II CSK 409/09

Sygn. akt II CSK 409/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości "A."

Spółki Akcyjnej w Ł.

przeciwko K. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą

w Ł.

o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 17 marca 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 27 marca 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Syndyk masy upadłości „A.” Spółki Akcyjnej w Ł. w pozwie skierowanym

przeciwko „K.” spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w Ł. domagał się uznania

za bezskuteczną w stosunku do masy upadłości czynności prawnej polegającej na

wniesieniu przez „K.-Service” spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością w Ł. celem

podwyższenia kapitału zakładowego „K.” spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

w Ł. wkładu niepieniężnego w postaci prawa użytkowania wieczystego działek

położonych w Ł., oznaczonych w ewidencji gruntów numerami 399/48, 399/24 i

399/25, wraz z prawem własności posadowionych na niej budynków - na podstawie

uchwały o podwyższeniu kapitału zakładowego „K.” spółki z ograniczoną

odpowiedzialności w Ł. oraz oświadczenia „K.-Service” spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w Ł. o przystąpieniu do tej spółki i objęciu w zamian za

przedmiotowy aport udziałów o wartości 4.039.000 zł.

Sąd Okręgowy w Ł. wyrokiem z dnia 5 grudnia 2008 r. uwzględnił tak ujęte

żądanie pozwu, zobowiązał „K.” spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością w Ł. do

znoszenia egzekucji prowadzonej przez syndyka masy upadłości spółki „A.” z

wymienionych nieruchomości i orzekł o kosztach procesu.

Sąd Apelacyjny wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną oddalił apelację

pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego, opierając się na następujących

ustaleniach i wnioskach.

W dniu 1 sierpnia 2005 r. „A.” Spółka Akcyjna w Ł. przeniosła na „K.-Service”

spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością w Ł. prawo użytkowania wieczystego

działek gruntu nr 399/48, 399/24 i 399/25 oraz prawo własności wzniesionych na

nich budynków. Postanowieniem z dnia 16 listopada 2005 r. Sąd Rejonowy w Ł.

ogłosił upadłość spółki „A.”, obejmującą likwidację jej majątku. Syndyk masy

upadłości spółki „A.” wystąpił 27 czerwca 2006 r. przeciwko spółce „K.-Service” z

pozwem o uznanie wymienionej czynności za bezskuteczną. Sąd Okręgowego w Ł.

uwzględnił to powództwo wyrokiem z dnia 30 listopada 2006 r., a Sąd Apelacyjny

oddalił apelację pozwanej od tego orzeczenia wyrokiem z dnia 21 listopada 2007 r.

3

W dniu 25 sierpnia 2006 r. nadzwyczajne walne zgromadzenie wspólników

pozwanej spółki (działającej wcześniej pod firmą „P.” spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością) dokonało podwyższenia jej kapitału zakładowego z kwoty

50.000 zł do kwoty 6.387.500 zł poprzez utworzenie 12.675 równych

i niepodzielnych udziałów po 500 zł każdy oraz wyraziło zgodę na przystąpienie do

spółki nowego wspólnika – spółki „K.-Service”, która miała objąć w całości nowe

udziały i pokryć je wkładem niepieniężnym. W wykonaniu powyższych postanowień

spółka „K.-Service” aktem notarialnym z dnia 12 października 2006 r. przeniosła na

spółkę „K.” m.in. prawo użytkowania wieczystego działek nr 399/48, 399/24 i 399/25

oraz własność znajdujących się na nich budynków.

Oceniając tak ustalony stan faktyczny w płaszczyźnie art. 531 § 2 w związku

z art. 527 k.c., Sąd Apelacyjny uznał powództwo za usprawiedliwione.

Wskazał przy tym, że jedynym celem powołania spółki „P.” przekształconej

w spółkę „K.” i przeniesienia na nią aportem praw do przedmiotowych

nieruchomości było uniemożliwienie powodowi realizacji wyroku Sądu Okręgowego

w Ł. z dnia 30 listopada 2006 r. W sprawie zostało wykazane – i to bez potrzeby

powoływania się na domniemanie wynikające z art. 527 § 3 i 4 k.c. - że zarówno

dłużnik masy upadłości (spółka „K.-Service) jak i pozwana mieli świadomości

krzywdzącego charakteru zaskarżonej czynności. Spółki „A.”, „K.-Service” oraz „K.”

(wcześniej „P.”) działały bowiem w ścisłym powiązaniu personalnym

i funkcjonalnym.

Skoro wyrok z dnia 30 listopada 2006 r. wywierał skutek jedynie wobec

spółki „K.-Service”, a nie względem spółki „K.”, zgłoszone przez syndyka masy

upadłości spółki „A.” żądanie uznania zaskarżonej czynności za bezskuteczną jest

w pełni zasadne.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach określonych w art. 3983

§ 1 k.p.c. pozwana podniosła zarzuty naruszenia:

- art. 127 i art. 128 p.u.n. oraz art. 531 § 2 k.c. w związku z art. 131 p.u.n.

przez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że przepisy te mogą być

stosowane zamiennie,

4

- art. 531 § 2 w związku z art. 527 § 3 k.c. przez błędną wykładnię wyrażającą

się w poglądzie, że przesłanka uznania za bezskuteczną odpłatnej czynności

prawnej dokonanej przez osobę trzecią z dalszą osobą zostaje spełniona

również wtedy, gdy zachodzą podstawy do zastosowania domniemań

odnoszących się do osób pozostających w bliskim stosunku z dłużnikiem,

a nadto przez błędne zastosowanie tych przepisów, które wymóg

rzeczywistej wiedzy odnoszą do osoby reprezentującej nabywcę przy

dokonywaniu zaskarżonej czynności, nie objętej wymienionym

domniemaniem,

- art. 257 § 1 w związku z art. 258 § 1 oraz art. 262 § 2 pkt 3 k.s.h. przez

uznanie za bezskuteczne ogółu czynności podwyższenia kapitału

zakładowego spółki oraz objęcia w nim udziałów i przeniesienia praw do

zorganizowanej części przedsiębiorstwa, podczas gdy orzeczenie

o bezskuteczności może odnosić się wyłącznie do czynności

rozporządzającej o skutku rzeczowym, powodującej przysporzenie majątku

dla spółki „K.”,

- art. 382 w związku z art. 217 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c. przez pominięcie

zgłoszonych przez pozwaną w odpowiedzi na pozew dowodów

z dokumentów wskazujących na stan obciążeń przedmiotowych

nieruchomości hipotekami na rzecz banków na dzień 1 sierpnia 2005 r. oraz

na dzień 12 października 2006 r., wyłączających przesłankę pokrzywdzenia

wierzycieli,

- art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez niewyjaśnienie

w uzasadnieniu wyroku, dlaczego - mimo uznania, że Sąd pierwszej instancji

błędnie zastosował art. 127 i 128 p.u.n. – uchybienie to nie miało wpływu na

treść zaskarżonego wyroku.

Powołując się na tak ujęte podstawy kasacyjne pozwana wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania, bądź też wydanie orzeczenia co do istoty sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

Skardze kasacyjnej nie można odmówić słuszności, chociaż nie wszystkie

podniesione w niej zarzuty okazały się usprawiedliwione.

Nie można podzielić zarzutu skarżącej, wskazującego na naruszenie przez

Sąd Apelacyjny art. 257 § 1 w związku z art. 258 § 1 oraz art. 262 § 2 pkt 3 k.s.h.

Wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącej, z treści wyroku Sądu Okręgowego,

zaaprobowanego przez Sąd Apelacyjny, nie wynika wcale, że orzeczenie to

rozstrzyga o bezskuteczności nie tylko czynności zaskarżonej skarga pauliańską,

lecz także ogółu czynności związanych z podwyższeniem kapitału zakładowego

spółki „K.”. Sąd Okręgowy uznał wszakże wyraźnie za bezskuteczną w stosunku do

masy upadłości spółki „A.” jedynie czynność prawną polegającą na wniesieniu

przez spółkę „K.-Service” określonego wkładu niepieniężnego celem podwyższenia

kapitału zakładowego spółki „K.”. Wprawdzie w sentencji wyroku wskazał, że

czynność ta została dokonana w wykonaniu uchwały pozwanej spółki

w przedmiocie podwyższenia jej kapitału zakładowego, nie oznacza to jednak

objęcia kwestionowanym rozstrzygnięciem innych czynności związanych z tą

uchwałą.

Zamierzonego skutku nie mógł też odnieść zarzut naruszenia art. 531 § 2

w związku z art. 527 § 3 k.c. U podstaw zaskarżonego wyroku legło stwierdzenie,

że pozwana miała wiedzę o okoliczności uzasadniających uznanie czynności

dłużnika za bezskuteczną. Wniosek taki Sąd Apelacyjny wyprowadził z faktu

ścisłych powiązań podmiotowo-funkcjonalnych łączących strony zaskarżonej

czynności. Jedynie ubocznie przychylił się do przeważającego w piśmiennictwie

oraz w judykaturze poglądu opowiadającego się za dopuszczalnością stosowania

domniemań płynących z art. 527 § 3 i 4 k.c. również w odniesieniu do osoby,

która uzyskała korzyść majątkową w wyniku rozporządzenia nią przez osobę

trzecią. Stanowisko takie nie jest przejawem błędnej wykładni wymienionych

przepisów. Mogłoby ono być ewentualnie podważane zarzutem ich wadliwego

zastosowania, którego skarżąca nie podniosła.

Sąd Apelacyjny uznając powództwo za zasadne przyjął, że podlega ono

ocenie wyłącznie przez pryzmat. art. 527 i 531 § 2 k.c., nie zaś – jak przyjął Sąd

pierwszej instancji – również w płaszczyźnie art. 127 i 128 p.u.n. Sąd Apelacyjny

6

stwierdził, że wymienione przepisy Prawa upadłościowego i naprawczego stanowiły

podstawę rozstrzygnięcia zawartego w wyroku Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 30

listopada 2006 r., sygn. akt X GC 272/06. Jednocześnie jednak stwierdził, że wyrok

ten ubezskutecznił względem syndyka masy upadłości spółki „A.” wyprowadzenie

najistotniejszych składników majątku tej spółki na rzecz spółki „K.-Service”.

Z przytoczonych motywów zaskarżonego wyroku nie wynika zatem

jednoznacznie, jaki w istocie charakter miało orzeczenie wydane w sprawie X GC

272/06 i – co za tym idzie – jakie wywołało ono skutki prawne. Trafnie więc zarzucił

skarżący, że Sąd Apelacyjny nie dokonał oceny relacji zachodzących miedzy

przepisami prawa upadłościowego i naprawczego regulującymi bezskuteczność

czynności upadłego (art. 127 – 128) a przepisami kodeksu cywilnego dotyczącymi

skargi pauliańskiej (art. 527 – 534).

W judykaturze i w piśmiennictwie wskazuje się, że bezskuteczność

czynności upadłego określona w art. 127 -128 p.u.n. powstaje z mocy samego

prawa jako skutek ogłoszenia upadłości dłużnika, a więc bez potrzeby ich

zaskarżania. Ewentualny wyrok sądu stwierdzający tę bezskuteczność

ma charakter deklaratywny. Kodeks cywilny nie przewiduje natomiast

bezskuteczności czynności prawnych ex lege. Wierzyciel – zgodnie z art. 531 k.c. –

może zaskarżyć czynność dłużnika w drodze skargi pauliańskiej, przy czym wyrok

uwzględniający powództwo ma charakter konstytutywny. Podkreśla się przy tym,

że ochrona masy upadłości przed czynnościami dłużnika na podstawie przepisów

Prawa upadłościowego i naprawczego – w przeciwieństwie do uregulowań

zawartych w kodeksie cywilnym – nie jest zależna od działania dłużnika w celu

pokrzywdzenia wierzycieli (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 października

2007 r., IV CSK 184/07, OSNC 2008, nr 12, poz. 142).

W świetle przytoczonego zapatrywania, brak stanowczej oceny skutków

wyroku Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 30 listopada 2006 r. w sprawie X GC 272/06

nie pozwala odmówić racji skarżącej wskazującej na naruszenie prawa

procesowego, a także art. 127 i 128 p.u.n. oraz art. 531 § 2 k.c. w związku z art.

131 p.u.n. Wydanie wyroku uwzględniającego skargę pauliańską przeciwko osobie

trzeciej lub stwierdzającego bezskuteczność z mocy prawa rozporządzenia

7

korzyścią uzyskaną przez osobę trzecią nie pozbawia syndyka masy upadłości

uprawnienia do skorzystania z roszczenia przeciwko następcy szczególnemu osoby

trzeciej, przewidzianego w art. 531 § 2 k.c. Ocena zasadności takiego roszczenia

wymaga jednak uwzględnienia odmiennych przesłanek i skutków każdego z tych

orzeczeń. Tymczasem Sąd Apelacyjny kwestie te w zasadzie pominął, wskazując

jednak na przesądzające znaczenie orzeczenia w sprawie X GC 272/06 dla oceny

krzywdzącego charakteru zaskarżonej czynności oraz stanu świadomości pozwanej

co do okoliczności uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną

i uznając zgłoszone w tym zakresie wnioski dowodowe pozwanej za

bezprzedmiotowe. Stanowisko to, oparte na wskazanej wyżej niespójnej

argumentacji, nie pozwala skutecznie odeprzeć zarzutów naruszenia art. 328 § 2

w związku z art. 391 § 1 oraz art. 382 w związku z art. 217 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c.

Trafnie podniosła skarżąca, że ocena wystąpienia przesłanki pokrzywdzenia

wierzyciela wymaga ustalenia, czy w przypadku niedokonania zaskarżonej

czynności wierzyciel faktycznie zostałby zaspokojony. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego zaprezentowano pogląd, podzielany przez skład orzekający, że jeżeli

przedmiot zaskarżonej czynności był w chwili jej dokonywania obciążony hipoteką,

to fakt ten nie może pozostać bez znaczenia dla stwierdzenia działania dłużnika

z pokrzywdzeniem wierzycieli w rozumieniu art. 527 § 1 k.c. W takiej sytuacji może

bowiem wyłonić się kwestia, czy doszło do pokrzywdzenia wierzyciela,

skoro wierzyciel nie mógłby liczyć na preferencyjne zaspokojenie swojej

wierzytelności. Przedmiot nielojalnej czynności prawnej dłużnika może tracić dla

wierzyciela pauliańskiego swój walor egzekucyjny, jeżeli doszłoby do ustanowienia

na nim wcześniej hipoteki tworzącej przywilej egzekucyjny dla wierzyciela

hipotecznego (por. wyrok z 28 czerwca 2007 r., IV CSK 115/07, nie publ.).

Sąd Apelacyjny, oddalając wnioski dowodowe pozwanej zmierzające do wykazania

powyższej okoliczności, kwestii tej nie rozważył.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.

8