III CZP 20/10

Uchwała z dnia 7 maja 2010 r., III CZP 20/10

Sędzia SN Kazimierz Zawada (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Marek Sychowicz

Sędzia SA Jan Futro

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Skarbu Państwa reprezentowanego

przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w P. przeciwko Krzysztofowi M. o

zobowiązanie pozwanego do znoszenia zaspokojenia się przez powoda z

przedmiotu zastawu skarbowego, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 7 maja 2010 r. zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w Lublinie postanowieniem z dnia 27 stycznia 2010 r.:

„Czy dopuszczalna jest droga sądowa w sprawie z powództwa wierzyciela

podatkowego przeciwko właścicielowi przedmiotu obciążonego zastawem

skarbowym, nie będącemu dłużnikiem osobistym, w celu zaspokojenia się przez

wierzyciela podatkowego z przedmiotu zastawu skarbowego?”

podjął uchwałę:

Zaspokojenie z przedmiotu zastawu skarbowego następuje na podstawie

wydanego przeciwko podatnikowi administracyjnego tytułu wykonawczego

także wtedy, gdy właścicielem tego przedmiotu nie jest podatnik.

Uzasadnienie

W pozwie z dnia 7 lipca 2009 r. Skarb Państwa – Naczelnik Urzędu

Skarbowego w P. wniósł o zobowiązanie Krzysztofa M. do znoszenia zaspokojenia

z przedmiotu zastawu skarbowego, ustanowionego na autokarze w dniu 28 grudnia

2004 r., gdy jego właścicielem był Andrzej T. – podatnik. W dniu 20 grudnia 2005 r.

Adam T. sprzedał autokar Krzysztofowi M., który starał się o wykreślenie go z

Centralnego Rejestru Zastawów Skarbowych, ale jego starania nie odniosły skutku.

Skarga na niekorzystny dla Krzysztofa M. wyrok Wojewódzkiego Sądu

Administracyjnego w Lublinie została oddalona wyrokiem Naczelnego Sądu

Administracyjnego z dnia 13 czerwca 2008 r., II FSK 553/07. Naczelnik Urzędu

Skarbowego w P. wezwał Krzysztofa M. do zapłaty należności zabezpieczonej

zastawem skarbowym na autokarze w kwocie 37 451,12 zł, na poczet należności

głównej uzyskał jednak dotychczas tylko kwotę 139,10 zł.

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 20 lipca 2009 r. odrzucił pozew ze

względu na niedopuszczalność drogi sądowej, wyjaśniając, że zaspokojenie z

przedmiotu zastawu skarbowego następuje w administracyjnym postępowaniu

egzekucyjnym.

Sąd Okręgowy w toku rozpoznawania zażalenia Skarbu Państwa powziął

wątpliwość, czy dopuszczalna jest droga sądowa w sprawie z powództwa

wierzyciela podatkowego przeciwko niebędącemu dłużnikiem osobistym

właścicielowi przedmiotu obciążonego zastawem skarbowym o zaspokojenie się z

tego przedmiotu. Z ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (jedn.

tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm. – dalej: "Ord.pod.") wynika, że zastaw

skarbowy jest skuteczny wobec każdorazowego właściciela przedmiotu zastawu

(art. 42 § 3), a zaspokojenie z przedmiotu zastawu skarbowego następuje w

administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym (art. 42 § 7). Według ustawy z dnia

17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (jedn. tekst:

Dz.U. z 2005 r. Nr 229, poz. 1954 ze zm. – dalej: "u.p.e.a."), prowadzenie egzekucji

administracyjnej jest możliwe tylko na podstawie administracyjnego tytułu

wykonawczego (art. 26 § 1). Zdaniem Sądu Okręgowego, w obowiązującym stanie

prawnym brak jednak podstaw do wydania administracyjnego tytułu wykonawczego

przeciwko osobie, która odpowiada z mocy zastawu skarbowego, a nie jest

podatnikiem. W szczególności nie można wydać tytułu wykonawczego przeciwko

właścicielowi przedmiotu zastawu skarbowego niebędącemu podatnikiem na

podstawie przepisów o odpowiedzialności podatkowej osób trzecich. Nie jest też

możliwe prowadzenie egzekucji administracyjnej przeciwko niebędącemu

podatnikiem właścicielowi przedmiotu zastawu skarbowego na podstawie tytułu

wykonawczego wydanego przeciwko podatnikowi, gdyż przepisy dotyczące

egzekucji z ruchomości nie pozwalają na zajęcie rzeczy niebędącej własnością

zobowiązanego. W tej sytuacji, w ocenie Sądu Okręgowego, może być

uzasadnione dopuszczenie zaspokojenia się wierzyciela podatkowego z przedmiotu

zastawu skarbowego niebędącego własnością podatnika w egzekucji sądowej.

Zastaw skarbowy jest postacią zastawu, zgodnie zaś z art. 312 k.c. zaspokojenie

zastawnika następuje według przepisów o sądowym postępowaniu egzekucyjnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zastaw skarbowy regulują przepisy zawarte w rozdziale 3 Ordynacji

podatkowej (art. 41-46), dotyczącym zabezpieczenia wykonania zobowiązań

podatkowych. Regulacja ta ma odpowiednie zastosowanie także do zastawu, o

którym mowa w art. 27 ust. 1 w związku z art. 32 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jedn. tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11,

poz. 74 ze zm.).

Zgodnie z art. 41 § 1 Ord.pod. – stosowanym odpowiednio w myśl § 3 również

do należności przypadających od płatników lub inkasentów, następców prawnych

oraz osób trzecich odpowiadających za zaległości podatkowe – Skarbowi Państwa i

jednostkom samorządu terytorialnego z tytułu zobowiązań podatkowych powstałych

w sposób przewidziany w art. 21 § 1 pkt 2, a także z tytułu zaległości podatkowych

stanowiących ich dochód oraz odsetek za zwłokę od tych zaległości przysługuje

zastaw skarbowy– z zastrzeżeniem § 2 – na wszystkich będących własnością

podatnika oraz stanowiących współwłasność łączną podatnika i jego małżonka

rzeczach ruchomych oraz zbywalnych prawach majątkowych, jeżeli wartość

poszczególnych rzeczy lub praw wynosi w dniu ustanowienia zastawu co najmniej

kwotę określoną w obwieszczeniu ogłoszonym na podstawie art. 119 § 2 Ord.pod.

Zastaw ten jest, co sugeruje już jego nazwa, skuteczny – stosownie do art. 42 § 3

Ord.pod. – tak jak unormowane w art. 306-335 k.c. prawo o odpowiadającej mu

nazwie, wobec każdorazowego właściciela przedmiotu zastawu, a ściślej, wobec

każdoczasowego uprawnionego, któremu przysługuje prawo będące przedmiotem

zastawu, z pierwszeństwem przed prawami jego wierzycieli osobistych. Do

powstania tego zastawu konieczny jest wpis do rejestru zastawów skarbowych,

zastaw ten bowiem powstaje z dniem dokonania wpisu do rejestru zastawów

skarbowych (art. 42 § 1 Ord.pod.).

O dokonaniu wpisu urząd skarbowy zawiadamia podatnika, płatnika lub

inkasenta, następcę prawnego lub osobę trzecią odpowiadającą za zaległości

podatkowe (art. 42 § 6 Ord.pod.). Wpis zastawu skarbowego może być dokonany

na podstawie doręczonej decyzji, jednej z wymienionych w art. 44 § 1 Ord.pod., lub

na podstawie deklaracji wykazującej zobowiązanie podatkowe powstające z mocy

prawa, gdy zobowiązanie to nie zostało wykonane w określonym czasie, licząc od

upływu terminu płatności (art. 44 § 2 Ord.pod.). Ze względu na potrzebę

zapewnienia pewności obrotu rzeczami i prawami, które mogą być przedmiotem

zastawu skarbowego, osobom zainteresowanym udostępniane są wypisy z rejestru

zastawów skarbowych. Zainteresowany może zwrócić się do organu prowadzącego

rejestr o wydanie wypisu z rejestru zawierającego informację o obciążeniu

określonych rzeczy lub praw zastawem skarbowym oraz o wysokości

zabezpieczonego zobowiązania podatkowego lub zaległości podatkowej (art. 46 § 6

Ord.pod.).

Jak wynika z art. 41 § 1 Ord.pod., co potwierdza także art. 42a § 1 Ord.pod.,

zastaw skarbowy może powstać tylko na rzeczach ruchomych lub zbywalnych

prawach majątkowych osoby zobowiązanej do spełnienia świadczenia

podatkowego, stanowiących co najmniej przedmiot jej wspólności majątkowej

małżeńskiej. Możliwość obciążenia zastawem skarbowym tylko ruchomości i praw

majątkowych osoby zobowiązanej do świadczenia podatkowego łączy się ściśle z

funkcją zabezpieczającą ustanowienia zastawu skarbowego. Funkcja ta przejawia

się w tym, że z przedmiotów wchodzących w skład majątku zobowiązanego, którym

ponosi on odpowiedzialność osobistą za swoje zobowiązania o charakterze

podatkowym, wierzyciel podatkowy po obciążeniu tych przedmiotów zastawem

skarbowym dzięki skuteczności tego zastawu wobec każdorazowego ich właściciela

może się zaspokoić, choćby przedmioty te już wyszły z majątku zobowiązanego.

Kwestia, w jakim trybie następuje zaspokojenie z przedmiotu zastawu skarbowego

nie była do dnia 1 stycznia 2003 r. wyraźnie rozstrzygnięta, choć istniały mocne

wskazówki przemawiające za właściwością egzekucji administracyjnej (zob. art. 27

§ 1 pkt 4 u.p.e.a.).

Według art. 42 § 7 Ord.pod., dodanego z mocą od dnia 1 stycznia 2003 r.,

zaspokojenie z przedmiotu zastawu skarbowego następuje w trybie przepisów o

postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przepis ten nie rozróżnia jednak

przypadku, w którym właścicielem przedmiotu zastawu skarbowego jest osoba

zobowiązana do spełnienia świadczenia podatkowego, oraz przypadku, w którym

właścicielem przedmiotu zastawu skarbowego jest osoba niezobowiązana do

spełnienia świadczenia podatkowego, należy zatem przyjąć, że dotyczy obu tych

przypadków. Jego praktyczne znaczenie ujawnia się przede wszystkim w

odniesieniu do drugiego przypadku, ponieważ w pierwszym zaspokojenie z

przedmiotu zastawu skarbowego może nastąpić już na zasadach ogólnych ze

względu na przynależność tego przedmiotu do majątku zobowiązanego, którym

ponosi on odpowiedzialność osobistą za swoje zobowiązania o charakterze

podatkowym, nie ulega zaś wątpliwości, że w tym zakresie właściwa jest egzekucja

administracyjna. Zgodnie z zasadą, że w egzekucji administracyjnej realizowane są

administracyjne tytuły wykonawcze (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca

2009 r., III CZP 44/09, OSNC 2010, nr 2, poz. 27), podstawą zaspokojenia z

przedmiotu zastawu skarbowego w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym

powinien być administracyjny tytuł wykonawczy (art. 2 § 1 pkt 1 i art. 3 § 1 u.p.e.a.).

Gdy właścicielem przedmiotu zastawu skarbowego jest podatnik,

zaspokojenie z tego przedmiotu następuje niewątpliwie na podstawie

administracyjnego tytułu wykonawczego wydanego przeciwko podatnikowi (art. 27 §

1 pkt 2 u.p.e.a.). Administracyjny tytuł wykonawczy wydany przeciwko podatnikowi

uzasadnia jednak prowadzenie egzekucji administracyjnej w celu zaspokojenia się z

przedmiotu zastawu skarbowego także wtedy, gdy właścicielem tego przedmiotu

jest inna osoba niż podatnik. Niedopuszczalność prowadzenia egzekucji

administracyjnej z przedmiotu zastawy skarbowego na podstawie

administracyjnego tytułu wykonawczego wydanego przeciwko podatnikowi w

przypadku, gdy nie jest on właścicielem tego przedmiotu, przy jednoczesnej

niemożności wydania administracyjnego tytułu wykonawczego przeciwko osobie

będącej właścicielem tego przedmiotu, oznaczałaby, że interwencja ustawodawcy

polegająca na dodaniu do art. 42 Ord.pod. przepisu § 7, stanowiącego, iż

zaspokojenie z przedmiotu zastawu skarbowego następuje w trybie przepisów o

postępowaniu egzekucyjnym w administracji, uczyniłaby zastaw skarbowy w

praktycznie doniosłym zakresie instytucją martwą. Wniosek o niedopuszczalności

prowadzenia egzekucji administracyjnej z przedmiotu zastawu skarbowego na

podstawie administracyjnego tytułu wykonawczego wydanego przeciwko

podatnikowi w przypadku, gdy nie jest on właścicielem tego przedmiotu, nie ma

jednak uzasadnionych podstaw.

Zastaw skarbowy unormowany w art. 41-46 Ord.pod. zastąpił zastaw

ustawowy, o którym była mowa w art. 23 i 49 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o

zobowiązaniach podatkowych (jedn. tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm.

– dalej: "u.z.p."). Na tle art. 23 i 49 u.z.p. przyjmowano, że po zajęciu – w trybie art.

97 i nast. u.p.e.a. – przedmiotu zastawu znajdującego się we władaniu podatnika,

egzekucja z tego przedmiotu na podstawie tytułu wykonawczego wystawionego

przeciwko podatnikowi mogła być prowadzona, zgodnie z istotą zastawu,

przejawiającą się w jego skuteczności wobec każdoczasowego właściciela

obciążonego przedmiotu, choćby podatnik nie był już właścicielem tego przedmiotu.

Nie była w takim razie potrzebna do prowadzenia czynności egzekucyjnych

dotyczących przedmiotu zastawu decyzja o odpowiedzialności właściciela

przedmiotu zastawu za zobowiązania podatnika (por. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 14 marca 1997 r., I CKN 52/97, nie publ. oraz wyrok Naczelnego Sądu

Administracyjnego z dnia 11 marca 1998 r., I SA/Lu 182/97, nie publ.). Celem

wprowadzenia zastawu skarbowego było wyeliminowanie niepewności, jaką

stwarzał zastaw ustawowy uregulowany w art. 23 i 49 u.z.p., w szczególności

wskutek jego niejawności, a nie dokonanie zmiany w zakresie podstaw

prowadzenia egzekucji z przedmiotu zastawu w razie przejścia jego własności na

inną osobę niż osoba zobowiązana do spełnienia zabezpieczonego świadczenia

podatkowego.

Trafny jest wyrażony w piśmiennictwie pogląd, że przedmiot zastawu

skarbowego należy traktować jako zajęty w rozumieniu przepisów o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji. Zgodnie z art. 98 § 1 i 2 u.p.e.a., do zajęcia

ruchomości dochodzi przez wpisanie jej do protokołu zajęcia, którego odpis doręcza

się zobowiązanemu. Jeżeli chodzi o zastaw skarbowy, wymaganiom tym

odpowiada wpis zastawu skarbowego do rejestru zastawów skarbowych, który

zawiera dane identyfikujące przedmiot zastawu (§ 1 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia

Ministra Finansów z dnia 24 grudnia 2002 r. w sprawie rejestru zastawów

skarbowych oraz Centralnego Rejestru Zastawów Skarbowych (Dz.U. Nr 240, poz.

2068 ze zm.), oraz przewidziane w art. 42 § 6 Ord.pod. zawiadomienie o dokonaniu

wpisu do rejestru zastawów skarbowych. Nasuwa się tu porównanie z zajęciem

zabezpieczającym (art. 1a pkt 19 u.p.e.a.); traktowanie przedmiotu zastawu

skarbowego jako zajętego w rozumieniu przepisów o postępowaniu egzekucyjnym

w administracji ma pełne uzasadnienie we wskazanej funkcji zabezpieczającej

zastawu skarbowego. Skoro ustanowienie zastawu skarbowego służy

przygotowaniu ewentualnego przyszłego przymusowego wykonania

zabezpieczonego obowiązku, wykładnia przepisów, których zastosowanie w

związku z tym zastawem wchodzi w grę, nie powinna pomijać tej jego funkcji, lecz

pozostawać z nią w zgodzie.

Poza tym istota zastawu skarbowego pozostała taka sama, jak zastawu, który

był unormowany w art. 23 i 49 u.z.p.; jest on skuteczny wobec każdorazowego

właściciela przedmiotu zastawu, ta zaś jego cecha narzuca rozwiązanie

dopuszczające zaspokojenie z przedmiotu zastawu skarbowego na podstawie

wydanego przeciwko podatnikowi administracyjnego tytułu wykonawczego także

wtedy, gdy podatnik przestał być właścicielem tego przedmiotu. Sens ustanowienia

zastawu skarbowego na przedmiotach należących do majątku podatnika w

okolicznościach uzasadniających traktowanie ich jako rzeczy lub praw zajętych jest

przecież taki, aby zmiany właściciela tych przedmiotów nie stanowiły przeszkody do

zaspokojenia się z nich przez wierzyciela podatkowego.

Do tego rozwiązania dostosowana jest określona w art. 27 § 1 u.p.e.a. treść

tytuł wykonawczego. Zgodnie z tym przepisem, tytuł wykonawczy, obok oznaczenia

wierzyciela i zobowiązanego, zawiera m.in. wskazanie zabezpieczenia należności

pieniężnej przez ustanowienie zastawu skarbowego. Z wystawionego przeciwko

podatnikowi tytułu wykonawczego dotyczącego zobowiązania zabezpieczonego

zastawem skarbowym wynika więc, że zobowiązanie to może być zaspokojone

także z przedmiotu obciążonego zastawem bez względu na to, czyją jest

własnością.

Jednocześnie zapewniona jest odpowiednia ochrona interesów właściciela

przedmiotu zastawu skarbowego niebędącego podatnikiem; nabywca określonych

rzeczy lub praw, na których może być ustanowiony zastaw skarbowy, ma dzięki

uregulowaniu zawartemu w art. 46 Ord.pod. możliwość dowiedzenia się, czy do

takiego ich obciążenia doszło. Poza tym osoba, która uważa się za właściciela

rzeczy lub podmiot innych praw, do których skierowano egzekucję z tytułu

obciążenia zastawem skarbowym, kwestionująca to obciążenie, może wystąpić z

żądaniem ich wyłączenia spod egzekucji w postępowaniu administracyjnym (art. 38

i 40 § 1 u.p.e.a.), a w razie nieuwzględnienia tego żądania, wytoczyć powództwo

przed sąd według przepisów kodeksu postępowania cywilnego o ich zwolnienie

spod egzekucji (art. 40 § 2 u.p.e.a.).

Z przeprowadzonej wykładni wynika, że rozstrzygając przedstawione

zagadnienie prawne należało w podjętej na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. uchwale

orzec, iż zaspokojenie z przedmiotu zastawu skarbowego następuje na podstawie

wydanego przeciwko podatnikowi administracyjnego tytuły wykonawczego także

wtedy, gdy właścicielem tego przedmiotu nie jest podatnik.