I PK 10/10

Sygn. akt I PK 10/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 maja 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący)

SSN Małgorzata Gersdorf (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z powództwa Zygmunta K.

przeciwko Instytutowi "K." w G.

o przywrócenie do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 maja 2010 r.,

skarg kasacyjnych powoda i strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 2 lipca 2009 r.,

1. oddala obie skargi kasacyjne

2. znosi wzajemnie koszty postępowania kasacyjnego między

stronami.

2

Uzasadnienie

Powód Zygmunt K. domagał się od pozwanego Instytutu „K.” w G. (następcy

prawnego Ośrodka Badawczo-Rozwojowego „R.” W B.) przywrócenia do pracy

oraz zasądzenia wynagrodzenia za cały czas pozostawania bez pracy. Wyrokiem z

dnia 15 października 2004 r. Sąd Rejonowy sygn. [...] przywrócił powoda do pracy

oraz zasądził na jego rzecz kwotę 142.500 zł oraz zwrot kosztów zastępstwa

procesowego.

Sąd Rejonowy ustalił następujący stan faktyczny. Strony łączyła umowa o

pracę zawarta w dniu 12 lutego 1970 r. W trakcie zatrudnienia powód został

powołany w dniu 21 stycznia 1991 r. na stanowisko dyrektora Ośrodka. W dniu 10

września 1996 r. powód został ponownie powołany na to stanowisko na okres 5 lat

– do 25 września 2001 r. Wynagrodzenie powoda ustalone zostało pismem z dnia 3

sierpnia 2000 r. na kwotę 9400 zł. Nowego dyrektora ośrodka powołano od dnia 1

października 2001 r. Powód kierował pracami ośrodka po dniu 25 września 2001 r.

do momentu objęcia obowiązków przez nowego dyrektora – za ten czas otrzymując

wynagrodzenie w dotychczasowej wysokości.

Nowy dyrektor prowadził z powodem rozmowy na temat dalszego

zatrudnienia w Ośrodku, przy czym powód domagał się wynagrodzenia w

dotychczasowej wysokości, co przewyższałoby wynagrodzenie nowego dyrektora.

Zaproponowano powodowi od 1 października 2001 r. objęcie stanowiska głównego

specjalisty z wynagrodzeniem 5000 zł brutto. Warunków tych powód nie przyjął i w

rezultacie nie doszło do ustalenia warunków pracy. Powód przebywał następnie na

zwolnieniu lekarskim. W dniu 26 kwietnia 2002 r. złożono powodowi wypowiedzenie

umowy o pracę z zachowaniem skróconego okresu wypowiedzenia z powodu

likwidacji stanowiska pracy z przyczyn ekonomicznych. W czerwcu 2002 r. powód

nabył prawo do emerytury. Od lutego 2004 r. powód pełni funkcję dyrektora

jednego z oddziałów Fabryki F. w Ż., która prowadzi działalność zbieżną z

zakresem działalności pracodawcy.

Sąd Rejonowy uznał, że wypowiedzenie było sprzeczne z regulacją art. 39

k.p. W tej sytuacji należało powoda przywrócić do pracy na stanowisko głównego

3

specjalisty z wynagrodzeniem 5000 zł. Kwota ta stanowiła podstawę naliczenia

wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy.

Wyrokiem z dnia 19 maja 2005 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy oddalił

apelację pozwanego, a uwzględniając apelację powoda zmienił wyrok i zasądził na

rzecz powoda wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy liczone na

podstawie ostatnio otrzymywanego wynagrodzenia tj. 9400 zł.

Wyrok ten został zaskarżony przez obie strony skargą kasacyjną. Sąd

Najwyższy wyrokiem z dnia 8 stycznia 2007 r., sygn. I PK 104/06 uchylił wyrok w

części uwzględniającej apelację powoda oraz oddalającej apelację pozwanego a

także oddalił skargę kasacyjną powoda. Sąd Najwyższy wskazał, że mimo

naruszenia art. 39 k.p. okoliczności faktyczne sprawy nakazują rozważenie żądania

z zasadami współżycia społecznego.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy wyrokiem z dnia 20 września 2007 r. Sąd

Okręgowy zmienił wyrok, zasądził od pozwanego na rzecz powoda odszkodowanie

w wysokości 15.000 zł z tytułu niezgodnego z prawem rozwiązania stosunku pracy,

w pozostałym zakresie oddalił obie apelacje. Z uwagi na nieprzyjęcie przez powoda

szeregu propozycji zatrudnienia, przedłożenia długotrwałego zwolnienia

lekarskiego, pobierania emerytury, niewielkiego stopnia naruszenia art. 39 k.p. i

braku negatywnych konsekwencji wypowiedzenia dla powoda, uzasadnienie

znajdowało orzeczenie o odszkodowaniu w miejsce przywrócenia.

Orzeczenie to w całości zaskarżył powód skargą kasacyjną. Wyrokiem z dnia

6 stycznia 2009 r., sygn. I PK 18/08 wyrok został uchylony i sprawę przekazano do

ponownego rozpoznania. Zdaniem Sądu Najwyższego uchylony wyrok został

wadliwie uzasadniony, nie wskazano bowiem, dlaczego wyliczone w uzasadnieniu

fakty świadczą o nadużyciu prawa podmiotowego przez powoda.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 2 lipca 2009 r., sygn. [...] zmienił zaskarżony

wyrok Sądu Rejonowego w ten sposób, że zasądził na rzecz powoda

odszkodowanie w wysokości 28.200 zł, oddalając roszczenie o przywrócenie do

pracy, oddalając obie apelacje w pozostałym zakresie.

Sąd Okręgowy ustalił, że po podjęciu zatrudnienia przez powoda u nowego

pracodawcy, u pracodawcy tego zatrudnionych zostało 4 innych byłych

pracowników pozwanego, do nowego pracodawcy powoda „przeszedł” także jeden

4

z kontrahentów pozwanego. Spowodowało to utratę zaufania do powoda.

Jednocześnie doszło do przekształcenia po stronie pozwanej. Ze względu na wiek

powoda a także powyższe okoliczności, a wreszcie znaczną wysokość

wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy w kontekście obecnych realiów

społecznych, żądanie przywrócenia do pracy było sprzeczne z zasadami

współżycia społecznego. Mając na uwadze, że stopień naruszenia prawa przez

pracodawcę nie był wielki, Sąd orzekł o odszkodowaniu w miejsce przywrócenia do

pracy.

Wyrok zaskarżyły skargami kasacyjnymi obie strony. Powód podnosił

naruszenie art. 45 § 3 k.p. przez jego niezastosowanie a także wadliwe

zastosowanie art. 8 k.p. przez orzeczenie o odszkodowaniu w miejsce

przywrócenia do pracy, a także naruszenie art. 113

k.p. w zw. z art. 8 k.p. przez

uznanie, że wiek pracownika i przejście na emeryturę uzasadnia odmowę

przywrócenia do pracy oraz art. 10 § 1 k.p. i art. 65 ust. 1 Konstytucji RP przez

przyjęcie, że zatrudnienie u innego pracodawcy w braku umowy o zakazie

konkurencji uzasadnia odmowę przywrócenia do pracy.

Pozwany w skardze kasacyjnej zarzucił naruszenie art. 69 k.p. w zw. z art.

30 § 1 pkt 3 k.p. przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że

w dniu 25 września 2001 r. nastąpiło rozwiązanie stosunku pracy z powołania a

także art. 21 ust. 2 ustawy o jednostkach badawczo-rozwojowych przez przyjęcie,

że stanowi on przepis odrębny w rozumieniu art. 68 § 1 k.p.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W granicach zakreślonych podstawami skarg kasacyjnych stron zaskarżony

wyrok odpowiada prawu. Można mieć natomiast istotne wątpliwości, czy w ogóle

między stronami w dacie wypowiedzenia istniał stosunek pracy. Wiąże się to ściśle

z zagadnieniem, postawionym w skardze kasacyjnej pozwanego.

Pełnomocnik skarżącego kwestionuje tam prawidłowość zastosowania art.

69 k.p. podnosząc, że powód nie wykonywał pracy na stanowisku dyrektora jako

pracownik powołany. Twierdzi, że powołanie w przypadku osoby będącej

pracownikiem jednostki badawczo-rozwojowej wiąże się jedynie z powierzeniem

5

funkcji a nie równoczesnym nawiązaniem stosunku pracy na takim stanowisku.

Zdaniem pełnomocnika pozwanego świadczy o tym treść art. 21 ust. 2 zd. 3 ustawy

o jednostkach badawczo-rozwojowych (w brzmieniu obowiązującym do dnia 9

sierpnia 2007 r.), z którego wynikało, że w razie powołania na stanowisko dyrektora

ośrodka osoby spoza grona pracowników ośrodka, powołanie prowadzi do

nawiązania z nim stosunku pracy. A contrario ma to oznaczać, że powołanie

pracownika jednostki nie prowadzi do nawiązania stosunku pracy.

Z poglądem tym nie sposób się zgodzić. Rozumowanie a contrario, którym

posługuje się pełnomocnik pozwanego, pozostaje rozumowaniem zawodnym, co

podkreśla się w piśmiennictwie z zakresu teorii prawa (np. L. Morawski, Zasady

wykładni prawa, Toruń 2006, str.). Treść art. 21 ust. 2 zd. 3 ustawy o jednostkach

badawczo-rozwojowych w poprzednim brzmieniu nie daje bowiem czytelnej

odpowiedzi na pytanie o los stosunku pracy dyrektora – dotychczasowego

pracownika jednostki.

Można i należy odczytać art. 21 ust. 2 zd. 3 ustawy o jednostkach badawczo-

rozwojowych (w brzmieniu obowiązującym do dnia 9 sierpnia 2007 r.) jako

potwierdzenie, że powołanie dyrektora jednostki stanowi powołanie w rozumieniu

art. 68 § 1 k.p. i prowadzi do nawiązania stosunku pracy. W tym kontekście trudno

byłoby uzasadnić racjonalnie odmienne traktowanie dyrektora spoza ośrodka (jako

pracownika powołanego) od dyrektora z kręgu pracowników (pracownika

umownego z czasowym jedynie powierzeniem funkcji).

Zdaniem Sądu Najwyższego, rozpatrującego niniejszą sprawę, powołanie na

funkcję dyrektora jednostki badawczo-rozwojowej zatrudnionej w niej osoby

powoduje przekształcenie dotychczas istniejącego stosunku pracy w stosunek

pracy na podstawie powołania. Jeśli powołanie takie następuje na czas określony, z

upływem jego terminu dochodzi do rozwiązania stosunku pracy a nie „powrotu” do

stanu sprzed powołania.

W tym kontekście Sąd Najwyższy pragnie na marginesie zauważyć, że

można było postawić w wątpliwość istnienie stosunku pracy z powodem po dniu 25

września 2001 r., szczególnie wobec nieuzgodnienia warunków zatrudnienia.

Kwestia ta, jako nie objęta granicami żadnej ze skarg, nie może jednak podlegać

6

badaniu i z tego względu Sąd Najwyższy podkreślił na wstępie prawidłowość

zaskarżonego wyroku jedynie w granicach podstaw ujętych w skargach.

Konieczne i możliwe jest natomiast przyjęcie, że nie doszło do naruszenia

art. 68 k.p. i 69 k.p. oraz art. 21 ust. 2 ustawy o jednostkach badawczo-

rozwojowych.

Przechodząc do oceny zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej

powoda należy zauważyć, że sprowadzają się do zarzutu wadliwego zastosowania

art. 8 k.p. dla oddalenia żądania przywrócenia do pracy.

Warto zauważyć, że ocena przez Sąd Najwyższy sposobu zastosowania

klauzul generalnych przez sądy powszechne ma charakter wyjątkowy. Jak

wskazano w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2007 r., sygn. I BP 15/06 –

w odniesieniu wprawdzie do skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia, jednak pogląd ten znajduje zastosowanie i w niniejszej

sprawie – jedynie szczególnie rażące i oczywiste naruszenie

art. 8 k.p. może uzasadniać interwencję Sądu Najwyższego. Naruszenia takiego

Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie się nie dopatruje.

Istotna dla sprawy, zdaniem Sądu Najwyższego, pozostawała ocena Sądu

Okręgowego o naruszeniu przez powoda zaufania pozwanego przez podjęcie

zatrudnienia konkurencyjnego. Utrata zaufania pracodawcy do pracownika, z

którym rozwiązano w sposób niedopuszczalny stosunek pracy w wieku

przedemerytalnym, może uzasadniać zamianę żądania przywrócenia do pracy na

odszkodowanie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

5 lipca 2005 r., sygn. I PK 251/04). W taki sposób materiał dowodowy ocenił Sąd

Okręgowy i ocena ta co do zasady nie poddaje się weryfikacji przez Sąd Najwyższy

z uwagi na treść art. 3983

§ 3 k.p.c. Do ominięcia tej regulacji skarżący zmierza

wprawdzie stawiając zarzut naruszenia prawa materialnego (art. 8 k.p.), ale w

istocie podważa w sposób niedopuszczalny ocenę procesową materiału

zgromadzonego w sprawie.

Zdaniem Sądu Najwyższego, co nie do końca udatnie sformułował Sąd

Okręgowy w zaskarżonym wyroku, żądanie powoda sprzeczne było ze społeczno-

gospodarczym przeznaczeniem prawa przywrócenia do pracy tj. restytucją

zatrudnienia. Stanowisko powoda, który odmawiał jakichkolwiek prób ugodowego

7

zakończenia sporu i domagał się jedynie bardzo wysokiego odszkodowania w

połączeniu z faktem, że pozostawał zatrudniony u konkurenta, świadczą o braku po

jego stronie potrzeby restytucji zatrudnienia u pozwanego. W tym kontekście należy

odczytywać ocenę żądania powoda przez pryzmat stopy życiowej i dochodów w

kraju, którym to argumentem posłużył się Sąd Okręgowy.

Jedynym celem podnoszenia roszczenia o przywrócenie do pracy przez

powoda było, jak się wydaje, uzyskanie wynagrodzenia za czas pozostawania bez

pracy. Wynagrodzenie to pozostaje jednak wtórne względem samego przywrócenia

do pracy i nie może stanowić głównego i jedynego celu pracownika. W sytuacji, gdy

pracownik kieruje się wyłącznie tak rozumianym interesem finansowym, a nie

potrzebą odzyskania pracy, istnieje podstawa dla oceny jego żądania jako

sprzecznego ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa (art. 8 k.p.), co

może uzasadniać orzeczenie o odszkodowaniu w miejsce przywrócenia do pracy.

Sąd Najwyższy pragnie wskazać, że sprzeczność ze społeczno-

gospodarczym przeznaczeniem prawa przywrócenia do pracy rozpatrywać można

także w płaszczyźnie istniejącego między stronami sporu. Jak wskazuje się

wielokrotnie w judykaturze Sądu Najwyższego (por. np. wyrok z dnia 4 stycznia

2008 r., sygn. I PK 179/07) w przypadku długotrwałego i poważnego konfliktu

między stronami wątpliwa jest celowość orzekania o przywróceniu do pracy. Istniała

zatem podstawa, by na zasadzie art. 8 k.p. nie tylko ze względu na zasady

współżycia społecznego, ale także społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa

przywrócenia do pracy, odmówić zastosowania art. 45 § 3 k.p. i z uwagi na

niecelowość przywrócenia orzec o odszkodowaniu.

Wobec powyższego pozostałe zarzuty naruszenia art. 8 k.p. w szczególności

z uwagi na wiek emerytalny nie miały wpływu na treść rozstrzygnięcia. Nawet

gdyby przyjąć, że nie można posłużyć się nimi dla uzasadnienia niezgodności

żądania przywrócenia do pracy z zasadami współżycia społecznego, to i tak

wcześniej wymienione okoliczności uzasadniały treść zaskarżonego

rozstrzygnięcia.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.