I UK 19/10

Sygn. akt I UK 19/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 maja 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący)

SSN Małgorzata Gersdorf

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania J. W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę z tytułu niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 maja 2010 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 lipca 2009 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od Skarbu Państwa (Sądu Apelacyjnego) na rzecz

radcy prawnego B. S. kwotę 120 zł (sto dwadzieścia złotych)

podwyższoną o obowiązującą stawkę podatku od towarów i

usług tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

ubezpieczonemu w postępowaniu kasacyjnym.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 3 października 2008 r., po rozpoznaniu

odwołania J. W. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 7 lutego 2007

r. oraz odwołania od niewydania decyzji dotyczącej wniosku z 12 grudnia 2005 r.,

umorzył częściowo postępowanie w sprawie odwołania od decyzji z 7 lutego 2007 r.

– za okres od 1 maja 2007 r., oddalił odwołanie od tej decyzji w pozostałym

zakresie oraz oddalił odwołanie w przedmiocie wniosku z 12 grudnia 2005 r. o

przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy za okres od 1 grudnia 2005 r. do 30

czerwca 2006 r.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że ubezpieczony, ur. 25 września 1952 r., jest z

zawodu inżynierem mechanikiem, a ostatnio pracował jako brakarz. Ostatnim

okresem, w jakim J . W. pobierał świadczenie rentowe, był okres od 1 grudnia 2002

r. do 30 listopada 2005 r. W okresie od 14 stycznia 2006 r. do 13 stycznia 2007 r.

wnioskodawca pobierał zasiłek dla bezrobotnych. W dniu 10 czerwca 2005 r.

ubezpieczony złożył wniosek o rentę z tytułu niezdolności do pracy, której

przyznania organ rentowy odmówił decyzją z 22 sierpnia 2005 r. wobec braku

niezdolności do pracy. Postępowanie sądowe toczące się z odwołania od tej decyzji

zostało umorzone postanowieniem Sądu Okręgowego z 24 kwietnia 2007 r.,

albowiem prawomocność uzyskał wcześniejszy wyrok tego Sądu z dnia 19 lutego

2004 r., na mocy którego J. W. uzyskał prawo do renty na okres od 1 grudnia 2002

r. do 30 listopada 2005 r. Pismem z dnia 4 listopada 2005 r. ZUS poinformował

ubezpieczonego, iż z dniem 30 listopada 2005 r. ustaje prawo do renty, na skutek

którego to pouczenia wnioskodawca złożył ponowny wniosek o rentę, do której

prawa odmówiono mu decyzją z 7 lutego 2007 r. wobec braku niezdolności do

pracy. Sąd Okręgowy, na podstawie opinii biegłych lekarzy ustalił, że ubezpieczony

jest zdolny do pracy, a poprzednio istniejąca u wnioskodawcy niezdolność ustała z

dniem 30 listopada 2005 r. Z uwagi na to, że kolejną decyzją z 4 lipca 2007 r. organ

rentowy przyznał ubezpieczonemu prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy na

okres od 1 maja 2007 r. do 30 czerwca 2009 r., Sąd pierwszej instancji umorzył

postępowanie w zakresie dotyczącym uprawnienia do tego świadczenia za okres

od 1 maja 2007 r., natomiast w pozostałej części, tj. co do renty za okres od 1

3

grudnia 2005 r. do 30 kwietnia 2007 r., oddalił odwołanie z uwagi na ustalenie

braku niezdolności do pracy w tym czasie.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 21 lipca

2009 r. oddalił apelację wnioskodawcy od wyroku Sądu Okręgowego, akceptując

ustalenia faktyczne poczynione w sprawie przez Sąd pierwszej instancji i ich ocenę

prawną.

Ubezpieczony wywiódł skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji,

zarzucając:

- nieważność postępowania przez naruszenie przez Sąd Apelacyjny art. 379

pkt 5 k.p.c. z uwagi na nieustanowienie – pomimo wniosku J. W. –

pełnomocnika z urzędu na etapie postępowania apelacyjnego, który to

wniosek był w pełni zasadny, o czym świadczy zła sytuacja majątkowa

wnioskodawcy, a nade wszystko fakt, iż pełnomocnik został mu przyznany

po zakończeniu postępowania odwoławczego;

- naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. przez przekroczenie swobodnej oceny

dowodów i oparcie ustaleń faktycznych o dwie sprzeczne opinie co do stanu

zdrowia wnioskodawcy wydane w tym samym okresie przez biegłych

sądowych i lekarzy orzeczników ZUS oraz powołanie się na obie te

wykluczające się wzajemnie opinie w treści uzasadnienia skarżonego

wyroku;

- naruszenie art. 385 k.p.c. przez bezzasadne oddalenie apelacji

wnioskodawcy.

Opierając skargę na takiej podstawie, ubezpieczony wniósł o uchylenie

wyroku Sądu Okręgowego oraz uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, ewentualnie o

zmianę w całości tych wyroków poprzez uwzględnienie roszczeń wnioskodawcy i

przyznanie mu prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy za okres od 1 grudnia

2005 r. do 30 kwietnia 2007 r.

Reprezentujący wnioskodawcę z urzędu w postępowaniu kasacyjnym

pełnomocnik wniósł o przyznanie kosztów udzielonej ubezpieczonemu pomocy

prawnej, oświadczając iż nie zostały one uiszczone ani w całości, ani w części.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Konstruując skargę kasacyjną i nadając jej charakter nadzwyczajnego

środka zaskarżenia, ustawodawca dokonał istotnych zmian w stosunku do kasacji,

wprawdzie specjalnego, ale jednak zwyczajnego środka odwoławczego,

przysługującego w toku instancji od orzeczeń nieprawomocnych. Jedną z takich

zmian jest wyraźne ograniczenie podstaw, gdyż jakkolwiek - zgodnie z art. 3983

§ 1

k.p.c. - skarga kasacyjna może być oparta na podstawie naruszenia prawa

materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie oraz na

podstawie naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie mogło mieć

istotny wpływ na wynik sprawy, to jednak podstawy te zostały w sposób doniosły

zreformowane. W stosunku do wszystkich podmiotów wnoszących skargę,

wyłączono możliwość oparcia jej na zarzutach dotyczących ustalenia faktów lub

oceny dowodów (art. 3983

§ 3 k.p.c.). W ten sposób doszło do ścisłego

zharmonizowania podstaw kasacyjnych z charakterem postępowania kasacyjnego i

zakresem rozpoznania skargi, oznaczonym w art. 39813

§ 2 k.p.c. Treść i

kompozycja art. 3983

k.p.c. wskazują więc, że jakkolwiek generalnie dopuszczalne

jest oparcie skargi kasacyjnej na podstawie naruszenia przepisów postępowania, to

jednak z wyłączeniem zarzutów dotyczących ustalenia faktów lub oceny dowodów,

choćby naruszenie odnośnych przepisów mogło mieć istotny wpływ na wynik

sprawy. Inaczej mówiąc, niedopuszczalne jest oparcie skargi kasacyjnej na

podstawie, którą wypełniają takie właśnie zarzuty. Przepis art. 3983

§ 3 k.p.c.

wprawdzie nie wskazuje expressis verbis konkretnych przepisów, których

naruszenie, w związku z ustalaniem faktów i przeprowadzaniem oceny dowodów,

nie może być przedmiotem zarzutów wypełniających drugą podstawę kasacyjną,

nie ulega jednak wątpliwości, że obejmuje on art. 233 k.p.c., bowiem właśnie ten

przepis określa kryteria oceny wiarygodności i mocy dowodów. Z tych względów

sformułowany w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. nie może

być uwzględniony.

Brak jest również podstaw do uznania, że usprawiedliwiony jest zarzut

naruszenia art. 385 k.p.c. Przytoczony przepis - jak wskazywał już na to Sąd

Najwyższy - jest adresowany do sądu drugiej instancji i przesądza o tym, w jaki

sposób ma on rozstrzygnąć sprawę, jeżeli stwierdzi, że apelacja jest bezzasadna.

5

O jego naruszeniu mogłaby być zatem mowa jedynie wtedy, gdyby Sąd Apelacyjny

stwierdził, że apelacja jest zasadna, a jej nie uwzględnił, czego skarżący nie

zarzuca. Natomiast sąd drugiej instancji nie narusza art. 385 k.p.c., jeżeli oddali

apelację na podstawie oceny, że jest ona bezzasadna, niezależnie od twierdzenia

strony, iż była zasadna (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia

1997 r., I PKN 403/97, OSNP 1998 nr 20, poz. 602, czy wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 7 lipca 2000 r., I PKN 711/99, OSNP 2002 nr 1, poz. 13).

Niezasadny jest także zarzut nieważności postępowania. Sąd orzekający w

postępowaniu cywilnym nie jest bezwzględnie związany wnioskiem strony o

ustanowienie dla niej adwokata lub radcy prawnego. W myśl art. 117 § 4 k.p.c. w

brzmieniu obowiązującym do 18.04.2010 r. sąd uwzględnia taki wniosek, jeżeli

udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie uzna za potrzebny. W niektórych

przypadkach nieprzyznanie fachowego pełnomocnika z urzędu - mimo spełnienia

określonych warunków - może być kwalifikowane jako powodujące nieważność

postępowania wskutek pozbawienia strony możności obrony jej praw (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 8 czerwca 2006 r., II CSK 51/06, Monitor Prawniczy 2006

nr 13, s. 680). Dotyczy to jednak tylko sytuacji, gdy strona swoim zachowaniem

wykazuje nieznajomość reguł postępowania lub nieporadność, prowadzącą do

tego, że przy faktycznym lub prawnym skomplikowaniu sprawy nie jest w stanie

wykorzystać prawnych możliwości prawidłowego jej prowadzenia (wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 2 marca 2005 r., III CK 533/04, LEX nr 197647 oraz z dnia 25

maja 2005 r., I CK 773/04, LEX nr 180833). Co do zasady jednak odmowa

ustanowienia dla strony adwokata z urzędu nie usprawiedliwia zarzutu nieważności

postępowania wskutek pozbawienia strony możności obrony swych praw (por.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 19 czerwca 1998 r., II UKN 102/98, OSNAPiUS

1999 nr 12, poz. 408; z dnia 12 września 2007 r., I CSK 199/07, LEX nr 461625; z

dnia 16 kwietnia 2008 r., V CSK 564/07, LEX nr 424339 oraz z dnia 19 czerwca

2008 r., V CSK 50/08, LEX nr 424321). Niniejsza sprawa nie była skomplikowana ani pod

względem prawnym, ani pod względem faktycznym, albowiem sporne w kontekście

prawa do renty było tylko istnienie niezdolności do pracy. Analiza przebiegu postępowania

w rozpoznawanej sprawie prowadzi zaś wniosku, że ubezpieczony, urodzony w roku 1952,

będący z zawodu inżynierem mechanikiem, nie wykazywał nieznajomości

6

zasad postępowania lub nieporadności, prowadzących do tego, że nie był w stanie

wykorzystać prawnych możliwości prawidłowego jej prowadzenia. Postępowanie

toczyło się w zasadzie w formie pisemnej (pisemne opinie biegłych), a na

rozprawach nie prowadzono żadnych dowodów ze środków osobowych.

Ubezpieczony otrzymywał pisemne opinie, a także złożył apelację. Odmowa

ustanowienia dla ubezpieczonego pełnomocnika z urzędu nie może być uznana za

nieprawidłową z uwagi na ustanowienie radcy prawnego z urzędu po zakończeniu

postępowania odwoławczego, albowiem dla złożenia skargi kasacyjnej konieczne

jest profesjonalne zastępstwo strony, które to wymaganie nie dotyczy postępowania

apelacyjnego. W konsekwencji nie ma podstaw do stwierdzenia, że odmowa

ustanowienia pełnomocnika z urzędu w postępowaniu przed Sądem Apelacyjnym

doprowadziła do pozbawienia ubezpieczonego możności obrony jego praw, wobec

czego nie ma możliwości uznania trafności zarzutu o nieważności tego

postępowania.

Z tych względów Sąd Najwyższy w oparciu o art. 39814

k.p.c. orzekł jak w

sentencji.