III CSK 118/09

Sygn. akt III CSK 118/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Zakładów Metalowych „M.(...)” S.A. w S.

przeciwko P. O., A. B., M. A. i A. B.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 12 marca 2010 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych P. O. i A. B.

oraz skargi kasacyjnej pozwanego A. B.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 9 grudnia 2008 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu, pozostawiając temu sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny, rozpoznając sprawę po raz drugi, częściowo uwzględnił apelację

pozwanych P. O., A. B. i A. B. od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 12 czerwca

2008 r. i zasądził solidarnie od wszystkich pozwanych na rzecz Zakładów Metalowych

„M.(...)” Spółki Akcyjnej w S. kwotę 66 473,80 zł z ustawowymi odsetkami w stosunku do

P. O. od 19 października 2004 r., A. B. od dnia 23 października 2004 r., M. A. od

1 listopada 2004 r. i od A. B. od 30 listopada 2004 r., a w pozostałej części apelacje

oddalił.

Rozstrzygnięcie to oparł na następujących ustaleniach Sądu Okręgowego, które

uznał za własne:

Prawomocnym nakazem zapłaty z dnia 12 listopada 2003 r. Sąd Okręgowy w K.

nakazał Spółce „B.(...)”, żeby zapłaciła Zakładom Metalowym „M.(...)” Spółce Akcyjnej w

S. w ciągu dwóch tygodni od doręczenia nakazu kwotę 66 473,80 zł z ustawowymi

odsetkami od kwoty 64 656 zł od 15 kwietnia 2003 r., od 610 zł od 15 maja 2003 r., od 1

207,80 zł od 25 czerwca 2003 r. oraz 4 762 zł tytułem kosztów procesu.

Postanowieniem z dnia 24 września 2004 r. umorzone zostało, zainicjowane przez

powódkę, postępowanie egzekucyjne, wobec bezskuteczności egzekucji. Powódka

poniosła koszty związane z postępowaniem klauzulowym w wysokości 84 zł i

postępowaniem egzekucyjnym 72,80 zł. Pozwani pełnili w Spółce „B.(...)” funkcje

członków zarządu, z tym że P. O. od 20 stycznia 2002 r. do 26 czerwca 2006 r., A. B. od

24 kwietnia 2003 r. do 8 września 2003 r., A. B. od 24 kwietnia 2003 r. do 23 czerwca

2004 r. i M. A. od 8 września 2003 r. W dniu 6 marca 2002 r. Centrum Zaopatrzenia

C.(…) w B., będąca wierzycielem Spółki „B.(...)” w zakresie kwoty 31 720 zł, złożyła

wniosek o ogłoszenie jej upadłości.

Reprezentujący Spółkę „B.(...)” członkowie zarządu domagali się oddalenia

wniosku, podając że zobowiązania są regulowane, zaś to względem spółki jawnej nie

zostało spełnione, ponieważ dostarczone urządzenia są niesprawne i nie można ich

używać. Nie zmienili swojego stanowiska, nawet po uzyskaniu wiadomości w 2003 r., że

sytuacja Spółki uległa pogorszeniu. Nie wykonali zarządzenia Sądu o przedstawienie

listy wierzycieli, wysokości ich wierzytelności i innych danych, doprowadzili do

zagubienia ksiąg handlowych. Postanowieniem z dnia 16 listopada 2004 r. wniosek o

ogłoszenie upadłości został oddalony z uwagi na ustalenie, że majątek Spółki nie

wystarczy nawet na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego. W dacie

3

zgłaszania wniosku aktywa Spółki obejmowały 3 054 016,94 zł, a zobowiązania ogółem

2 543 841 zł. Naczelnik Urzędu Skarbowego w K. dokonał zajęcia rachunku bankowego

Spółki na podstawie administracyjnych tytułów wykonawczych w dniu 17 lipca 2003 r.,

ale nie było na nim środków. Przedstawiciele Spółki zwracali się do jej dłużników

o niedokonywanie wpłat na rachunek bankowy, żeby uchronić je od zajęcia. W dniu 26

listopada 2003 r. Spółka „B.(...)” złożyła wniosek do Sądu Rejonowego w K. o otwarcie

postępowania naprawczego, przedstawiając dokumentację księgową wskazującą na to,

że suma zobowiązań wynosi 2 178 183 zł, podczas gdy na dzień 31 marca 2003 r. była

to kwota 1 366 720 zł.

Sąd Apelacyjny uznał, że nie było podstaw do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie

upadłości w 2002 r., natomiast do trwałego zaprzestania płacenia długów doszło z

końcem pierwszego kwartału 2003 r. Suma zadłużenia ustalona została na podstawie

dokumentacji przedstawionej przez Spółkę w postępowaniu naprawczym, do której

wliczono również zadłużenie względem powódki, które w odniesieniu do kwot 610 zł i

1207,80 zł stało się wymagalne w drugim kwartale 2003 r. Nie został podzielony zarzut

pozwanych, że wszczęcie postępowania upadłościowego przez jednego z wierzycieli

zwalnia ich od odpowiedzialności, skoro nie mogli w jego toku złożyć drugiego wniosku,

ponieważ ich działania w tej sprawie wskazują, że żądania nie popierali. Domagali się

oddalenia wniosku jeszcze w dniu 9 września 2003 r., nie przedstawili wymaganej

dokumentacji ani właściwej argumentacji, której nie był w stanie powołać wierzyciel.

Wobec tego uniemożliwili dokonanie merytorycznej oceny wniosku. Odpowiedzialność

za zadłużenie Spółki ponoszą wszyscy pozwani, ponieważ obowiązek zajęcia

właściwego stanowiska w postępowaniu w przedmiocie ogłoszenia upadłości dotyczył

każdego z nich, a należało tego dokonać po pierwszym kwartale 2003 r. Żądanie

powódki spełnia przesłanki z art. 299 § 1 k.s.h., z tym że jeśli chodzi o odsetki od

pretensji głównej, to należały się za okres od dnia wynikającego ze skierowanego do

każdego pozwanego wezwania (art. 455 k.c. i art. 481 § 1 i 2 k.c.)., ponieważ powódka

nie wykazała, żeby zobowiązanie pozwanych w tym zakresie powstało we

wcześniejszym czasie. Wymagało to zmiany wyroku Sądu pierwszej instancji, także w

stosunku do pozwanego M. A., który wyroku nie zaskarżył.

Pozwani P. O., A. B. i A. B. oparli skargi kasacyjne na obu przewidzianych art.

3983

§ 1 k.p.c. podstawach. Zarzucili, że kwestionowany wyrok narusza prawo

materialne przez błędną wykładnię art. 299 § 2 k.s.h., polegającą na nieuwzględnieniu,

że w związku z art. 199 § 1 pkt 2 i art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 68 prawa upadłościowego

4

członek zarządu nie mógł złożyć wniosku o ogłoszenie upadłości Spółki, skoro we

wcześniejszym czasie dokonał tego jeden z wierzycieli i postępowanie było w toku.

Niewłaściwie Sąd Apelacyjny zastosował art. 9 § 1 i 2 prawa upadłościowego,

przyjmując że podmiot, którego dotyczy postępowanie o ogłoszenie upadłości miał

obowiązek składać listę wierzycieli. Z naruszeniem art. 328 § 2 k.p.c. wiążą brak

wyjaśnienia z czego wynika nałożony na pozwanych obowiązek zajęcia stanowiska w

postępowaniu o ogłoszenie upadłości przez przyłączenie się do wniosku wierzyciela

zgłaszającego takie żądanie. Wnieśli o dokonanie zmiany wyroku w całości i oddalenie

powództwa w całości, ewentualnie o uchylenie go i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania. W obu przypadkach z przyznaniem im zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności wymaga rozważenia zarzut podniesiony w ramach drugiej

podstawy kasacyjnej, który nie był uzasadniony. Prawidłowe powołanie się na braki

uzasadnienia zaskarżonego wyroku wymagało wskazania na związek z art. 391 § 1

k.p.c., skoro chodzi o motywy Sądu drugiej instancji. Niezależnie od tego utrwalony jest

w orzecznictwie dotyczącym tego zagadnienia pogląd, że sporządzenie uzasadnienia

nie w pełni odpowiadającego wymogom przewidzianym art. 328 § 2 k.p.c. tylko

wyjątkowo może być usprawiedliwioną podstawą zaskarżenia, jeśli zawarte w nim

motywy nie pozwalają na dokonanie kontroli kasacyjnej zaskarżonego orzeczenia.

Dopiero wówczas uchybienie art. 328 § 2 k.p.c. może być uznane za mające wpływ na

wynik sprawy (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2002 r. ll CKN

1368/00, niepubl. oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2003 r. I CKN 65/01,

niepubl., z dnia 18 marca 2003 r. IV CKN 1862/00, niepubl., z dnia 17 marca 2006 r. I

CSK 63/05, niepubl. i z dnia 4 stycznia 2007 r. V CSK 364/06, niepubl.). Takiej

wadliwości uzasadnienia nie można przypisać temu sporządzonemu w rozpoznawanej

sprawie. Sąd Apelacyjny, dokonując wykładni art. 299 k.s.h. stwierdził, że obowiązkiem

pozwanych, w celu uwolnienia się od odpowiedzialności, było wykazanie, że dokonali

zmiany stanowiska ze sprzeciwiającego się ogłoszeniu upadłości na przyłączenie się do

wniosku wierzyciela z chwilą stwierdzenia, że zaistniały podstawy do uwzględnienia go.

Wyraził zatem swoje zapatrywanie i możliwe jest dokonanie oceny jego prawidłowości.

Nie było podstaw do powoływania się na naruszenie, nawet w związku z art. 299

§ 2 k.s.h., przepisu art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c., skoro Sąd

Apelacyjny jednoznacznie stwierdził, że nie można było inicjować kolejnego

5

postępowania w przedmiocie ogłoszenia upadłości, ponieważ nie zostało zakończone to

wcześniej wszczęte przez wymienionego wierzyciela.

Pozbawiony skuteczności jest zarzut naruszenia przez art. 9 § 1 i 2

rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 24 października 1934 r. - Prawo

upadłościowe (t.j. Dz. U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm. - dalej pr. upadł.). Przepis ten

określa wymogi formalne wniosku o ogłoszenie upadłości (§ 1), a w odniesieniu do

wniosku dłużnika przewiduje dodatkowe warunki (§ 2), których nie mógłby spełnić

wierzyciel. Nie mógł być zatem zastosowany przez Sąd odwoławczy, a tym samym nie

doszło do wadliwej jego wykładni. Krytyka działania reprezentujących Spółkę „ B.(...)"

członków zarządu związana była z postępowaniem prowadzonym przez Sąd Rejonowy i

dotyczyła braku współpracy oraz należycie starannego działania w celu wyjaśnienia

istotnych dla rozpoznania wniosku kwestii, z tym łączyło się wezwanie do złożenia listy

wierzycieli oraz innych danych.

Niewątpliwie doszło natomiast do naruszenia przez Sąd Apelacyjny przepisu art.

299 § 2 k.s.h. Uregulowanie to przewiduje trzy sytuacje, których wykazanie przez

członka zarządu spółki może uwolnić go od odpowiedzialności względem

niezaspokojonego wierzyciela spółki. Dla uzyskania tego rezultatu wystarczy wykazanie

jednej sytuacji. Może to nastąpić, jeśli członek zarządu wykaże, że we właściwym czasie

doszło do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki albo wszczęto postępowanie

układowe albo wykaże, że nawet jeśli nie doszło do złożenia wniosku o ogłoszenie

upadłości spółki lub wszczęcia postępowania układowego, to nie ponosi on winy

związanej z niezłożeniem takich żądań albo wykaże, że nawet jeśli nie doszło do

złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki lub wszczęcia postępowania

układowego, to wierzyciel nie poniósł z tego tytułu szkody. Członek zarządu spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością nie musi wykazać, że to on wystąpił z wnioskiem o

ogłoszenie upadłości. Może powoływać się na zgłoszony we właściwym czasie wniosek

innego członka, a nawet wierzyciela spółki. Wskazuje na to treść omawianego przepisu

„doszło do złożenia wniosku", a zatem niekoniecznie przez pozwanego członka zarządu.

W każdym jednak razie niezgłoszenie wniosku uzasadnia odpowiedzialność członka

zarządu. Pogląd taki wyrażony został w doktrynie i jest aprobowany w orzecznictwie

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2008 r. III CSK 364/07, niepubl.).

Przewidziana art. 299 § 1 k.s.h. odpowiedzialność członków zarządu obejmuje

zobowiązania spółki istniejące w chwili powstania przesłanek do zgłoszenia wniosku o

ogłoszenie upadłości, jak też zobowiązania powstałe dopiero po spełnieniu się tych

6

przesłanek (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 2003 r. III CZP 75/03,

OSNC 2005/1/3). W rozpoznawanej sprawie zaszła pierwsza z powołanych sytuacji

wyłączających odpowiedzialność, skoro wniosek o ogłoszenie upadłości złożył jeden z

wierzycieli Spółki „B.(...)”. Postępowanie sądowe w tym przedmiocie było prowadzone w

czasie właściwym do dokonania tego. Wadliwość wykładni Sądu Apelacyjnego polega

na błędnym uznaniu, że do zwolnienia pozwanych od odpowiedzialności uregulowanej

art. 299 § 1 k.s.h. nie wystarczy złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości, ponieważ

powinni byli przyłączyć się do tego żądania, po stwierdzeniu, że spełniły się przesłanki

(kwiecień 2003 r.) i wykazywać wymaganą staranność w celu ustalenia podstaw do jego

właściwej oceny. Prowadzi to do nałożenia na członków zarządu dodatkowych

obowiązków, których nie przewiduje art. 299 § 2 k.s.h. Wymóg zgłoszenia wniosku o

ogłoszenie upadłości w terminie przewidzianym art. 5 pr. upadł, związany jest z ochroną

wierzycieli przed unikaniem przez dłużnika wykonania zobowiązania albo

preferencyjnego traktowania niektórych tylko wierzycieli. W postępowaniu sądowym

mogą być podjęte czynności mające na celu zabezpieczenie majątku dłużnika, nawet

wbrew jego woli. Wobec tego nie ma znaczenia jakie było jego stanowisko w odniesieniu

do zgłoszonego żądania. Z kolei podejmowanie przez dłużnika czynności mających na

celu uniemożliwienie zaspokojenia wierzyciela nie jest objęte przesłankami z art. 299 § 2

k.s.h., co jednak nie oznacza braku odpowiedzialności, nawet karnej, jeśli wykazane

zostaną ustawowo określone przesłanki, co jednak wykracza poza ramy rozpoznawanej

sprawy.

Z powyższych względów zaskarżony wyrok należało uchylić w oparciu o art.

39815

§ 1 k.p.c. i przekazać sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego pozostawione zostało końcowemu

orzeczeniu na podstawie art. 39821

w związku z art. 391 § 1 i art. 108 § 2 k.p.c.