II PK 279/09

Sygn. akt II PK 279/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z powództwa S. P.

przeciwko Szkole Podstawowej w M.

o uznanie wypowiedzenia umowy o pracę za bezskuteczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 marca 2010 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego w S.

z dnia 22 maja 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w S. do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń w S. wyrokiem z dnia 22

maja 2009 r. oddalił apelację powoda S. P. od wyroku Sądu Rejonowego –

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w S. z dnia 23 lipca 2008 r. w sprawie

z jego powództwa przeciwko Szkole Podstawowej w M. o uznanie

wypowiedzenia umowy o pracę za bezskuteczne. Sąd Okręgowy uznał za

własną podstawę faktyczną i prawną przyjętą w wyroku Sądu pierwszej

instancji. Z ustaleń faktycznych Sądu Rejonowego wynika, że powód

zatrudniony był w pozwanej szkole jako nauczyciel dyplomowany; posiada

kwalifikacje do prowadzenia nauczania zintegrowanego, matematyki,

informatyki i techniki. Nabył on także uprawnienia do wcześniejszej emerytury.

W latach szkolnych 2005 - 2007 prowadził w klasach IV – VI zajęcia z

matematyki oraz zajęcia z informatyki. W roku 2008 r. doszło do zredukowania

godzin do dyspozycji dyrektora, w ramach których prowadzone były zajęcia

informatyczne. Ponadto dyrektor Szkoły podjął decyzję o zamianie

pozostałych godzin do dyspozycji dyrektora na zajęcia dydaktyczno –

wyrównawcze. W związku z tym zaszła konieczność zmiany planu nauczania.

W nowym planie przyznano powodowi 5 godzin informatyki, 2 godziny techniki

i 2 godziny zajęć sportowych. W związku z opinią Ministerstwa Edukacji

Narodowej, w której stwierdzono, że zajęcia sportowe nie mogą być wliczanie

do pensum nauczycielskiego, dyrektor pozwanej stwierdził, że mógłby

powodowi przydzielić jedynie 5 godzin informatyki i 2 godziny techniki, co nie

wyczerpywałoby wymaganego ½ pensum W związku z tym w dniu 15 maja

2008 r. wręczył powodowi pismo o rozwiązaniu umowy o pracę z

zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia z dniem 31 sierpnia

2008 r., uzasadniając to zmianą szkolnego planu nauczania spowodowaną

redukcją godzin pozostających w dyspozycji dyrektora uniemożliwiającą

kontynuowanie zajęć informatycznych w dotychczasowym rozmiarze, zbyt

małą ilością godzin matematyki dla dwóch nauczycieli tego przedmiotu.

Powołał się także na opinię Ministerstwa Edukacji Narodowej, zgodnie z którą

wliczanie do pensum nauczycielskiego zajęć sportowych i dydaktyczno –

3

wyrównawczych jest niezgodne z prawem. Na podstawie tych ustaleń Sąd

Rejonowy przyjął, że nastąpiła zmiana planu nauczania, w wyniku której

pozwana szkoła nie miała możliwości przydzielenia powodowi połowy

obowiązkowego wymiaru zajęć (1/2 pensum – 9 godzin), stąd decyzja o

rozwiązaniu stosunku pracy powodem miała swoje oparcie w przepisie art. 20

ust. 1 pkt 2 w związku z art. 22 ust. 2 zdanie 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982

r. Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 96, poz. 674 ze zm.).

Stwierdził, że do pensum nauczycielskiego, wynikającego z art. 42 ust. 3 Karty

Nauczyciela, nie wlicza się zajęć nauczyciela wynikających z zadań

statutowych szkoły takich jak zajęcia sportowe, kółko matematyczne, zajęcia

wyrównawczo – dydaktyczne. Są one realizowane poza pensum - w ramach

obowiązującego 40 godzinnego tygodniowego czasu pracy nauczyciela. Sąd

Rejonowy nie zaaprobował stanowiska powoda, że z przydzielonych innemu

nauczycielowi matematyki – E. M. - 12 godzin matematyki można by 4 godziny

„oddać” powodowi tak, aby miał wymagane pensum. Stwierdził, że wówczas

pozostałe temu nauczycielowi godziny nie wyczerpywałyby ½ pensum

nauczycielskiego, gdyż pozostałoby jedynie 8 godzin matematyki wliczanych

do pensum, pozostałe zaś 3 godziny zajęć rewalidacyjnych i 1 godzina koła

matematycznego nie mogłyby być ujęte w tym pensum. W rezultacie rodziłoby

to konieczność zwolnienia tego właśnie nauczyciela (któremu już i tak

obniżono pensum) w miejsce powoda. Sąd podkreślił, że decyzje kadrowe

należą do kompetencji dyrektora szkoły. Ze swojej strony Sąd Okręgowy

dodał, że wybór powoda do zwolnienia nie można uznać za rażąco dowolny.

E. M., mająca równoprawne kwalifikacje zawodowe z powodem, całe swoje

życie zawodowe przepracowała jak nauczyciel matematyki (powód jedynie 3

lata). Jest ona w trakcie cyklu nauczania matematyki w klasach (4 i 5 klasa),

powód ten cykl zakończył (6 klasa). Ponadto nauczycielka ta, inaczej niż

powód, posiada inne kwalifikacje pożądane przez szkołę (rewalidacja,

nauczanie indywidualne). Ponadto dyrektor Szkoły poznał opinię Ministerstwa

Edukacji Narodowej tuż przed Radą Pedagogiczną w dniu 15 maja 2008 r. i

nie ma dowodu, że motorem jego działań była chęć uniemożliwienia dalszego

zatrudniania powoda. Powód nie wskazał, na czym miałoby polegać

4

naruszenie zasad współżycia społecznego, a także brak jest podstaw, aby

porównywać jego sytuację do sytuacji nauczycieli, którym, zdaniem powoda,

przydzielono jego kosztem prowadzenie chóru, zajęcia rewalidacyjne,

nauczanie indywidualne, gdyż nie ma on stosownych kwalifikacji do

prowadzenia tych zajęć.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku, opartej wyłącznie na

pierwszej podstawie kasacyjnej, skarżący podniósł zarzut naruszenia art. 20

ust. 1 w związku z art. 35 ust. 1 i art. 42 ust. 3 Karty Nauczyciela w związku z

§ 2 ust. 1 pkt 4 i § 5 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z

dnia 12 lutego 2002 r. w sprawie w sprawie ramowych planów nauczania w

szkołach publicznych (Dz.U. Nr 15, poz. 142 ze zm.), § 5 rozporządzenia

Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 18 stycznia 2005 r. w sprawie

warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i

młodzieży niepełnosprawnych oraz niedostosowanych społecznie w

specjalnych przedszkolach, szkołach i oddziałach oraz ośrodkach (Dz.U. Nr

19, poz. 166), art. 45 § 1 k.p. w związku z art. 113

k.p., art. 183a

§ 1 i 2 k.p.,

art. 183b

§ 1 pkt 1 k.p. oraz art. 42 ust. 2 i 3 w związku z art. 35 ust. 1 Karty

Nauczyciela w związku z § 2 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia Ministra Edukacji

Narodowej i Sportu z dnia 12 lutego 2002 r. w sprawie w sprawie ramowych

planów nauczania w szkołach publicznych oraz § 5 pkt 2 lit. a rozporządzenia

Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 18 stycznia 2005 r. w sprawie

warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i

młodzieży niepełnosprawnych oraz niedostosowanych społecznie w

specjalnych przedszkolach, szkołach i oddziałach oraz ośrodkach - poprzez

ich błędną wykładnię. Z tych względów wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania oraz zasądzenie od pozwanej na swoją rzecz kosztów

postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm

przepisanych.

W uzasadnieniu skargi powód stwierdził, że nie może zgodzić się z

oceną Sądu, że nastąpiła zmiana planu nauczania, gdyż została ona

dokonana niezgodnie prawem. Dyrektor pozwanej zlikwidował prowadzoną

5

przez powoda dotychczas informatykę i w jej miejsce wprowadził zajęcia

sportowe, wyrównawcze i gimnastykę korekcyjną. Po zmianach przepisów

pozostawił zajęcia wyrównawcze, przydzielając je – niezgodnie z art. 35 ust. 1

Karty Nauczyciela - w ramach godzin ponadwymiarowych nauczycielkom

nauczania zintegrowanego, gdyż godziny ponadwymiarowe dotyczyć mogą

wyłącznie zajęć, dla których ustanowione są programy nauczania. Zdaniem

skarżącego, w ten sposób pozwana szkoła dokonała formalnej zmiany planu

nauczania, z jednoczesnym wielokrotnym naruszeniem prawa, co nie

uzasadniało wypowiedzenia umowy o pracę.

W ocenie powoda doszło do naruszenia art. 45 § 1 k.p. w związku z art.

113

k.p., art. 183a

§ 1 i 2 k.p., art. 183b

§ 1 pkt 1 k.p. poprzez nierówne

potraktowanie (dyskryminację) powoda w stosunku do pozostałych

nauczycieli, polegające na zastosowaniu w stosunku do niego odmiennych

zasad co do kwestii wliczania do pensum nauczycielskiego zajęć

wynikających z zadań statutowych szkoły. Owo odmienne potraktowanie miało

wynikać z tego, że nauczycielom […] pozwana wliczyła do godzin

ponadwymiarowych (ewentualnie do pensum), zajęcia wynikające z zadań

statutowych szkoły (zajęcia sportowe, rewalidacyjne, wyrównawcze, kółko

matematyczne, chór szkolny) – wbrew opinii Ministerstwa Edukacji Narodowej.

Stąd też również i powodowi należało przydzielić zajęcia wyrównawcze do 9

godzin i tym samym nie zachodziłaby podstawa do rozwiązania stosunku

pracy, bowiem pozwana Szkoła powinna stosować obowiązujące przepisy

jednakowo w stosunku do wszystkich nauczycieli. Jako przyczynę naruszenia

zasady równego traktowania powód wskazał płeć i wywiódł w następujący

sposób: „Zauważyć należy, iż powód spośród nauczycieli, w stosunku do

których nie zastosowano zasady niewliczania do pensum zajęć wynikających

z zadań statutowych szkoły wyróżniał się płcią, albowiem jako jedyny

nauczyciel w tej grupie był on mężczyzną. I to takie kryterium wydaje się tutaj

być przyczyną naruszenia zasady nierównego traktowania w zatrudnieniu w

stosunku do powoda”.

Skarżący zakwestionował także stanowisko Sądu, że zajęcia

rewalidacyjne nie są wliczane do pensum nauczycielskiego. Podkreślił, że § 2

6

ust. 1 pkt 4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 12

lutego 2002 r. w sprawie w sprawie ramowych planów nauczania w szkołach

publicznych wymienia w ramowym planie nauczania określającym tygodniowy

wymiar godzin zajęć edukacyjnych także zajęcia o charakterze terapeutyczno

- wychowawczym, z uwzględnieniem zajęć rozwijających, kompensacyjnych i

usprawniających, zwanych dalej "zajęciami rewalidacyjnymi". Stanowi o tym

pośrednio § 5 pkt 2 lit. a rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu

z dnia 18 stycznia 2005 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia,

wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych oraz

niedostosowanych społecznie w specjalnych przedszkolach, szkołach i

oddziałach oraz ośrodkach. Za takim stanowiskiem przemawia także to, że

zajęcia wynikające z art. 42 ust. 2 pkt 1 Karty Nauczyciela rejestrowane i

rozliczane są w dziennikach lekcyjnych lub dziennikach zajęć w okresach

tygodniowych, a stosownie do § 11 rozporządzenia Ministra Edukacji

Narodowej i Sportu z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie sposobu prowadzenia

przez publiczne przedszkola, szkoły i placówki dokumentacji przebiegu

nauczania, działalności wychowawczej i opiekuńczej oraz rodzajów tej

dokumentacji (Dz.U. Nr 23, poz. 225 ze zm.), z którego wynika, że

przedszkole i szkoła, które organizują zespołowe zajęcia rewalidacyjno-

wychowawcze dla dzieci i młodzieży z upośledzeniem umysłowym w stopniu

głębokim, prowadzą dla każdego zespołu uczniów i wychowanków dziennik

zajęć rewalidacyjno - wychowawczych, w którym dokumentuje się przebieg

zajęć w danym roku szkolnym. Zajęcia rewalidacyjne są obowiązkowe,

oceniane i „mające program nauczania”, wynikający z katalogów nauczania

Ministerstwa Edukacji Narodowej. Stąd też E. M. w ramach pensum mogłaby

realizować 8 godzin matematyki i 3 godziny zajęć rewalidacyjnych, pozostałe

4 godziny matematyki przypadłyby powodowi, dzięki czemu uniknąłby

zwolnienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona, lecz nie w zakresie wszystkich jej

zarzutów. Zarzut naruszenia art. 20 ust. 1 w związku z art. 35 ust. 1 i art. 42 ust. 3

7

Karty Nauczyciela w związku z § 2 ust. 1 pkt 4 i § 5 rozporządzenia Ministra

Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 12 lutego 2002 r. w sprawie w sprawie

ramowych planów nauczania w szkołach publicznych, § 5 rozporządzenia Ministra

Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 18 stycznia 2005 r. w sprawie warunków

organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży

niepełnosprawnych oraz niedostosowanych społecznie w specjalnych

przedszkolach, szkołach i oddziałach oraz ośrodkach skarżący uzasadnił

bezprawnością zlikwidowania przez dyrektora pozwanej Szkoły zajęć

informatycznych prowadzonych w ramach godzin pozostających w jego dyspozycji i

wprowadzenie w zamian – w wersji drugiej i ostatecznej – zajęć dydaktyczno -

wyrównawczych. Bezprawność ta miała polegać na tym, że powyższe zajęcia

dydaktyczno - wyrównawcze przydzielone zostały nauczycielom nauczania

zintegrowanego jako godziny ponadwymiarowe, co narusza przepis art. 35 ust. 1

Karty Nauczyciela, gdyż godziny ponadwymiarowe dotyczyć mogą wyłącznie zajęć,

dla których ustanowione są programy nauczania. Zdaniem skarżącego, w ten

sposób pozwana szkoła dokonała formalnej zmiany planu nauczania, z

jednoczesnym wielokrotnym naruszeniem prawa, co nie uzasadniało

wypowiedzenia umowy o pracę.

W myśl art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela rozwiązanie stosunku pracy z

nauczycielem uzasadnia, między innymi, zmiana planu nauczania uniemożliwiająca

dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć. Nauczyciel zatrudniony

na podstawie mianowania może wyrazić zgodę na ograniczenie zatrudnienia w

trybie określonym w art. 22 ust. 2, a stosownie do tego przepisu zasada

ograniczenia zatrudnienia nauczyciela zatrudnionego na podstawie mianowania do

wymiaru nie niższego niż 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć i proporcjonalnego

zmniejszenia wynagrodzenia może być - za zgodą nauczyciela - stosowana

również w wypadku, gdy z przyczyn, o których mowa w art. 20 ust. 1, nie ma

możliwości zatrudnienia nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć oraz nie istnieją

warunki do uzupełnienia tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć

dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych w innej szkole. W razie braku

zgody nauczyciela zatrudnionego na podstawie mianowania na ograniczenie

8

wymiaru zatrudnienia i proporcjonalne zmniejszenie wynagrodzenia, stosuje się

przepisy art. 20.

W przedmiotowej sprawie zmiana planu nauczania nastąpiła poprzez

zredukowanie godzin do dyspozycji dyrektora (w ramach których prowadzone były

zajęcia z informatyki) i zamianę pozostałej części tych godzin na godziny

dydaktyczno - wyrównawcze. Godziny do dyspozycji dyrektora w istocie zostały

zredukowane z 12 godzin do 6 godzin, co wynika z porównania brzmienia

załącznika nr 1 do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 12

lutego 2002 r. w sprawie w sprawie ramowych planów nauczania w szkołach

publicznych, wydanego na podstawie art. 22 ust. 2 pkt 1 ustawy o systemie

oświaty, tj. z ramowego planu nauczania dla szkoły podstawowej - przed 1

września 2008 r. i po tym dniu. Zamiana pozostałych godzin na zajęcia

wyrównawczo – dydaktyczne miała z kolei swoje umocowanie w § 2 ust. 5 pkt 4

tego rozporządzenia, który stanowi, że godziny do dyspozycji dyrektora szkoły

mogą być przeznaczone, między innymi, na zorganizowanie zajęć dydaktyczno -

wyrównawczych. Zamiana powyższych godzin nastąpiła zatem w ramach

obowiązujących przepisów prawa i decyzja o tym podjęta została przez dyrektora w

ramach przyznanych mu kompetencji. Dokonane w ten sposób zmniejszenie liczy

godzin zajęć informatycznych doprowadziło w konsekwencji do zmiany planu

nauczania. Bez wpływu na tę kwestię pozostaje sposób rozliczania godzin zajęć

dydaktyczno - wyrównawczych w ramach tygodniowego wymiaru czasu pracy

konkretnych nauczycieli. Innymi słowy, nieprawidłowy sposób ujęcia godzin

wyrównawczych w czasie pracy nauczycieli, które zastąpiły godziny zajęć

informatycznych, nawet gdyby miał miejsce (bez wnikania czy istotnie zarzut ten

jest uzasadniony), nie niweczy zmiany planu nauczania. Inną kwestią natomiast

pozostaje to czy zmiana planu nauczania w rzeczywistości spowodowała brak

możliwości przydzielenia powodowi wymaganej ilości godzin.

Nie jest również uzasadniony zarzut naruszenia art. 45 § 1 k.p. w związku z

art. 113

k.p., art. 183a

§ 1 i 2 k.p., art. 183b

§ 1 pkt 1 k.p. W jego ramach skarżący

stwierdził, że został on odmiennie potraktowany od pozostałych zatrudnionych u

pozwanej nauczycieli, a pozwana nie zastosowała obiektywnych kryteriów przy

zwalnianiu go z pracy. Po pierwsze, zarzut dyskryminacji z uwagi na płeć w swoim

9

końcowym fragmencie jest zupełnie niezrozumiały. Powód wywiódł, że „spośród

nauczycieli, w stosunku do których nie zastosowano zasady niewliczania do

pensum zajęć wynikających z zadań statutowych szkoły wyróżniał się płcią,

albowiem jako jedyny nauczyciel w tej grupie był on mężczyzną. I to takie kryterium

wydaje się tutaj być przyczyną naruszenia zasady nierównego traktowania w

zatrudnieniu w stosunku do powoda” Jeśli powód był jedynym mężczyzną w grupie

nauczycieli, którym nie wliczono do pensum dydaktycznego zajęć wynikających z

zadań statutowych szkoły, to oznacza, że potraktowano go tak samo (a nie inaczej)

jak nauczycielki – kobiety w tej grupie. Natomiast gdyby uznać, że w rzeczywistości

chodzi o to, że powód z powodu płci został potraktowany inaczej (gorzej) niż

nauczycielki - kobiety, bowiem im wliczono do pensum dydaktycznego zajęcia

wynikające z zadań statutowych szkoły, a jemu nie, co doprowadziło do

rozwiązania stosunku pracy w związku z niemożnością zapewnienia

obowiązkowego pensum godzin, to zarzut ten jest gołosłowny.

Zasada niedyskryminacji w stosunkach pracy wyrażona wprost w art.113

k.p.,

rozumiana jest jako niedopuszczalne różnicowanie sytuacji prawnej pracowników

według negatywnych kryteriów, takich jak płeć, wiek, niepełnosprawność, rasa,

religia, narodowość, przekonania polityczne, przynależność związkowa itp. W

judykaturze za dyskryminację uznaje się bezprawne pozbawienie lub ograniczenie

praw pracownika wynikających ze stosunku pracy albo nierównomierne traktowanie

pracowników ze względu na wskazane wyżej kryteria, a także przyznanie z tych

względów niektórym pracownikom mniejszych praw niż te, z których korzystają inni

pracownicy znajdujący się w takiej samej sytuacji faktycznej i prawnej (por. np.

wyroki Sądu Najwyższego z: 10 września 1997 r., I PKN 246/97, OSNAPiUS 1998

nr 12, poz. 360 i 24 marca 2000 r., I PKN 314/99, OSNAPiUS 2001 nr 15, poz.

480). Przepisy rozdziału IIa działu pierwszego Kodeksu pracy zawierają

szczegółowe rozwinięcie powyżej omówionych zasad. Zgodnie z art. 183a

§ 1 k.p.,

wszyscy pracownicy, w szczególności bez względu na cechy i okoliczności

wymienione w art. 113

k.p., powinni być równo traktowani w zakresie nawiązania i

rozwiązania stosunku pracy, warunków zatrudnienia, awansowania oraz dostępu

do szkolenia w celu podnoszenia kwalifikacji zawodowych. Przepis art. 183a

§ 2 k.p.

utożsamia przy tym zasadę równego traktowania w zatrudnieniu z zasadą

10

niedyskryminacji, stanowiąc, że równe traktowanie oznacza niedyskryminowanie w

jakikolwiek sposób, bezpośrednio lub pośrednio, z uwzględnieniem niedozwolonych

kryteriów. Różnicowanie przez pracodawcę sytuacji pracownika z jednej lub kilku

takich przyczyn, którego skutkiem jest, między innymi, rozwiązanie stosunku pracy,

jest naruszeniem zasady równego traktowania (art. 183b

§ 1 pkt 1 k.p.).

Zgodnie z art. 39813

§ 2 k.p.c. w postępowaniu kasacyjnym nie jest

dopuszczalne powołanie nowych faktów i dowodów, a Sąd Najwyższy jest

związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego

orzeczenia. Niedopuszczalne powoływanie argumentów polegających na

wskazywaniu okoliczności faktycznych niepotwierdzonych podstawą faktyczną

zaskarżonego wyroku nie może zatem wywołać zamierzonego przez skarżącego

skutku (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2008 r., III PK 4/08, LEX nr

494084). Z ustaleń faktycznych poczynionych w tej sprawie, którymi Sąd Najwyższy

jest związany (art. 39813

§ 2 k.p.c.), wynika zaś, że przyczyną rozwiązania stosunku

pracy z powodem były zmiany planu nauczania i związana z tym niemożność

zapewnienia mu wymaganej ilości zajęć, a nie jego płeć. Innymi słowy, powoda

zwolniono z pracy nie dlatego, że był mężczyzną, lecz z uwagi na to, że zmiana

planu nauczania uniemożliwiała dalsze jego zatrudnienie w wymiarze ½

obowiązkowego wymiaru zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych.

Przedstawiona przez Sąd drugiej instancji ocena motywacji dyrektora pozwanej,

który zadecydował o przydzieleniu godzin matematyki E. M., a nie powodowi,

również nie uzasadnia tezy o niedozwolonym kryterium zastosowanym przy

wyborze pracownika do zwolnienia. Jak ustalił Sąd, o wyborze tym nie

zadecydowała płeć skarżącego, lecz to, że E. M., mająca równoprawne kwalifikacje

zawodowe z powodem, całe swoje życie zawodowe przepracowała jak nauczyciel

matematyki (powód jedynie 3 lata). Jest ona w trakcie cyklu nauczania matematyki

w klasach (4 i 5 klasa), powód ten cykl zakończył (6 klasa). Poza tym posiada ona

szersze kwalifikacje niż powód. Nie ustalono również, aby u samych podstaw

zmiany planu nauczania leżał zamiar doprowadzenia do wyeliminowania powoda

(mężczyzny) z zatrudnienia w pozwanej Szkole.

Kolejny zarzut skargi oparty na naruszeniu art. 42 ust. 2 i 3 w związku z art. 35

ust. 1 Karty Nauczyciela w związku z § 2 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia Ministra

11

Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 12 lutego 2002 r. w sprawie w sprawie

ramowych planów nauczania w szkołach publicznych oraz § 5 pkt 2 lit. a

rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 18 stycznia 2005 r. w

sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i

młodzieży niepełnosprawnych oraz niedostosowanych społecznie w specjalnych

przedszkolach, szkołach i oddziałach oraz ośrodkach (rozporządzenia niemającego

zastosowania do szkół ogólnodostępnych, jaką jest pozwana) sprowadza się do

kwestionowania oceny prawnej (kwalifikacji) zajęć rewalidacyjnych, przyjętej przez

Sąd drugiej instancji. Mianowicie za Sądem pierwszej instancji uznał on, że zajęcia

rewalidacyjne nie wchodzą w skład pensum nauczycielskiego określonego w art. 42

ust. 3 Karty Nauczyciela, a tym samym nie jest możliwe przydzielanie powodowi 4

godzin matematyki, które przypisane zostały E. M. Takie zmniejszenie

przydzielonych tej nauczycielce godzin matematyki obniżyłoby wymagane do

dalszego zatrudniania pensum, gdyż nie można do niego wliczać przydzielonych jej

godzin zajęć rewalidacyjnych.

Przepisy Karty Nauczyciela rozróżniają obowiązki nauczyciela, które wykonuje

on w 40 godzinnym tygodniu pracy (art. 42 ust. 2). Pierwsze z nich określane są

jako zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze, prowadzone bezpośrednio z

uczniami lub wychowankami albo na ich rzecz (pkt 1), kolejne to inne zajęcia i

czynności wynikające z zadań statutowych szkoły, w tym zajęcia opiekuńcze i

wychowawcze uwzględniające potrzeby i zainteresowania uczniów (pkt 2 - w

brzmieniu obowiązującym w spornym okresie) oraz zajęcia i czynności związane z

przygotowaniem się do zajęć, samokształceniem i doskonaleniem zawodowym (pkt

3). Jedynie zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze, wynikające z pkt 1

tego przepisu wliczane są do pensum, czyli do tygodniowej liczby godzin

obowiązkowego wymiaru zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych, co

wynika wprost z art. 42 ust 3, w którym mowa wyłącznie o tygodniowym

obowiązkowym wymiarze godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych i

opiekuńczych, prowadzonych bezpośrednio z uczniami lub wychowankami albo na

ich rzecz.

Ze sformułowania art. 35 ust. 1 Karty Nauczyciela wynika, że

przeprowadzanie zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych jako

12

praca w godzinach ponadwymiarowych musi być wykonywane w ramach programu

nauczania szkoły ("w szczególnych wypadkach, podyktowanych wyłącznie

koniecznością realizacji programu nauczania"). Jednakże ani w Karcie Nauczyciela,

ani w ustawie o systemie oświaty nie ma definicji pojęć "zajęcia dydaktyczne,

wychowawcze lub opiekuńcze " i "program nauczania". Z porównania treści art. 35

ust. 1 z art. 42 ust. 2 pkt 1 i pkt 2 Karty Nauczyciela wynika, że "program

nauczania" jest pojęciem węższym niż "statutowe zadania szkoły". Z tego płynie

wniosek, że istnieją czynności, które mieszczą się w ramach statutowych zadań

szkoły, a które nie są realizacją programu nauczania. Z kolei wśród „innych zajęć i

czynności wynikających z zadań statutowych szkoły” (art. 42 ust. 2 pkt 2 Karty

Nauczyciela) wymienia się „zajęcia opiekuńcze i wychowawcze”, objęte także pkt 1

ust. 2 art. 42 Karty Nauczyciela. Na tle tych przepisów występuje zatem daleko

posunięta nieostrość pojęć, a także użycie zwrotów wieloznacznych,

niezdefiniowanych i niedookreślonych. W takiej sytuacji nie jest możliwe oparcie się

wyłącznie na wykładni językowej (gramatycznej), bowiem, gdy treść przepisów jest

wieloznaczna, to ich ścisłe rozumienie nie może prowadzić do jednoznacznych

rezultatów interpretacyjnych. Podobna ocena powyższych zwrotów ustawowych

znalazła się w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 2007 r .,

III PZP 1/07 (OSNP 2007 nr 21-22, poz. 306).

Ogólnie pojęte obowiązki dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze mogą

wynikać z realizacji obowiązkowego programu nauczania ustalonego przez Ministra

Edukacji Narodowej w ramach ustawowych zadań systemu oświaty oraz ze statutu

szkoły. W pierwszym przypadku wykonywanie tych czynności płynie z obowiązku

określonego stosownymi przepisami. W drugim przypadku są to pozostałe zajęcia,

które szkoła prowadzi w ramach swojej statutowej działalności, a więc zajęcia

nieobowiązkowe. Z art. 64 ust. 1 ustawy o systemie oświaty wynika, że

podstawowymi formami działalności dydaktyczno-wychowawczej szkoły są:

obowiązkowe zajęcia edukacyjne, dodatkowe zajęcia edukacyjne, zajęcia

dydaktyczno-wyrównawcze i specjalistyczne organizowane dla uczniów mających

trudności w nauce oraz inne zajęcia wspomagające rozwój dzieci i młodzieży z

zaburzeniami rozwojowymi, nadobowiązkowe zajęcia pozalekcyjne, w szkołach

prowadzących kształcenie zawodowe - praktyczna nauka zawodu. Już z brzmienia

13

tego przepisu można wnioskować, że wśród wymienionych obowiązków jedynie

nadobowiązkowe zajęcia pozalekcyjne można zakwalifikować jako zadania

statutowe szkoły. Stosownie do treści art. 1 pkt 5a ustawy o systemie oświaty

system oświaty zapewnia opiekę nad uczniami niepełnosprawnymi przez

umożliwianie realizowania zindywidualizowanego procesu kształcenia, form i

programów nauczania oraz zajęć rewalidacyjnych. Tej grupie uczniów organizuje

się, w zależności od rodzaju niepełnosprawności, w tym stopnia upośledzenia

umysłowego, kształcenie i wychowanie, które stosownie do potrzeb umożliwia

naukę w dostępnym dla nich zakresie, usprawnianie zaburzonych funkcji,

rewalidację i resocjalizację oraz zapewnia specjalistyczną pomoc i opiekę (art. 71b

ust. 2 tej ustawy). Przepisy te wskazują, że zajęcia rewalidacyjne prowadzone w

stosunku do uczniów niepełnosprawnych są jedną z obowiązkowych form

działalności szkoły, a obowiązek ten wynika z ustawy. Potwierdzeniem tego

obowiązku są wymienione niżej akty wykonawcze do ustawy o systemie oświaty.

Zajęcia rewalidacyjne, które prowadzone są w stosunku do dzieci

niepełnosprawnych umysłowo wynikają z podstawy programowej. W spornym

okresie obowiązywało wydane na podstawie art. 22 ust. 2 pkt 2 lit b ustawy o

systemie oświaty rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 26

lutego 2002 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz

kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół (Dz. U. Nr 51, poz. 458, ze

zm.), którego załącznik nr 3 zawierał podstawę programową kształcenia ogólnego

dla uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu umiarkowanym lub znacznym

w szkołach podstawowych i gimnazjach (ogólnodostępnych). Zgodnie z pkt

4 wskazań ogólnych na każdym etapie edukacyjnym w szkole podstawowej i

gimnazjum wyodrębnia się zajęcia edukacyjne oraz zajęcia rewalidacyjne. Do

zadań szkoły należy, między innymi, zapewnienie uczniowi udziału w różnych

zajęciach rewalidacyjnych wspierających rozwój i mających wpływ na możliwości

kształcenia ogólnego oraz realizację treści podstawy programowej (pkt 17).

Podobnie tę kwestię traktuje załącznik nr 3 do rozporządzenia Ministra Edukacji

Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie podstawy programowej

wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach

szkół (Dz.U. z 2009 r. Nr 4, poz. 17), aktualnie obowiązujący. Również przepis art.

14

7 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U.

Nr 111, poz. 535 ze zm.) nakłada na szkoły obowiązek organizowania zajęć

rewalidacyjno – wychowawczych dla dzieci i młodzieży upośledzonej umysłowo. W

przypadku uczniów niepełnosprawnych z innego powodu zajęcia rewalidacyjne nie

zostały objęte podstawą programową właściwego ministra do spraw oświaty i

wychowania (vide: przywołane wyżej załączniki nr 2 do rozporządzeń w sprawie

podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w

poszczególnych typach szkół), lecz nie płynie stąd wniosek, że są one prowadzone

w ramach nieobowiązkowej działalności szkoły. Przede wszystkim ich obowiązkowy

charakter wynika z przywołanych wyżej art. 1 pkt 5a i art. 71b ust. 2 ustawy o

systemie oświaty, ponadto także tego rodzaju zajęcia rewalidacyjne znalazły się w

rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 12 lutego 2002 r. w

sprawie w sprawie ramowych planów nauczania w szkołach publicznych, co wynika

z jego § 3 ust. 2. Kategoryczne brzmienie tego przepisu: „w szkolnym planie

nauczania należy dodatkowo uwzględnić dla uczniów niepełnosprawnych, w

zależności od rodzaju i stopnia niepełnosprawności uczniów, z zastrzeżeniem ust.

3, następujące zajęcia rewalidacyjne [...]” wskazuje na obowiązkowy charakter tych

zajęć.

Jeśli zaś chodzi o zajęcia dydaktyczno – wyrównawcze to już w samej ich

nazwie ustawodawca posłużył się zwrotem „dydaktyczne”, dodając zwrot

„wyrównawcze”, który ma odzwierciedlać ich charakter, zapewniający wyrównanie

szans uczniów mających problemy z nauką w uzyskaniu odpowiedniego poziomu

edukacji. Zwrócić także należy uwagę na to, że system oświaty zapewnia

dostosowanie treści, metod i organizacji nauczania do możliwości psychofizycznych

uczniów, a także możliwość korzystania z pomocy psychologiczno-pedagogicznej i

specjalnych form pracy dydaktycznej (art. 1 pkt 4 ustawy o systemie oświaty).

Zajęcia dydaktyczno – wyrównawcze stanowią właśnie „specjalną formę pracy

dydaktycznej”. Prowadzi to do wniosku, że obowiązkiem ustawowym szkoły jest

zapewnienie takich zajęć dla uczniów mających trudności w nauce. Poza tym z

załącznika nr 1 do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 12

lutego 2002 r. w sprawie w sprawie ramowych planów nauczania w szkołach

publicznych (ramowego planu nauczania w szkole podstawowej) wynika, że

15

godziny do dyspozycji dyrektora należą do obowiązkowych zajęć edukacyjnych.

Jeśli zatem godziny te, stosownie do § 2 ust. 5 pkt 4 tego rozporządzenia, mogą

być przeznaczone zajęcia dydaktyczno-wyrównawcze, to zajęcia te muszą być

uznane za obowiązkowe.

W świetle powyższego koncepcja o niemożności „przekazania” powodowi 4

godzin matematyki przydzielonych E. M., bo prowadziłoby to do konieczności

zwolnienia jej z pracy, nie ma żadnego uzasadnienia, jak również stanowisko, że

przydzielenie powodowi zajęć dydaktyczno – wyrównawczych nie miałoby wpływu

na zwiększenie godzin do wymaganego ½ pensum. Ponieważ na takich

nieuprawnionych założeniach zasadniczo oparte zostało zaskarżone

rozstrzygnięcie, zachodzi konieczność ponownej oceny czy zmiana planu

nauczania uniemożliwiała dalsze zatrudnianie powoda, a konkretnie czy istniała

możliwość przydzielenia mu odpowiedniej ilości godzin. Pamiętać przy tym należy,

że wprawdzie polityka kadrowa należy do kompetencji dyrektora szkoły, ale w jej

ramach należy uwzględnić, że stosunki pracy na podstawie mianowania wyróżniają

się szczególną ochroną. Rozwiązanie takiego stosunku pracy jest możliwe w ściśle

określonych przypadkach, w przypadku nauczyciela wtedy, kiedy rzeczywiście nie

ma możliwości przydzielenia mu odpowiedniej ilości godzin. Dlatego też

przydzielenie zajęć innym nauczycielom w ramach godzin ponadwymiarowych,

które mogłyby uzupełnić obowiązkowe pensum nauczyciela zwalnianego z pracy,

może budzić wątpliwości – w szczególności, gdy do pensum brakuje 2 godzin. Jeśli

przyczyna takiej decyzji dyrektora nie jest uzasadniona szczególnie ważnymi

przyczynami, trudno uznać, że niemożność dalszego zatrudniania rzeczywiście

występuje.

Z tych względów Sąd Najwyższy na mocy art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł jak w

sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 108

§ 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.

/tp/