III CZP 2/10

Uchwała z dnia 28 kwietnia 2010 r., III CZP 2/10

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

Sędzia SN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku "F.I.L." S.A. w upadłości likwidacyjnej w

K. reprezentowanej przez syndyka masy upadłości przy uczestnictwie Donaty P.-J.

o stwierdzenie upadku zabezpieczenia, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 28 kwietnia 2010 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Krakowie postanowieniem z dnia 29

grudnia 2009 r.:

„Czy umorzenie postępowania na podstawie art. 1821

§ 1 k.p.c. skutkuje

upadkiem zabezpieczenia na podstawie art. 744 k.p.c.?”

podjął uchwałę:

Umorzenie postępowania na podstawie art. 1821

§ 1 k.p.c. nie powoduje

przewidzianego w art. 744 k.p.c. upadku zabezpieczenia polegającego na

obciążeniu nieruchomości hipoteką przymusową wpisaną do księgi

wieczystej przed ogłoszeniem upadłości.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Krakowie prawomocnym postanowieniem z dnia 17 lutego

2009 r. zabezpieczył – przed wszczęciem postępowania – roszczenie powódki o

nakazanie pozwanej złożenia oświadczenia woli przez obciążenie nieruchomości

pozwanej hipoteką przymusową do kwoty 305 440 zł. W dniu 23 marca 2009 r.

hipoteka ta została wpisana do księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości

obciążonej.

Postanowieniem z dnia 5 maja 2009 r. Sąd Rejonowy dla Krakowa-

Śródmieścia ogłosił upadłość pozwanej, obejmującą likwidację jej majątku.

W związku z tym, Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 9 czerwca

2009 r., na podstawie art. 1821

§ 1 k.p.c., umorzył postępowanie w sprawie o

nakazanie pozwanej złożenia oświadczenia woli, a postanowieniem z dnia 5

października 2009 r. – na wniosek syndyka masy upadłości pozwanej – stwierdził

upadek udzielonego zabezpieczenia, powołując się na art. 744 § 1 k.p.c.

Sąd Apelacyjny w Krakowie, rozpoznając zażalenie powódki powziął poważne

wątpliwości, którym dał wyraz w zagadnieniu prawnym przedstawionym do

rozstrzygnięcia. Zauważył, że art. 744 § 1 k.p.c. nie uzależnia upadku

zabezpieczenia od przyczyny umorzenia postępowania, można zatem uznać, że

upadek zabezpieczenia następuje w każdym przypadku umorzenia postępowania, a

zatem również w sytuacji określonej w art. 1821

§ 1 k.p.c.

Jednocześnie jednak Sąd Apelacyjny wskazał na argumenty podważające

trafność tego zapatrywania. Przy wykładni art. 744 § 1 w zakresie, w jakim odnosi

się on do przypadku uregulowanego w art. 1821

§ 1 k.p.c., nie można pominąć

przepisów ustawy z dnia 23 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze

(jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361 ze zm. – dalej: "Pr.u.n."), w

szczególności art. 146 ust. 3, zgodnie z którym postanowienia o udzieleniu

zabezpieczenia, które zostały już wykonane przed ogłoszeniem upadłości, zostają

utrzymane w mocy po jej ogłoszeniu. W rozpoznawanej sprawie umorzenie

postępowania nastąpiło jedynie ze względu na niedopuszczalność dochodzenia

wierzytelności w postępowaniu rozpoznawczym, gdyż powódka może dochodzić

zaspokojenia wierzytelności tylko w ramach postępowania upadłościowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 744 § 1 k.p.c., w razie prawomocnego zwrotu albo odrzucenia

pozwu lub wniosku, oddalenia powództwa lub wniosku albo umorzenia

postępowania, zabezpieczenie upada. Przewidziany w tym przepisie upadek

zabezpieczenia następuje ex lege, bez konieczności wydania w tym przedmiocie

orzeczenia, na wniosek obowiązanego sąd może jednak wydać postanowienie

stwierdzające upadek zabezpieczenia (art. 7541

§ 3 w związku z art. 744 § 3 k.p.c.).

W piśmiennictwie trafnie wskazuje się, że orzeczenie takie może być potrzebne

obowiązanemu – tak jak w konkretnym stanie faktycznym – do uzyskania

wykreślenia hipoteki przymusowej z księgi wieczystej.

Sens rozwiązania przyjętego w art. 744 § 1 k.p.c. jest oczywisty. Udzielone

zabezpieczenie nie może trwać, gdy postępowanie, którego przedmiotem było

zabezpieczone roszczenie, zostało prawomocnie zakończone w sposób negatywny

dla uprawnionego. Automatyczny upadek zabezpieczenia następuje w takim

wypadku niezależnie od tego, czy do zakończenia postępowania doszło z przyczyn

procesowych (zwrot pozwu, umorzenie postępowania, odrzucenie pozwu), czy też

merytorycznych (oddalenie powództwa). Wątpliwości budzi natomiast kwestia, czy

skutek ten następuje także w razie umorzenia postępowania na podstawie art. 1821

§ 1 k.p.c., tj. ogłoszenia upadłości obejmującej likwidację majątku pozwanego, jeżeli

postępowanie dotyczy masy upadłości, z brzmienia bowiem art. 744 § 1 k.p.c. nie

wynika, aby upadek zabezpieczenia z mocy prawa następował w zależności od

przyczyny umorzenia postępowania.

Poszukując odpowiedzi na to pytanie trzeba mieć na względzie ratione legis

art. 1821

k.p.c., dodanego na podstawie art. 1 pkt 9 ustawy z dnia 16 listopada

2006 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych

ustaw (Dz.U. Nr 235, poz. 1699), która weszła w życie z dniem 20 marca 2007 r.

Wprowadzenie tego przepisu podyktowane zostało – na co wskazuje uzasadnienie

projektu powołanej ustawy – potrzebą uporządkowania skutków ogłoszenia

upadłości podmiotu postępowania cywilnego ze względu na rodzaj upadłości. W

myśl art. 1821

§ 1 k.p.c., ogłoszenie upadłości likwidacyjnej wobec pozwanego

wyłącza możliwość kontynuowania przeciwko niemu sprawy dotyczącej majątku

wchodzącego w skład masy upadłości; jedynym sposobem dochodzenia

wierzytelności upadłościowych w takim wypadku jest zgłoszenie ich do masy i

ustalenie przez sędziego komisarza. Przyjmując takie rozwiązanie ustawodawca

znowelizował jednocześnie art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c., który nie stanowi już podstawy

zawieszenia postępowania w razie ogłoszenia upadłości likwidacyjnej w stosunku

do strony pozwanej. Przyznał też powodowi prawo ponownego wytoczenia

powództwa – w terminie trzech miesięcy po prawomocnej odmowie uznania

wierzytelności, uchyleniu, prawomocnym zakończeniu albo umorzeniu

postępowania upadłościowego, bądź też zmianie postanowienia o ogłoszeniu

upadłości obejmującej likwidację majątku pozwanego na postanowienie o

ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu – z zachowaniem skutków,

jakie ustawa wiąże z poprzednio wytoczonym powództwem i bez konieczności

powtórzenia postępowania dowodowego (art. 1821

§ 2 i 3 k.p.c.).

Z tych unormowań wynika, że umorzenie postępowania w następstwie

ogłoszenia upadłości likwidacyjnej pozwanego ma na celu nie zakończenie

postępowania ze względu na niemożliwość realizacji roszczenia w ogóle, lecz

umożliwienie powodowi skorzystania z innego – właściwego w takim wypadku –

sposobu uzyskania zaspokojenia. Na rzecz takiego rozumienia znaczenia art. 1821

k.p.c. przemawiają dotychczasowe wypowiedzi Sądu Najwyższego dotyczące

wykładni tego przepisu, w których akcentowano wąski – uwzględniający istotę

postępowania upadłościowego – zakres przedmiotowy jego zastosowania, a także

odrębności odróżniające tę podstawę umorzenia postępowania od innych podstaw

przewidzianych w Kodeksie postępowania cywilnego (por. wyrok z dnia 16

października 2008 r., III CSK 120/08, nie publ. oraz postanowienia z dnia 14 maja

2009 r., I CSK 14/09, nie publ. i z dnia 16 lipca 2009 r., I CSK 14/09, nie publ. oraz

z dnia 3 kwietnia 2008 r., II CSK 561/07, OSNC-ZD 2009, nr B, poz. 38). Istotna z

punktu widzenia rozważanego zagadnienia prawnego odmienność konieczności

umorzenia postępowania z przyczyny wskazanej w art. 1821

§ 1 k.p.c. nie wynika –

jak wspomniano – z niedopuszczalności dochodzenia określonego roszczenia w

ogóle, lecz z potrzeby wdrożenia właściwego sposobu jego zaspokojenia. Ideę tę

realizuje także art. 1821

§ 2 k.p.c., umożliwiający powodowi ponowne dochodzenia

roszczenia w drodze procesu, w warunkach bliskich kontynuacji umorzonego

wcześniej postępowania.

Wprowadzając nową podstawę umorzenia postępowania, określoną w art.

1821

§ 1 k.p.c., ustawodawca nie zsynchronizował tego przepisu z brzmieniem art.

744 § 1 k.p.c., obowiązującym – w swoim zasadniczym kształcie – od 1965 r.,

przytoczone argumenty nakazują jednak przyjąć, że umorzenie postępowania na tej

podstawie nie prowadzi automatycznie do upadku udzielonego zabezpieczenia.

Przyjęcie odmiennego zapatrywania nie dałoby się pogodzić z regułą wyrażoną w

art. 1821

§ 2 k.p.c., zgodnie z którą, w przypadku ponownego wytoczenia

powództwa, zachowane zostają skutki, jakie ustawa wiąże z poprzednio

wytoczonym powództwem.

Na rzecz zaprezentowanej wykładni art. 744 § 1 k.p.c. przemawiają również

argumenty wynikające z przepisów Prawa upadłościowego i naprawczego,

określających wpływ ogłoszenia upadłości na inne postępowania. Istotne znaczenie

ma w tym kontekście art. 146 ust. 3 – w brzmieniu obowiązującym od dnia 2 maja

2009 r., ustalonym ustawą z dnia 6 marca 2009 r. o zmianie ustawy – Prawo

upadłościowe i naprawcze, ustawy o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym oraz

ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U. Nr 53, poz. 434) – odnoszący się

wprost do relacji pomiędzy postępowaniem upadłościowym a postępowaniem

zabezpieczającym. Zgodnie z tym przepisem, po ogłoszeniu upadłości

niedopuszczalne jest wykonanie wydanego przed ogłoszeniem upadłości dłużnika

postanowienia o zabezpieczeniu roszczenia wynikającego z wierzytelności

podlegającej zgłoszeniu do masy upadłości, z wyjątkiem zabezpieczenia roszczeń

alimentacyjnych oraz roszczeń o rentę z tytułu odpowiedzialności za uszkodzenie

ciała lub rozstrój zdrowia albo utratę żywiciela oraz o zamianę uprawnień objętych

treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę. Z treści tego unormowania wynika

jednoznacznie, że zabezpieczenia, które – co miało miejsce w ustalonym stanie

faktycznym – zostały wykonane przed ogłoszeniem upadłości, pozostają w mocy po

jej ogłoszeniu.

Należy także wskazać na szczególną pozycję w postępowaniu upadłościowym

wierzyciela, którego roszczenie zostało zabezpieczone hipoteką przymusową;

przysługuje mu prawo zaspokojenia z przedmiotu zabezpieczenia przed innymi

wierzycielami. Zgodnie z art. 236 ust. 2 Pr.u.n., wierzytelność zabezpieczona

hipoteką jest umieszczana na liście wierzytelności z urzędu, stosownie zaś do art.

336 ust. 1 zdanie pierwsze Pr.u.n., sumy uzyskane z likwidacji rzeczy,

wierzytelności i praw obciążonych hipoteką przeznacza się – z zachowaniem

przepisów ustawy – na zaspokojenie wierzycieli, których wierzytelności były

zabezpieczone na tych rzeczach lub prawach. Nie ulega wątpliwości, że wierzyciel

zabezpieczony hipoteką nie mógłby skorzystać z prawa odrębnego zaspokojenia,

gdyby umorzenie postępowania na podstawie art. 1821

§ 1 k.p.c. powodowało

skutek w postaci upadku zabezpieczenia.

Umorzeniu na podstawie art. 1821

§ 1 k.p.c. podlegają tylko postępowania w

sprawach, w których dochodzone roszczenia mogą podlegać procedurze

zgłoszenia i uznawania wierzytelności w postępowaniu upadłościowym, a więc

takie, które w doktrynie określa się mianem wierzytelności upadłościowych.

Roszczenie o zobowiązane do złożenia oświadczenia woli – jak wyjaśnił Sąd

Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 16 października 2008 r., III CSK 120/08 –

nie należy do tego rodzaju wierzytelności. Wynika z tego, że postanowienie Sądu

Okręgowego w Krakowie z dnia 9 czerwca 2009 r. o umorzeniu postępowania

wydane zostało z naruszeniem art. 1821

§ 1 k.p.c., okoliczność ta nie stoi jednak na

przeszkodzie rozstrzygnięciu przedstawionego zagadnienia prawnego. Zagadnienie

to wynikło w toku postępowania o stwierdzenie upadku zabezpieczenia, w ramach

którego zasadność prawomocnego umorzenia postępowania nie podlega już

kontroli.

Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie, jak

w uchwale (art. 390 k.p.c.).