III CZP 26/10

Uchwała z dnia 7 maja 2010 r., III CZP 26/10

Sędzia SN Kazimierz Zawada (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Marek Sychowicz

Sędzia SA Jan Futro

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Mirosława N. i Wiesława O. przeciwko

Skarbowi Państwa – Wojskowemu Biuru Emerytalnemu w S. o zapłatę, oraz z

powództwa wzajemnego Skarbu Państwa – Wojskowego Biura Emerytalnego w S.

przeciwko Mirosławowi N. i Wiesławowi O. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 7 maja 2010 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Szczecinie postanowieniem z dnia 30

grudnia 2009 r.:

"Czy art. 10 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 roku o uposażeniu żołnierzy (jedn.

tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 76, poz. 693 ze zm.) wyłącza stosowanie art. 410 § 2 k.c.

do świadczeń wypłaconych żołnierzowi w związku ze zwolnieniem z zawodowej

służby wojskowej w sytuacji gdy stwierdzono nieważność decyzji w sprawie

wypowiedzenia stosunku służbowego?"

podjął uchwałę:

Należność pieniężna wypłacona na zasadach określonych w art. 18 ust. 1

pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o uposażeniu żołnierzy (jedn. tekst:

Dz.U. z 2002 r. Nr 76, poz. 693) nie podlega zwrotowi na podstawie przepisów

o bezpodstawnym wzbogaceniu w przypadku stwierdzenia nieważności

decyzji o wypowiedzeniu stosunku zawodowej służby wojskowej żołnierzowi,

który tę należność otrzymał.

Uzasadnienie

Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wyłoniło się w toku

rozpoznawania przez Sąd Okręgowy apelacji w dwóch sprawach połączonych do

wspólnego rozpoznania.

W pierwszej Mirosław N. domagał się zasądzenia od Skarbu Państwa –

Wojskowego Biura Emerytalnego w S. kwoty 28 606,56 zł tytułem części należności

za okres od dnia 1 lutego 2007 r. do dnia 31 stycznia 2008 r., przysługującej mu na

podstawie decyzji dowódcy właściwej jednostki wojskowej z dnia 31 stycznia

2007 r. w związku ze zwolnieniem go z zawodowej stałej służby wojskowej.

Dochodzona suma nie została powodowi wypłacona przez stronę pozwaną dlatego,

że wcześniej otrzymał on taką samą sumę tytułem należności za okres od dnia 1

listopada 2003 r. do dnia 31 października 2004 r. w związku ze zwolnieniem go z

zawodowej służby wojskowej w następstwie wypowiedzenia mu w dniu 6 grudnia

2002 r. stosunku zawodowej stałej służby wojskowej decyzją dowódcy właściwego

okręgu wojskowego, która to jednak decyzja utraciła moc wskutek stwierdzenia jej

nieważności przez Dowódcę Wojsk Lądowych decyzją z dnia 25 kwietnia 2006 r.

W pozwie wzajemnym Skarb Państwa dochodził od Mirosława N. również kwoty 28

606,56 zł, wskazując, że jest ono następstwem stwierdzenia nieważności decyzji z

dnia 6 grudnia 2002 r.

Wyrokiem z dnia 10 czerwca 2009 r. Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo

Mirosława N. i zasądził na jego rzecz dochodzoną kwotę 28 606, 56 zł tytułem

odszkodowania za wyrządzoną mu szkodę w wysokości niewypłaconej części

należności przysługującej na podstawie decyzji z dnia 31 stycznia 2007 r.,

natomiast powództwo wzajemne oddalił. Mirosław N. nie był, zdaniem Sądu

Rejonowego, obowiązany zwrócić Skarbowi Państwa kwoty 28 606,56 zł

dochodzonej powództwem wzajemnym; mimo stwierdzenia nieważności decyzji z

dnia 6 grudnia 2002 r., w wyniku której wypłacono Mirosławowi N. kwotę 28 606,56

zł, przepis art. 77 ustawy z dnia 11 września 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy

zawodowych (Dz.U. Nr 179, poz. 1750; jedn. tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 141, poz. 892

ze zm. – dalej: "u.s.ż.z.") wykluczał obowiązek jej zwrotu przez Mirosława N.

Skarb Państwa zaskarżył wyrok w części oddalającej powództwo wzajemne.

W drugiej sprawie zapłata kwoty 27 527,04 zł stanowiła przedmiot żądania

zarówno pozwu głównego Wiesława O. przeciwko Skarbowi Państwa –

Wojskowemu Biuru Emerytalnemu w S., jak i pozwu wzajemnego Skarbu Państwa

– Wojskowego Biura Emerytalnego w S. przeciwko Wiesławowi O. Kwota 27 527,04

zł została wypłacona Wiesławowi O. jako należność za okres od dnia 1 czerwca

2003 r. do dnia 31 maja 2004 r. w związku ze zwolnieniem go z zawodowej stałej

służby wojskowej w wyniku wypowiedzenia mu stosunku służby wojskowej decyzją

dowódcy właściwego okręgu wojskowego z dnia 6 grudnia 2002 r., która jednak

utraciła moc wskutek stwierdzenia jej nieważności przez Dowódcę Wojsk Lądowych

decyzją z dnia 25 kwietnia 2006 r. Następnie Wiesław O. nie otrzymał części

należności za okres od dnia 1 lutego 2007 r. do dnia 31 stycznia 2008 r.,

przysługującej mu na podstawie decyzji dowódcy właściwej jednostki z dnia 31

stycznia 2007 r. w związku z przeniesieniem go do rezerwy. Część należności,

której nie otrzymał, była równa kwocie 27 527,04 zł wypłaconej mu w wyniku decyzji

z dnia 6 grudnia 2002 r.

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 28 sierpnia 2009 r. uwzględnił zarówno

powództwo główne, jak i wzajemne. Uwzględniając powództwo wzajemne wyjaśnił,

że należność wypłacona Wiesławowi O. na skutek zwolnienia go z zawodowej

służby wojskowej decyzją z dnia 6 grudnia 2002 r. była świadczeniem nienależnym.

Stwierdzenie nieważności wymienionej decyzji usunęło wszystkie jej skutki,

spowodowało zatem także odpadnięcie podstawy prawnej wypłaty kwoty

przewidzianej w art. 18 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o uposażeniu żołnierzy, od

dnia 1 lipca 2004 r. noszącej nazwę „o uposażeniu żołnierzy niezawodowych” (jedn.

tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 76, poz. 693 ze zm. – dalej: "u.u.ż."). Kwalifikacji wypłaty

tej kwoty jako świadczenia nienależnego nie sprzeciwiał się, zdaniem Sądu

Rejonowego, art. 10 tej ustawy. Według tego przepisu, uposażenie i inne

należności pieniężne pobrane przez żołnierza, przysługujące mu według zasad

obowiązujących w dniu wypłaty, nie podlegają zwrotowi, jeżeli dalsze przepisy nie

stanowią inaczej. Zasady, o których mowa w tym przepisie, przewidywały wypłatę

świadczenia żołnierzowi zwolnionemu ze służby wojskowej, a ze względu na

stwierdzenie nieważności decyzji z dnia 6 grudnia 2002 r. nie można przyjąć, że

Wiesław O. w chwili wypłacenia mu objętej sporem kwoty był żołnierzem

zwolnionym ze służby wojskowej.

Wyrok Sądu Rejonowego z dnia 28 sierpnia 2009 r. zaskarżył Wiesław O. w

części uwzględniającej powództwo wzajemne Skarbu Państwa.

Sąd Okręgowy, rozpoznając apelację od wskazanych wyroków Sądu

Rejonowego, powziął wątpliwości co do wykładni art. 10 u.u.ż., którego

odpowiednikiem w obecnym stanie prawnym jest art. 77 u.s.ż.z. Wątpliwości

dotyczą stosunku tego przepisu do art. 410 § 2 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Gdy w sprawach, których dotyczy przedstawione zagadnienie prawne, po raz

pierwszy doszło do wypowiedzenia stosunków zawodowej stałej służby wojskowej

żołnierzom pozostającym w sporze (6 grudnia 2002 r.), skutków tego

wypowiedzenia w zakresie istotnym z punktu widzenia rozstrzygnięcia

przedstawionego zagadnienia prawnego dotyczył przede wszystkim art. 18 u.u.ż.

Przewidywał on w szczególności, że żołnierzom zwolnionym z zawodowej służby

wojskowej pełnionej jako służba stała przysługuje m.in. co miesiąc przez okres roku

po zwolnieniu ze służby uposażenie zasadnicze wraz z dodatkami o charakterze

stałym, należne na ostatnim zajmowanym stanowisku służbowym (ust. 1 pkt 1);

świadczenie to wchodziło w zakres innych należności przysługujących żołnierzowi

w związku ze zwolnieniem z zawodowej służby wojskowej. Ponadto art. 18 u.u.ż.

wskazywał wyjątkowe sytuacje, w których to świadczenie nie przysługiwało

żołnierzowi zwolnionemu ze służby (ust. 2 i 3) oraz rozstrzygał kwestie związane ze

zbiegiem uprawnienia do tego świadczenia z uprawnieniem do zaopatrzenia

emerytalnego i możliwością jednorazowego pobrania omawianego świadczenia z

góry (ust. 4 i 5).

Zgodnie z § 17 ust. 2 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 15

czerwca 2000 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o uposażeniu

żołnierzy (Dz.U. Nr 63, poz. 729 ze zm.), wypłaty świadczenia w wysokości

dwunastomiesięcznego uposażenia należnego w związku ze zwolnieniem z

zawodowej służby wojskowej dokonywało wojskowe biuro emerytalne właściwe

według miejsca zamieszkania żołnierza. W myśl zaś § 1 rozporządzenia Ministra

Obrony Narodowej z dnia 16 marca 1993 r. w sprawie określenia organów

wojskowych i organów wojskowych wyższego stopnia, właściwych w sprawach

określonych w ustawie o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych oraz w ustawie o

uposażeniu żołnierzy (Dz.U. Nr 23, poz. 101), organami wojskowymi w rozumieniu

kodeksu postępowania administracyjnego, właściwymi w sprawach określonych w

ustawie z dnia 30 czerwca 1970 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych (jedn.

tekst: Dz.U. z 1992 r. Nr 8, poz. 31 ze zm.) oraz w ustawie z dnia 17 grudnia 1974 r.

o uposażeniu żołnierzy, byli dowódcy jednostek wojskowych stosownie do ich

uprawnień w zakresie danych spraw, wynikających z przepisów wymienionych

ustaw i aktów prawnych wydanych na ich podstawie.

Podobnie według obowiązującego od dnia 1 lipca 2004 r. przepisu art. 95

u.s.ż.z., żołnierzowi zwolnionemu z zawodowej służby wojskowej przysługuje m.in.

przez okres jednego roku po zwolnieniu ze służby wypłacane co miesiąc

świadczenie pieniężne w wysokości kwoty uposażenia zasadniczego wraz z

dodatkami o charakterze stałym, należnego w ostatnim dniu pełnienia służby.

Artykuł 96 precyzuje przesłanki pozytywne (ust. 1 i 2) i negatywne (ust. 4) nabycia

uprawnienia do tego świadczenia, rozstrzyga kwestie związane ze zbiegiem

uprawnienia do tego świadczenia z uprawnieniem do zaopatrzenia emerytalnego

(ust. 3), dopuszcza możliwość pobrania omawianego świadczenia jednorazowo z

góry (ust. 5), reguluje terminy jego wypłaty (ust. 6), wskazuje jednostkę dokonującą

wypłaty (ust. 7) oraz precyzuje sposób wypłaty (ust. 9). W myśl art. 96 ust. 7 u.s.ż.z.

obowiązującego od chwili wejścia w życie tej ustawy, tj. od dnia 1 lipca 2004 r.,

wypłaty świadczenia w wysokości dwunastomiesięcznego uposażenia należnego w

związku ze zwolnieniem z zawodowej służby wojskowej dokonuje wojskowy organ

emerytalny właściwy "dla adresu zameldowania" żołnierza. Zgodnie z art. 96 ust. 9

u.s.ż.z., dodanym z mocą od dnia 1 stycznia 2008 r. przez art. 1 pkt 42 lit. b ustawy

z dnia 24 sierpnia 2007 r. o zmianie ustawy o służbie wojskowej żołnierzy

zawodowych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 176, poz. 1242),

wypłaty świadczenia w wysokości dwunastomiesięcznego uposażenia należnego w

związku ze zwolnieniem z zawodowej służby wojskowej dokonuje się na pisemny

wniosek żołnierza, na podstawie decyzji wojskowego organu emerytalnego

właściwego "dla adresu zameldowania” żołnierza. Ponadto należy powołać art. 104

u.s.ż.z., który głosi, że jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej, organem

właściwym w sprawach określonych w przepisach rozdziału tej ustawy,

dotyczącego uposażenia i innych należności pieniężnych żołnierzy zawodowych, są

dowódcy jednostek woskowych.

Z przytoczonych przepisów wynika, że zarówno według dawnego stanu

prawnego, obowiązującego przed dniem 1 lipca 2004 r., jak i obecnego,

obowiązującego od dnia 1 lipca 2004 r., nabycie uprawnienia do świadczenia w

wysokości dwunastomiesięcznego uposażenia przez zwolnionego z zawodowej

służby wojskowej żołnierza wynika z mocy prawa. Powstanie tego skutku zależy od

zwolnienia żołnierza z zawodowej służby wojskowej w okolicznościach, które

uprzednio wskazywał art. 18 u.u.ż., a obecnie określa art. 95 i 96 u.s.ż.z. To, że

skutek ten powstaje ex lege w ramach niepracowniczego administracyjnego

stosunku zatrudnienia żołnierza zawodowego, a więc stosunku charakteryzującego

się cechami, w konsekwencji których sprawy o uposażenie i inne należności

przysługujące żołnierzowi są co do zasady, według utrwalonego orzecznictwa,

wyłączone z drogi przed sądem powszechnym, nie wyklucza oczywiście

podejmowania decyzji administracyjnych w sprawach związanych z tym skutkiem

(por. uchwała składu siedmiu sędziów Sąd Najwyższego z dnia 18 listopada

2009 r., II PZP 7/09, OSNP 2010, nr 7-8, poz. 82, uchwała Sądu Najwyższego z

dnia 9 lipca 2009 r., III CZP 44/09, OSNC 2010, nr 2, poz. 27, uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 29 listopada 2007 r., III CZP 106/07, OSNC 2008, nr 12, poz.

134 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 sierpnia 1996 r., III PO 12/96,

OSNAPUS 1997, nr 7, poz. 120).

W wyroku z dnia 3 marca 2009 r., II SA/Wa 1558/08 (nie publ.) Wojewódzki

Sąd Administracyjny w Warszawie wyraził na tle art. 95 i 96 u.s.ż.z. i przepisów z

nimi związanych zapatrywanie, że decyzja wojskowego organu emerytalnego, o

której mowa w art. 96 ust. 9 u.s.ż.z., powinna być poprzedzona decyzją właściwego,

zgodnie z art. 104 u.s.ż.z., dowódcy jednostki wojskowej, w której żołnierz ostatnio

pełnił służbę, stwierdzającą przysługiwanie żołnierzowi w związku ze zwolnieniem z

zawodowej służby wojskowej uprawnienia do świadczenia w wysokości

dwunastomiesięcznego uposażenia oraz określającą wysokość tego świadczenia

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2009 r., III CZP 27/09, nie

publ.). Decyzja ta wiąże wojskowy organ emerytalny przy wydawaniu decyzji

przewidzianej w art. 96 ust. 9 u.s.ż.z. W swej decyzji wojskowy organ emerytalny

powinien orzec o wypłacie żołnierzowi świadczenia w wysokości ustalonej w decyzji

dowódcy jednostki, a ponadto rozstrzygnąć, zgodnie z wnioskiem żołnierza, o

sposobie wypłaty tego świadczenia. Decyzja ta nie jest typową decyzją

administracyjną, ma jedynie charakter techniczny, ewidencyjny; nie przysługuje od

niej odwołanie ani skarga do sądu administracyjnego.

Tego zapatrywania nie można zaakceptować w zakresie, w którym odmawia

się przewidzianej w art. 96 ust. 9 u.s.ż.z. decyzji wojskowego organu emerytalnego

charakteru zaskarżalnej decyzji administracyjnej. Może także budzić wątpliwości,

przyświecające temu zapatrywaniu, założenie potrzeby dwukrotnego ustalania

wysokości świadczenia należnego żołnierzowi w związku ze zwolnieniem z

zawodowej służby wojskowej. O ile rozstrzygnięcie przez właściwego – w świetle

art. 104 ust. 9 u.s.ż.z., a uprzednio w świetle § 1 rozporządzenia Ministra Obrony

Narodowej z dnia 16 marca 1993 r. – dowódcę jednostki wojskowej o tym, czy

żołnierzowi zwolnionemu z zawodowej służby wojskowej przysługuje należne z tego

tytułu świadczenie oraz o składnikach tego świadczenia, może wydawać się

potrzebne, o tyle trudno tak samo ocenić potrzebę ustalenia przez tego dowódcę

wysokości wspomnianego świadczenia, skoro i tak ma je obliczyć na podstawie

miarodajnych przesłanek wojskowy organ emerytalny. Wykładnię zakładającą

wydanie przez właściwy organ decyzji określającej wysokość świadczenia

przysługującego żołnierzowi w związku ze zwolnieniem z zawodowej służby

wojskowej można jednak pominąć, gdyż w stanie prawnym obowiązującym przed

dniem 1 lipca 2004 r. ukształtowała się praktyka – kontynuowana początkowo także

na gruncie stanu prawnego obowiązującego od dnia 1 lipca 2004 r. – zgodnie z

którą po wydaniu decyzji zwalniającej żołnierza z zawodowej służby wojskowej

przesyłano jednostce wypłacającej żołnierzowi należności związane ze zwolnieniem

z zawodowej służby wojskowej tę decyzję oraz inne dokumenty potrzebne do

obliczenia świadczenia z tytułu zwolnienia z zawodowej służby wojskowej,

jednostka ta zaś na tej podstawie obliczała wysokość tego świadczenia i

dokonywała jego wypłaty. W ramach tej praktyki nie dochodziło zatem do ustalenia

wysokości świadczenia należnego żołnierzowi w związku ze zwolnieniem z

zawodowej służby wojskowej w formie decyzji administracyjnej; wypłata była

czynnością materialnotechniczną (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego

z dnia 19 stycznia 2006 r., I OSK 162/05, nie publ., wyrok Naczelnego Sądu

Administracyjnego z dnia 9 lutego 2007 r., I OSK 681/06, nie publ., wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 25 listopada 2008 r., II PK 99/08, nie publ., postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2009 r., III CZP 27/09, nie publ. oraz uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 2009 r., II PZP

7/09).

Zgodnie z tą praktyką, również w sprawach, na tle których wyłoniło się

przedstawione zagadnienie prawne, nie doszło do wydania decyzji ustalających

wysokość świadczeń wypłaconych w wyniku wypowiedzenia stosunku służby

wojskowej decyzjami z dnia 6 grudnia 2002 r. Ma to istotne znaczenie z punktu

widzenia przedstawionego zagadnienia prawnego, stwierdzenie bowiem

nieważności decyzji wydanych w dniu 6 grudnia 2002 r. spowodowało, że

żołnierzom zwolnionym tymi decyzjami ze służby ostatecznie nie przysługiwało

uprawnienie do świadczenia przewidzianego w art. 18 ust. 1 u.u.ż. Jakkolwiek w

dniu wypłacenia im tego świadczenia istnienie stosownych przesłanek uprawnienia

do niego zostało wykazane, to jednak ze względu na moc wsteczną stwierdzenia

nieważności wspomnianych decyzji, po dokonaniu tego stwierdzenia należało

przyjąć, że przesłanka w postaci zwolnienia ze stałej zawodowej służby wojskowej

nie wystąpiła (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 2000 r.,

III CKN 949/00, OSNC 2000, nr 12, poz. 228, i III CKN 1024/00, nie publ.). Nie było

przy tym przeszkód w uwzględnieniu wskazanych następstw wstecznych skutków

stwierdzenia nieważności decyzji z dnia 6 grudnia 2002 r., dlatego właśnie, że w

sprawach, na tle których wyłoniło się przedstawione zagadnienie prawne, nie doszło

do wydania decyzji ustalających wysokość świadczeń wypłaconych z powołaniem

się na art. 18 u.u.ż. Gdyby w sprawach tych doszło do wydania takich decyzji,

przedstawione zagadnienie prawne byłoby bezprzedmiotowe, ponieważ co do

wysokości wypłaconych świadczeń, jako należnych w tej wysokości, wiązałyby te

decyzje (art. 16 k.p.a.; por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada

2004 r., V CK 251/04, "Przegląd Sądowy" 2006, nr 3, s. 113, oraz uchwała składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 9 października 2007 r., III CZP 46/07,

OSNC 2008, nr 3, poz. 30).

W związku z brakiem w przedstawionych okolicznościach podstaw prawnych

do wypłacenia świadczeń przewidzianych w art. 18 ust. 1 u.u.ż. nasuwa się pytanie

o drogę właściwą do rozpoznania sprawy o zwrot tych świadczeń; czy jest nią – jak

przyjęły Sądy orzekające – postępowanie przed sądem powszechnym, czy

postępowanie administracyjne. U podstaw rozstrzygnięcia tej kwestii powinien leżeć

stan prawny uwzględniający zmianę miarodajnej regulacji, dokonaną z mocą od

dnia 1 lipca 2004 r., ponieważ o zwrocie wypłaconych świadczeń mogła być mowa

dopiero po stwierdzeniu nieważności decyzji z dnia 6 grudnia 2002 r., a

stwierdzenie to nastąpiło w 2006 r. Jeżeliby właściwą drogą do rozpoznania sprawy

o zwrot świadczeń pozostawało postępowanie administracyjne, to nie byłoby

oczywiście możliwe udzielenie odpowiedzi na pytanie, zawierające przedstawione

zagadnienie prawne (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4

października 2002 r., III CZP 62/02, OSNC 2004, nr 1, poz. 7).

Jednakże, choć sprawy o uposażenie i inne należności przysługujące

żołnierzowi są objęte co do zasady postępowaniem administracyjnym, należy

podzielić stanowisko o przynależności spraw o zwrot rozpatrywanych świadczeń do

drogi przed sądem powszechnym. Mimo że niepracowniczy administracyjny

stosunek zatrudnienia żołnierza zawodowego może obejmować także takie

działania właściwego organu administracyjnego, które należą do innych aktów lub

czynności w rozumieniu art. 3 § 2 pkt 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o

postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.;

por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada

2009 r., II PZP 7/09), nie można przyjąć, że załatwienie sprawy zwrotu

rozpatrywanych świadczeń następuje w postępowaniu administracyjnym w sposób

niepolegający na wydaniu decyzji administracyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z 19 stycznia 2006 r., I OSK

162/05, oraz z 9 lutego 2007 r., I OSK 681/06, wykazał brak w stanie prawnym

obowiązującym przed dniem 1 lipca 2004 r. normy, z której wynikałaby podstawa do

wydania decyzji w sprawie zwrotu bezpodstawnie pobranego świadczenia

przysługującego w związku ze zwolnieniem z zawodowej służby wojskowej.

W wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 marca

2009 r., II SA/Wa 1558/08, pogląd ten został podtrzymany na gruncie obecnego

stanu prawnego w odniesieniu do wojskowego organu emerytalnego. Jest on

aktualny także w odniesieniu do dowódcy jednostki.

Kompetencji dowódcy jednostki do wydania decyzji w sprawie zwrotu

bezpodstawnie pobranego świadczenia przysługującego w związku ze zwolnieniem

z zawodowej służby wojskowej nie można wywieść w szczególności z art. 103 ust.

1 u.s.ż.z., nawet przy założeniu, że dowódca jednostki może dokonywać potrąceń,

o których mowa w tym przepisie. Zastosowanie art. 87 § 1 pkt 1, 3 i 4 oraz § 5, a

także art. 91 § 1 k.p., do których odsyła art. 103 ust. 1 u.s.ż.z., nie wchodzi w grę w

odniesieniu do roszczeń o zwrot bezpodstawnie pobranego świadczenia,

przysługującego w związku ze zwolnieniem z zawodowej służby wojskowej,

natomiast zastosowanie do tych roszczeń art. 87 § 1 pkt 2 k.p., objętego także

odesłaniem zawartym w art. 103 u.s.ż.z., mogłoby wchodzić w grę tylko wtedy,

gdyby roszczenia te były stwierdzone tytułem wykonawczym. Brak jednak

przepisów uzasadniających wydanie w odniesieniu do tych roszczeń

administracyjnych tytułów wykonawczych. Umocowanie do wydania decyzji w

sprawie zwrotu bezpodstawnie pobranego świadczenia przysługującego w związku

ze zwolnieniem z zawodowej służby wojskowej wymagałoby ustanowienia regulacji

podobnej do dotyczącej np. nadpłaty podatku (zob. art. 72-80 ustawy z dnia 29

sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa, jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60

ze zm.; por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca 2009 r., II CSK 26/09,

OSNC-ZD 2010, nr A, poz. 13).

Wytoczone przed sąd powszechny sprawy o zwrot świadczeń, o których

mowa w art. 18 ust. 1 u.u.ż., z powołaniem się na brak ustawowych przesłanek

uzasadniających ich wypłatę, podlegają więc rozpoznaniu w postępowaniu przed

tym sądem (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 1999 r., II CKN

340/98, OSNC 1999, nr 9, poz. 161). Z uzasadnienia żądań pozwu wynika, że

powinno się to odbywać według przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, nie

ulega bowiem wątpliwości, że podstawą prawną uzyskania korzyści majątkowej

kosztem innej osoby w rozumieniu art. 405 k.c. może być także ustawa (norma

ustawowa) uzależniająca skutek prawny w postaci definitywnego uzyskania tej

korzyści od powstania określonego zdarzenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

17 listopada 1998 r., III CKN 18/98, nie publ.). Jeżeli zdarzenie to nie nastąpi,

uzyskana korzyść, której definitywne nabycie ustawa wiąże z tym zdarzeniem,

stanowi bezpodstawne wzbogacenie.

Ujmując rzecz dokładniej, świadczenia przewidziane w art. 18 ust. 1 u.u.ż.

wypłacone żołnierzom w sprawach, na tle których wyłoniło się przedstawione

zagadnienie prawne, powinny być traktowane jako nienależne świadczenie (art. 410

i 411 k.c.). Choć żołnierz zawodowy pozostaje w niepracowniczym

administracyjnym stosunku zatrudnienia i uposażenie oraz inne należności są mu

wypłacane w ramach tego stosunku, a przepisy art. 410 i 411 k.c. łączą nienależne

świadczenie z zobowiązaniem ujmowanym jako stosunek cywilnoprawny (zob. art.

353 w związku z art. 1 k.c.; por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 września

1997 r., III CKN 162/97), to przysporzenia majątkowe dokonywane w związku z

niepracowniczym administracyjnym stosunkiem zatrudnienia wykazują tak daleko

idące podobieństwo ze świadczeniami, które mają na względzie art. 410 i 411 k.c.,

że przepisy te mogą być do nich stosowane w drodze analogii. Rozwiązanie to

harmonizuje z poglądem o dopuszczalności analogicznego stosowania w

określonych sytuacjach niektórych przepisów kodeksu cywilnego do stosunków

publicznoprawnych (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 października

2000 r., IV CKN 144/00, OSNC 2001, nr 4, poz. 60).

Wypłata żołnierzowi świadczenia przewidzianego w art. 18 ust. 1 u.u.ż. w

związku ze zwolnieniem go z zawodowej służby wojskowej decyzją, której

nieważność następnie stwierdzono, mogłaby uzasadniać roszczenie o zwrot tego

świadczenia ze względu na odpadnięcie jego podstawy (condictio causa finita).

Według art. 410 § 2 k.c., kryterium wyodrębnienia tego rodzaju roszczenia o zwrot

nienależnego świadczenia stanowi istnienie podstawy świadczenia w chwili jego

spełnienia i późniejsze jej odpadniecie. Wymaganie istnienia podstawy świadczenia

w chwili jego spełnienia jest zachowane także w razie podważenia z mocą

wsteczną zdarzenia będącego źródłem zobowiązania, w wykonaniu którego

świadczenie nastąpiło; świadczenie staje się nienależne i podlega obowiązkowi

zwrotu dopiero z chwilą odpadnięcia jego podstawy. Przykładowo, art. 410 § 2 k.c.

świadczenie jest nienależne ze względu na odpadnięcie podstawy świadczenia w

razie, działającego ex tunc, uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli

przez stronę umowy zobowiązującej, w której wykonaniu świadczenie zostało

spełnione (art. 84 i 87 k.c.; zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 października

1997 r., I CKN 263/97, nie publ.) lub w razie, działającego także ex tunc, uchylenia

decyzji administracyjnej będącej źródłem stosunku cywilnoprawnego, w wykonaniu

którego świadczenie nastąpiło (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 czerwca

2003 r., I CKN 390/01, OSP 2005, nr 9, poz. 111). Między wypłatą przewidzianego

w art. 18 ust. 1 u.u.ż. świadczenia żołnierzowi w związku ze zwolnieniem go z

zawodowej służby wojskowej decyzją, której nieważność następnie stwierdzono, a

podanymi wyżej przykładami zachodzi istotne podobieństwo. Chociaż decyzja o

zwolnieniu żołnierza z zawodowej służby wojskowej nie była podstawą świadczenia

przewidzianego w art. 18 ust. 1 u.u.ż., to jednak stanowiła zasadniczy element

stanu faktycznego uzasadniającego, zgodnie z tym przepisem, przyznanie

zwolnionemu żołnierzowi określonego w tym przepisie świadczenia. Dopóki nie

nastąpiło stwierdzenie nieważności tej decyzji, dopóty stan ten istniał, a zatem w

chwili wypłaty żołnierzowi przewidzianego w art. 18 ust. 1 u.u.ż. świadczenia istniała

podstawa prawna tego świadczenia. Odpadła ona dopiero później, wraz z

wywierającym skutek ex tunc stwierdzeniem nieważności decyzji o zwolnieniu

żołnierza z zawodowej służby.

W świetle przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu uzyskanie bez podstawy

prawnej korzyści kosztem innej osoby nie wystarczy jednak do przyznania

roszczenia o zwrot tej korzyści. Przede wszystkim mogą wystąpić przeszkody do

żądania zwrotu wzbogacenia już nieistniejącego (art. 409 k.c.). Z punktu widzenia

obowiązku zwrotu wzbogacenia, które już nie istnieje, istotne znaczenie ma

powinność wzbogaconego liczenia się z obowiązkiem zwrotu w chwili wyzbycia się

lub zużycia korzyści. To, że roszczenie o zwrot świadczenia ze względu na

odpadnięcie jego podstawy powstaje dopiero z chwilą odpadnięcia tej podstawy, nie

wyklucza powinności wzbogaconego liczenia się z obowiązkiem zwrotu

wzbogacenia także w okresie wcześniejszym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

3 października 2005 r., III PK 82/05, OSNP 2006, nr 15-16, poz. 239), niemniej

jeżeli do odpadnięcia podstawy prawnej świadczenia dochodzi wskutek

stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej, w orzecznictwie –

akceptowanym w tym zakresie przez piśmiennictwo – przyjmuje się, że nie można

ze względu na zakładane zaufanie do prawidłowego działania organów

państwowych wymagać od osoby, która otrzymała świadczenie, aby liczyła się ona

z obowiązkiem zwrotu uzyskanej korzyści przed otrzymaniem stosownej informacji

o podważeniu decyzji w odpowiednim postępowaniu (zob. uzasadnienie uchwały

Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 1995 r., III CZP 46/95, OSNC 1995, nr 7-8,

poz. 115 oraz orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 18 lipca 1952 r., C 809/52,

OSN 1954, nr 2, poz. 27). (...)

Gdy stwierdzenie nieważności decyzji nastąpiło – tak jak w sprawach, na tle

których wyłoniło się przedstawione zagadnienie prawne – po dniu 30 czerwca

2004 r., istotne znaczenie ma art. 77 u.s.ż.z. (będący kontynuacją art. 10 u.u.ż.),

zgodnie z którym uposażenie i inne należności pobrane przez żołnierza

zawodowego, przysługujące mu według zasad obowiązujących w dniu wypłaty, nie

podlegają zwrotowi. Przepis ten może mieć doniosłość prawną tylko w razie

przyjęcia, że wyklucza roszczenie Skarbu Państwa o zwrot nienależnego

świadczenia w przypadkach następczego odpadnięcia podstawy wypłaconych

żołnierzowi kwot tytułem uposażenia lub innych należności. Zgodnie z takim

rozumieniem tego przepisu, jeżeli w dniu wypłaty istniał stan uzasadniający jej

dokonanie, to pobrane przez żołnierza uposażenie lub inne należności

przysługiwały mu „według zasad obowiązujących w dniu wypłaty” i w konsekwencji

nie można żądać ich zwrotu, choćby później stan ten został podważony. Trudno

wskazać inne rozumieniu tego przepisu, przy którym zachowałby on doniosłość

prawną. Tej oceny nie podważa art. 72 ust. 2 u.s.ż.z., który stanowi, że z tytułu

pełnienia zawodowej służby wojskowej żołnierz zawodowy otrzymuje tylko jedno

uposażenie; nie dotyczy on w ogóle kwestii zwrotu pobranego uposażenia ani tym

bardziej – na co jednoznacznie wskazuje porównanie go z art. 103 ust. 2 u.s.ż.z. –

innych należności.

Podsumowując, gdyby nie obowiązywał art. 77 u.s.ż.z., wypłata

przewidzianego w art. 18 ust. 1 u.u.ż. świadczenia żołnierzowi w związku ze

zwolnieniem go z zawodowej służby wojskowej decyzją, której nieważność

stwierdzono po dniu 30 czerwca 2004 r., mogłaby doprowadzić do powstania w dniu

stwierdzenia nieważności tej decyzji roszczenia o zwrot tego świadczenia ze

względu na odpadnięcie jego podstawy, opartego na przepisach o bezpodstawnym

wzbogaceniu. Obowiązujący od dnia 1 lipca 2004 r. art. 77 u.s.ż.z., o treści

pokrywającej się z art. 10 u.u.ż., wyłącza jednak powstanie wówczas takiego

roszczenia. Inną kwestią jest przyczyna rozwiązania zawartego w art. 77 u.s.ż.z. i

ocena jego potrzeby; można przypuszczać, że u jego podstaw leży zamiar

zapewnienia żołnierzom szczególnej pozycji prawnej lub względy pragmatyczne,

wynikające z prognozy, że w wielu sytuacjach spory rozstrzygane na podstawie

przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu i tak zakończyłyby się dla Skarbu

Państwa negatywnym rezultatem, wynikającym z zastosowania art. 409 k.c.

Z tych względów rozstrzygnięto przedstawione zagadnienie prawne, jak w

uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).