II UK 236/09

Sygn. akt II UK 236/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

w sprawie z wniosku H.K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w G.

o emeryturę z tytułu pracy w szczególnych warunkach,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 8 marca 2010 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 15 stycznia 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 15 stycznia 2009 r. oddalił apelację skarżącego

organu ubezpieczeń społecznych od wyroku Sądu Okręgowego z 29 lutego 2008 r.,

2

którym zmieniono jego decyzję z 22 listopada 2007 r. i przyznano ubezpieczonej H.

K. wcześniejszą emeryturą wobec rozstrzygnięcia, że ma wymagane 15 lat pracy w

szczególnych warunkach.

Pozwany uznał ubezpieczonej 14 lat, 5 miesięcy i 27 dni pracy w

szczególnych warunkach, natomiast nie uznał za taką pracę jej zatrudnienia w

Spółdzielni Mleczarskiej „M.".

Sąd Okręgowy ustalił na podstawie świadectwa tego pracodawcy, że

ubezpieczona od 1 września 1992 r. do 28 listopada 2000 r. była zatrudniona jako

samodzielna księgowa z obsługą komputera i jej stanowisko zgodnie z

rozporządzeniem z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze zostało

zakwalifikowane jako obsługa elektronicznych monitorów ekranowych-komputera.

Choć później pracodawca wniósł o uznanie zaświadczenia za błędne (wobec

błędnej interpretacji rozporządzenia), to potwierdził, że ubezpieczona jako

księgowa pracowała przy obsłudze komputera. Pracę tę potwierdziły zeznania

ubezpieczonej oraz złożone przez nią pisemne oświadczenia osób

współpracujących oraz to że pracodawca wypłacał jej dodatek za pracę w

szkodliwych warunkach. Za bezsporne Sąd Okręgowy przyjął, że praca

ubezpieczonej na stanowisku księgowej wiązała się z ciągłym posługiwaniem się

komputerem (monitorem ekranowym). Na tej podstawie uznał, że ubezpieczona

stale i w pełnym wymiarze czasu pracy pracowała przy obsłudze komputera, a więc

wykonywała prace, które z uwagi na ciągły kontakt narządu wzroku z

elektronicznymi monitorami ekranowymi (których bezpieczeństwo dla wzroku w

spornym okresie pozostawiało „wiele do życzenia”) szczególnie obciążały narząd

wzroku. Odpowiada to pracy wskazanej w załączniku A do rozporządzenia z 7

lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze - dział XIV, pkt 5.

W apelacji pozwany zarzucił, iż ubezpieczona nie pracowała w szczególnych

warunkach, skoro była zatrudniona jako księgowa z obsługą komputera. Pierwotne

świadectwo wykonywania pracy w szczególnych warunkach zostało później uznane

przez samego pracodawcę za błędne.

3

Sąd Apelacyjny oparł się na podstawie faktycznej ustalonej przez Sąd

Okręgowy. Stwierdził, że apelacja nie podważyła tych ustaleń, w szczególności iż

„bezpodstawnie lansowała wersję, jakoby wnioskodawczyni w spornym okresie nie

wykonywała zatrudnienia w szczególnych warunkach". Pozwany nie podważył, a

nawet nie zakwestionował żadnego dowodu stanowiącego podstawę ustalenia

pracy w szczególnych warunkach. Brak było też podstaw do stwierdzenia

naruszenia prawa materialnego, gdyż skarżący nie wykazał na czym miało polegać,

czy na niewłaściwej interpretacji, czy na nieprawidłowym zastosowaniu. Sąd

Apelacyjny stwierdził, że Sąd Okręgowy prawidłowo zinterpretował i w należyty

sposób zastosował przepisy prawa.

Skarga kasacyjna zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 32 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z FUS w związku z jej art. 46 oraz w związku z § 1 ust. 2 i 3,

§ 2 i § 4 ust. 1 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego

pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze przez przyjęcie, „że w systemie regulowanym ustawą o emeryturach i

rentach z FUS przepisy § 1 ust. 2 i 3 rozporządzenia nie istnieją, a zatem nie mogą

mieć wpływu na prawo ubezpieczonych do emerytury w wieku niższym od

określonego w art. 27 ustawy i emeryturach i rentach z FUS". W uzasadnieniu

skarżący podał, że od początku kwestionował, iż stanowisko pracy ubezpieczonej

nie jest wymienione w wykazie A, dział XIV pkt 5 rozporządzenia. Skarżący wniósł

o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozstrzygnięcie co do istoty albo o przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga uzasadnia uchylenie zaskarżonego wyroku.

Jednak bezpośredni jej zarzut, iż oba Sądy miałyby stwierdzić, „że w

systemie regulowanym ustawą o emeryturach i rentach z FUS przepisy paragrafu

1 ust. 2 i ust. 3 rozporządzenia nie istnieją, a zatem nie mogą mieć wpływu na

prawo ubezpieczonych do emerytury w wieku niższym", rozmija się z treścią

uzasadnień wyroków, gdyż Sądy nie zawarły w nich takiego stwierdzenia. Sąd

Okręgowy, odwołując się do wyroku Sądu Najwyższego z 22 czerwca 2005 r. (I UK

351/04), stwierdził jedynie, że nie należy do kompetencji pracodawcy określanie dla

4

celów emerytalnych stanowisk pracy jako „pracy wykonywanej w szczególnych

warunkach". Może się bowiem okazać, że wystawi świadectwo dla stanowiska

pracy, które nie należy do pracy wykonywanej w szczególnych warunkach, lub

odwrotnie. Sąd Apelacyjny takie rozumowanie potwierdził. Sprowadza się ono

jednak tylko do stosowania prawa, a w tej sprawie ocena ta łączy się zapewne z

wycofaniem się przez pracodawcę z uprzedniego stwierdzenia, że ubezpieczona

pracowała w szczególnych warunkach, gdyż uchwała nr 16/83 Zarządu

Centralnego Związku Spółdzielczości Mleczarskich z 27 czerwca 1983 r. w sprawie

stanowisk pracy, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach w

spółdzielczości mleczarskiej, nie przewidywała stanowiska pracy takiego jak w

wykazie A do rozporządzenia, dział XIV poz. 5. Skarga nie wywołuje więc

zasadniczego sporu co do znaczenia resortowych aktów wykonawczych

(wykazów) do rozporządzenia (§ 1 ust. 2 i 3). Zarzut podstawy skargi, iżby w

zaskarżonym wyroku powiedziano, że „przepisy paragrafu 1 ust. 2 i ust. 3

rozporządzenia nie istnieją" nie jest trafny, gdyż nie ma w nim takiego stwierdzenia.

Niemniej nie powinno być sporu co do aktualnego znaczenia wydanych uprzednio

na tej podstawie wykazów określających stanowiska pracy w szczególnych

warunkach. Z jednej strony zasadnie odmawia się im mocy źródeł prawa w

obecnym porządku konstytucyjnym (art. 87 ust. 1 Konstytucji - por. wyrok Sądu

Najwyższego z 16 grudnia 2004 r., II UK 79/04, OSNP 2005 nr 14, poz. 214), z

drugiej natomiast nie można stwierdzić, że nie mają żadnego znaczenia, gdyż

mogą stanowić wskazanie, jakie prace w poszczególnych resortach były zaliczane

do prac w szczególnych warunkach oraz w szczególnym charakterze. Takie też

tylko znaczenie można przypisać wskazanej w tej sprawie uchwale nr 16/83, czyli

nie jako bezpośredniej i samodzielnej podstawie prawnej określającej jaka praca

uprawnia do wcześniejszej emerytury (por. wyrok Sądu Najwyższego z 21 kwietnia

2004 r., II UK 337/03, OSNP 2004 nr 22, poz. 392). Rozporządzenie z 7 lutego

1983 r. ma charakter generalny (normatywny) i z natury rzeczy nie wszystkie

wskazane w nim stanowiska występowały w poszczególnych branżach (działach),

stąd przepisy wykonawcze miały aplikować (przenieść) regulację ogólną do

poszczególnych branż. Resortowe (branżowe) wykazy stanowisk miały być pełne w

tym znaczeniu, że nie powinny pomijać stanowiska w danej branży (dziale) na

5

którym odbywała się praca w szczególnych warunkach lub w szczególnych

charakterze. Argument skarżącego, że w uchwale nr 16/83 Zarządu Centralnego

Związku Spółdzielczości Mleczarskiej nie ma stanowiska zajmowanego przez

ubezpieczoną, nie ma jednak - wbrew zapatrywaniu skarżącego - znaczenia

„rozstrzygającego w sprawie". Brak takiego stanowiska w wykazie branżowym

może skłaniać do określonego wnioskowania, jednak co do zasady dotychczasowa

argumentacja obu Sądów nie jest bez racji, jako że brak stanowiska w takim

wykazie nie wyklucza, a wręcz wymaga subsupmcji do obowiązującej normy, czyli

do stanowiska pracy w szczególnych warunkach określonego bezpośrednio w

rozporządzeniu.

W zakresie prawa materialnego zarzuty skargi o naruszeniu przepisów

ustawy emerytalnej i rozporządzenia uprawniają stwierdzenie, że kwalifikacja pracy

ubezpieczonej w spornym okresie pracy w Spółdzielni Mleczarskiej była co najmniej

przedwczesna, jeśli w ogóle zasadna.

Dwa zasadnicze zarzuty stawiała apelacja pozwanego, że świadectwo pracy

ubezpieczonej w tej Spółdzielni wskazywało na stanowisko pracy „księgowa z

obsługą komputera" oraz że sam pracodawca wycofał się i stwierdził błędne

podanie w świadectwie pracy w szczególnych warunkach, że ubezpieczona

wykonywała pracę z wykazu A do rozporządzenia, dział XIV pkt 5, czyli pracę

szczególnie obciążającą narząd wzroku i wymagającą precyzyjnego widzenia przy

obsłudze elektronicznych monitów ekranowych.

Innymi słowy pozwany zarzucił, że praca księgowej posługującej się w pracy

komputerem nie spełniała warunków pracy przy obsłudze elektronicznych

monitorów ekranowych.

Rozstrzygnięcie sprawy wymagało gruntownej analizy, w pierwszej

kolejności co do prawnego rozumienia pracy w szczególnych warunkach ujętej w

pkt 5, dział XIV, wykaz A, a dopiero na tle wykładni tej normy odpowiedniego

ustalenia i oceny czy praca ubezpieczonej odpowiadała pracy w szczególnych

warunkach, którą ma na uwadze ten przepis.

Taka konieczna i pełna analiza nie wynika z zaskarżonego wyroku. Sąd

Apelacyjny bazował na ustaleniu pierwszej instancji, dla którego wiodące było tylko

zeznanie ubezpieczonej i oświadczenia pisemne dwóch współpracownic. Natomiast

6

w opozycji do tego pozostawało właśnie stanowisko pracodawcy przeczącego

pracy w szczególnych warunkach. Jeżeli więc Sąd przyjął, że oświadczenie

pracodawcy jak i świadectwo pracy „nie mają charakteru wiążącego", to w istocie

jako znaczące miałoby pozostać tylko zeznanie samej ubezpieczonej.

Ujawniony problem nie pozwala poprzestać na takim wnioskowaniu, gdyż

wówczas niejako a priori należałoby założyć, że zawsze praca księgowej

posługującej się w pracy komputerem jest równoznaczna z pracą w szczególnych

warunkach z wykazu A do rozporządzenia, dział XIV, pkt 5. Tu zaś chodzi o

pracownika zatrudnionego przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o

znacznym stopniu uciążliwości (art. 32 ust. 2 i 4 ustawy emerytalnej), która była

wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym

stanowisku (§ 2 ust. 1 rozporządzenia). Jeżeli nadto przepis § 2 ust. 2

rozporządzenia stanowi, że takie okresy pracy stwierdza zakład pracy, na

podstawie posiadanej dokumentacji i w określony (sformalizowany) sposób, to jego

stanowisko nie powinno być pominięte. Oczywiście, że stanowisko pracodawcy nie

było przesadzające, jednak jeżeli zostało zakwestionowane to ocena ta wymagała

racjonalnej weryfikacji.

Należało więc w pierwszej kolejności odkodować samo prawne pojęcie pracy

w szczególnych warunkach określone w pkt 5, przy czym treść przepisu (normy)

winna być rozważona wespół z innymi warunkami. Czyli chodziłoby o warunki pracy

wykonywanej stale i w pełnym wymiarze, o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz

o znacznym stopniu uciążliwości, a w tym konkretnym przypadku szczególnie

obciążającej narząd wzroku i wymagającej precyzyjnego widzenia przy obsłudze

elektronicznych monitorów ekranowych.

Nie dostrzega się pozytywnej regulacji normatywnej, która ex definitione

pozwalałaby przyjąć, że każda praca w pełnym wymiarze na stanowisku pracy

wyposażonym w monitor ekranowy jest pracą w szczególnych warunkach w

rozumieniu pkt 5, dział XIV, wykaz A rozporządzenia.

Przepisy rozporządzenia z 1 grudnia 1998 r. w sprawie bezpieczeństwa i

higieny pracy na stanowiskach wyposażonych w monitory ekranowe (Dz.U. Nr 148,

poz. 973) określają wymagania bhp oraz ergonomii, jak i organizacji pracy na

stanowiskach wyposażonych w monitory ekranowe. Jednakże przepisów nawet

7

tego rozporządzenia nie stosuje się do każdej pracy z systemem komputerowym (§

3), przykładowo do systemów przenośnych nieprzeznaczonych do użytkowania na

danym stanowisku pracy.

Z uwagi na treść przepisu z pkt 5 może zachodzić potrzeba odwołania się do

różnych reguł wykładni, punktem wyjścia winny być jednak łącznie wszystkie

przesłanki pracy w szczególnych warunkach. Chodzi więc o pracę o znacznej

szkodliwości i uciążliwości, szczególnie obciążającej narząd wzroku, co ma

pozostawać z określoną czynnością polegającą na „obsłudze", a nie tylko na

posługiwaniu się w pracy elektronicznym monitorem ekranowym.

Rozpoznanie sprawy wymaga zatem ustalenia właściwej normy prawnej,

gdyż dotychczasowe założenie o wykonywaniu pracy przy pomocy komputera,

nawet stale i w pełnym wymiarze, różni się już tylko pojęciowo (literalnie) z

warunkami pracy z pkt 5, dział XIV, wykaz A. Wszak poprzestanie na takiej normie,

przy powszechnym posługiwaniu się komputerem w pracy na wielu różnych

stanowiskach prowadziłoby do zatarcia różnic między pracą w szczególnych

warunkach i pracą w której pracownik posługuje się komputerem. Wyrażenia

„obsługiwać", „posługiwać się" albo „pracować" z pomocą komputera semantycznie

i funkcjonalnie mają inne znaczenie. Przepis pkt 5 nie ma na uwadze samego

posługiwania się komputerem w pracy, lecz pracę szczególnie obciążającą wzrok i

wymagającą precyzyjnego widzenia przy obsłudze elektronicznych monitów

ekranowych. Nie bez wątpliwości pozostawia to również kwestię czy obsługa

komputera jest równoznaczną z pracą przy obsłudze elektronicznych monitorów

ekranowych z wskazanym szczególnym obciążeniem wzroku.

Właściwe zastosowanie prawa materialnego wymaga również co najmniej

dostatecznego wyjaśnienia sprawy w warstwie faktycznej (art. 217 § 2 k.p.c.). Tu

zaś na pierwszym miejscu jawi się sprzeczność wersji ubezpieczonej oraz

pracodawcy co do pracy w szczególnych warunkach. Nie można także nie

dostrzec, że w sprawie nie zostały przeprowadzone i ocenione podstawowe

ustalenia jak i dowody, jak choćby zakres czynności pracowniczych i faktyczne ich

wykonywanie w aspekcie przesłanek pracy w szczególnych warunkach. Przedmiot

oceny może też wymagać wiadomości specjalnych i skłaniać do zasięgnięcia opinii

biegłego.

8

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39815

§ 1 k.p.c.

/tp/