pracę. Tym samym rozwiązane zostały

umowy o pracę z Krystyną P. Skarżący postępował wobec pracowników jak

pracodawca. Osobiście dokonał ich zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych w

Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych Inspektoracie w W. Podpisywał również jako

pracodawca dokumenty znajdujące się w aktach osobowych pracowników. Sąd

Apelacyjny mając na uwadze treść art. 231

§ 1 k.p., zgodnie z którym w razie

przejścia zakładu pracy lub jego części na innego pracodawcę staje się on z mocy

prawa stroną w dotychczasowych stosunkach pracy oraz § 2 tego przepisu

stanowiącego, że za zobowiązania wynikające ze stosunku pracy, powstałe przed

przejściem części zakładu pracy na innego pracodawcę, dotychczasowy i nowy

pracodawca odpowiadają solidarnie, stwierdził, że wbrew stanowisku skarżącego

umowa dzierżawy Zakładów Produkcyjnych Ceramiki i Sprzętu Oświetleniowego

KTM w R. podpisana dnia 31 grudnia 2003 r., a wiążąca strony od dnia 2 stycznia

2004 r. (§ 25 umowy) bez względu na jej wymaganą formę prawną i rezultat

nieważności w zakresie prawa cywilnego (art. 751

§ 1 k.c.) spowodowała faktyczne

przejście na skarżącego obowiązków pracodawcy z dniem 2 stycznia 2004 r., a

zatem odwołujący nie mógł w sposób skuteczny powoływać się na nieważność

umowy dzierżawy i domagać się zwolnienia z obowiązków, które ciążą na nim jako

pracodawcy.

Na powyższe orzeczenie odwołujacy wniósł skargę kasacyjną wskazując w

niej na naruszenie prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 231

§ 1 k.p. wynikające z pominięcia okoliczności - ustalonej i nie kwestionowanej - w

postaci powrotnego przekazania przez odwołującego się w dniu 15 maja 2004 r.

zakładu pracy na rzecz poprzedniego pracodawcy, poprzez powzięcie przez niego

wiadomości o bezwzględnej nieważności umowy dzierżawy przedsiębiorstwa, która

przy prawidłowym zastosowaniu przepisu art. 231

§ 1 k.p. obligowała Sąd

rozpoznający sprawę do ustalenia, iż z dniem 15 maja 2004 r. z mocy prawa stroną

4

w obowiązujących stosunkach pracy stała się dotychczas osoba wydzierżawiająca

przedsiębiorstwo, a przez to do stwierdzenia, że to na niej spoczęły wszelkie

zobowiązania wynikające z tychże stosunków pracy. Ponadto powołał także

naruszenie: - art. 231

§ 1 k.p. w związku z art. 38 ust. 1 i ust. 2 oraz art. 4 pkt. 2a

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.

1998 r. Nr 137 poz. 887 ze zm.) poprzez pominięcie okoliczności, iż w dacie

wydawania przez organ rentowy decyzji ustalających odwołujący nie był płatnikiem

- pracodawcą, zaś wszelkie zobowiązania wynikające ze stosunków pracy

pomiędzy odwołującym się a pracownikami, których zatrudniał w okresie

faktycznego dysponowania przedsiębiorstwem, czyli zakładem pracy, z dniem 15

maja 2004 r. tj. z dniem zwrotu przedsiębiorstwa, przeszły z mocy prawa na

właściciela przedsiębiorstwa i to on wyłącznie może ponosić odpowiedzialność za

zobowiązania wynikające z przepisów prawa pracy jak i ubezpieczeń społecznych

jako płatnik w dacie wydawania przez organ rentowy decyzji ustalających; - art. 231

§ 2 k.p. poprzez przyjęcie, za Sądem pierwszej instancji, że przepis ten ma

zastosowanie w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy, wobec

jednoczesnego stwierdzenia, iż odwołujący w pierwszej kolejności przejął cały

zakład pracy na podstawie umowy dzierżawy przedsiębiorstwa, a następnie po

uzyskaniu informacji o nieważności tejże umowy zwrócił wydzierżawiającemu cały

zakład pracy, powodując, iż ten z mocy prawa wstąpił w stosunki pracy zawarte

pomiędzy odwołującym a pracownikami, w sytuacji gdy przepis ten i określona w

nim dyspozycja może mieć zastosowanie w przypadku, gdy przedmiotem przejęcia

pomiędzy podmiotami jest jedynie część zakładu pracy, a nie jego całość jak to ma

miejsce w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy; - art. 369 k.c. poprzez

przyjęcie za Sądem pierwszej instancji wadliwej oceny prawnej polegającej na

uznaniu solidarności zobowiązania odwołującego jako pracodawcy zwracającego

zakład pracy właścicielowi przedsiębiorstwa i właściciela tegoż przedsiębiorstwa

jako podmiotu, który z dniem zwrotu przedsiębiorstwa stał się stroną stosunków

pracy i przyznaniem tym samym organowi rentowemu prawa wyboru podmiotu od

którego z tych dwóch podmiotów będzie dochodził należności z tytułu ubezpieczeń

społecznych, w sytuacji gdy przepis art. 231

§ 2 k.p. statuuje solidarną

odpowiedzialność dotychczasowego i nowego pracodawcy jedynie w przypadku

5

przejścia części zakładu pracy, a nie jego całości jak to miało miejsce w niniejszej

sprawie, a żaden inny przepis prawa nie kształtuje w tym zakresie solidarności

zobowiązania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Artykuł 231

k.p. jest przepisem bezwzględnie obowiązującym (ius cogens).

Powstanie stosunku pracy z nowym pracodawcą na poprzednich warunkach

następuje nawet wtedy, gdy strona przekazująca zakład i strona przejmująca go

umówiły się inaczej. Nie można w szczególności wyłączyć stosowania tego

przepisu umową cywilnoprawną (np. umową dzierżawy). Przekształcenie stosunku

pracy po stronie podmiotowej następuje “automatycznie” w wyniku przejścia

zakładu pracy na innego pracodawcę, niezależnie od tego, czy i jakiego rodzaju

decyzja (porozumienie) została podjęta co do "przekazania" pracowników (por.

wyrok SN z dnia 20 maja 1993 r., I PRN 40/93, OSNCP 1994, nr 4, poz. 89; wyrok

SN z dnia 6 stycznia 1995 r., I PRN 116/94, OSNAPiUS 1995, nr 12, poz. 145;

wyrok SN z dnia 17 maja 1995 r., I PRN 9/95, OSNAPiUS 1995, nr 20, poz. 248).

Ponadto zgodnie z orzeczeniem Sądu Najwyższego z dnia 29 sierpnia 1995 r., I

PRN 38/95, OSNAPiUS 1996, nr 6, poz. 83, art. 231

k.p. ma zastosowanie także

wówczas, gdy pracodawcy (poprzedni i następny) nie działali zgodnie dla

osiągnięcia celu przewidzianego w omawianym przepisie, natomiast doszło do

faktycznego przejścia majątku i zadań zakładu pracy na innego pracodawcę.

Pogląd ten został podzielony w literaturze przez M. Gersdorf (w:) M. Gersdorf, K.

Rączka, J. Skoczyński, Kodeks pracy. Komentarz 2008 r., s. 71.

Mając na uwadze utrwalone orzecznictwo, jak również stanowisko doktryny

w przedmiocie wykładni art 231

k.p., ocena prawna dokonana przez Sąd drugiej

instancji w niniejszej sprawie jest uzasadniona, a wydane rozstrzygniecie

prawidłowe. Zarzuty skargi kasacyjnej nie znajdują uzasadnienia. Po pierwsze, w

niniejszej sprawie zastosowanie art. 231

k.p. miało charakter „posiłkowy”,

subsumcja niniejszej normy prawnej do ustalonego stanu faktycznego sprawy

potrzebna była tylko i wyłącznie do ustalenia, kto w spornym okresie od 5 lutego

2004 r. do 15 maja 2004 r. był pracodawcą. Trzeba mieć na uwadze, że płatnikiem

w myśl art. 4 pkt 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jest pracodawca.

Z kolei zgodnie z art. 3 k.p. pracodawcą jest jednostka organizacyjna, choćby nie

6

posiadała osobowości prawnej, a także osoba fizyczna, jeżeli zatrudniają one

pracowników. Tym samym norma art 231

k.p. oraz art 3 k.p. pozwoliła ustalić kto w

niniejszej sprawie w spornym okresie był obowiązany wykonywać obowiązki

płatnika składek w myśł przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Mając na uwadze przedstawione na wstępie orzecznictwo oraz stanowisko

doktryny prawa pracy oraz okoliczność, że w niniejszej sprawie doszło w spornym

okresie do faktycznego przejścia majątku i zadań zakładu pracy na skarżącego - co

z niekwestionowanych ustaleń Sądów orzekających w niniejszej sprawie wynikało,

bowiem B. R. jako osoba fizyczna prowadził działalność gospodarczą KTM R. zaś

pomiędzy nim a pracownikami zostały nawiązane, a następnie były realizowane

stosunki pracy w rozumieniu art. 22 k.p. – stwierdzić należy, że we wskazanym

okresie na podstawie art. 4 pkt 2a ustawy o systemie ubezpieczeń spolecznych

skarżący był pracodawcą i jako płatnik zobowiązany był do uiszczania należnych

składek ubezpieczeniowych. Chybione są zarzuty skargi kasacyjnej naruszenia art.

231

§ 1 k.p. w związku z art. 38 ust. 1 i ust. 2 oraz art. 4 pkt. 2a ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art 369 k.c., skoro

art. 231

§ 1 k.p., jak i art 369 k.c. nie reguluje sytuacji prawnej (stosunków

prawnych) pomiędzy płatnikiem składek a organem rentowym (Zakładem

Ubezpieczeń Społecznych). Przepis art. 231

§ 1 k.p. służy innemu celowi,

rozstrzyga on sytuację prawną pracowników zatrudnionych w zakładzie pracy, który

przechodzi na innego pracodawcę w całości lub części. Mając na uwadze charakter

bezwzględnie obowiazujący przepisów ubezpieczeń społecznych, norma prawa

pracy nie może wywierać bezpośrednich skutków na jego gruncie. tj. ustalać

odpowiedzialność płatnika za składki. Również powoływanie się w skardze na treść

uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 2006 r., II PK 57/06,

OSNP 2008/1-2/4 nie może uzasadniać skargi kasacyjnej w niniejszej sprawie.

Stanowisko Sądu Najwyższego przyjmujące, że w razie przejścia całości zakładu

pracy na nowego pracodawcę i likwidacji pracodawcy dotychczasowego, za

zobowiązania wynikające ze stosunku pracy, powstałe przed przejściem zakładu

pracy na innego pracodawcę, odpowiedzialny jest tylko nowy pracodawca (art. 231

§ 1 i 2 k.p.), odnosi sie do sytuacji, gdzie przedmiotem sprawy był spór pomiędzy

nowym pracodawcą a pracownikami, w niniejszej sprawie spór dotyczył płatnika

7

składek i organu rentowego. Ponadto powołane orzeczenie dotyczyło likwidacji

pracodawcy, a w niniejszej sprawie utrata bytu prawnego pracodawcy – B. R. -

osoby fizycznej nie nastąpiła.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, na

podstawie art. 39814

k.p.c.

/tp/