II CSK 505/09

Wyrok z dnia 14 maja 2010 r., II CSK 505/09

Uchwałą zgromadzenia wspólników spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością niebędąca zmianą umowy spółki można wyłączyć prawo

pierwszeństwa dotychczasowego wspólnika do objęcia udziałów w

podwyższonym kapitale zakładowym, chyba że co innego wynika z umowy

spółki.

Sędzia SN Barbara Myszka (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

Sędzia SN Marian Kocon

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Ching D.Y. przeciwko "K.F.", spółce z

o.o. w P. o stwierdzenie nieważności uchwały, po rozpoznaniu na posiedzeniu

niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 14 maja 2010 r. skargi kasacyjnej strony

pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 22 kwietnia 2009 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Poznaniu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód Ching D.Y. w pozwie przeciwko "K.F.", sp. z o.o. w P. domagał się

stwierdzenia nieważności uchwały nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników tej

spółki z dnia 28 października 2008 r., którą podwyższono kapitał zakładowy

pozwanej spółki. Według powoda, uchwała ta była nieważna jako sprzeczna z

ustawą, a w szczególności z art. 246 § 3, art. 247 § 2 i art. 258 § 1 k.s.h.

Powód Ching D.Y. jest wspólnikiem pozwanej spółki. Z umowy spółki wynika,

że jej kapitał zakładowy wynosi kwotę 200 000 zł i dzieli się na 400 udziałów o

wartości nominalnej 500 zł każdy; wszystkie udziały są równe i niepodzielne, a

każdy wspólnik może posiadać więcej niż jeden udział. Na zgromadzeniu

wspólników jednemu udziałowi odpowiada jeden głos. Powód objął w tej spółce 196

udziałów po 500 zł każdy o łącznej wartości 98 000 zł.

Zgodnie z umową spółki, wspólnicy w drodze uchwały mogą w terminie do

dnia 31 grudnia 2050 r. podwyższać kapitał zakładowy do wysokości 1 000 000 zł.

Takie podwyższenie kapitału zakładowego nie stanowi zmiany umowy spółki;

następuje przez podwyższenie wartości nominalnej udziałów istniejących lub przez

ustanowienie nowych udziałów.

W dniu 28 października 2008 r. odbyło się nadzwyczajne zgromadzenie

wspólników pozwanej spółki, w którym wzięli udział osobiście lub przez

pełnomocników wszyscy wspólnicy. Powód był reprezentowany przez

pełnomocników. Zgromadzenie podjęło uchwałę, zgodnie z którą – bez zmiany

umowy spółki – podwyższono kapitał zakładowy spółki o kwotę 50 000 zł do kwoty

250 000 zł, przez utworzenie 100 nowych udziałów o wartości nominalnej 500 zł

każdy i zaoferowanie ich w całości do wyłącznego objęcia spółce "F.I." S.A. w P.

Zgodnie z uchwałą, obejmowane udziały mogły zostać pokryte wkładem pieniężnym

lub niepieniężnym. Udziały w podwyższonym kapitale zakładowym miały zostać w

całości objęte i pokryte w terminie 35 dni od podjęcia uchwały. Za podjęciem

oddano 204 głosy, a przeciwko 196 głosów, przy braku głosów wstrzymujących się.

Pełnomocnik powoda zgłosił sprzeciw i wniósł o jego zaprotokołowanie. Według

powoda, podjęta uchwała uszczupla prawa udziałowe wspólnika i powinna być

podjęta za zgodą wszystkich wspólników.

Sąd Okręgowy w Poznaniu wyrokiem z dnia 27 stycznia 2009 roku stwierdził,

że uchwała podjęta na nadzwyczajnym zgromadzeniu wspólników spółki "K.F.", w

dniu 28 października 2008 r. jest sprzeczna z ustawą.

Apelację pozwanej spółki od tego wyroku Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 22

kwietnia 2009 r. oddalił. Jego zdaniem, dowolna i nieznajdująca uzasadnienia w

treści postanowień umowy spółki jest dokonywana przez stronę pozwaną wykładnia

art. 257 k.s.h. Niewątpliwie dopuszczalne jest podwyższenie kapitału zakładowego

bez zmiany umowy spółki, ale jest to możliwe wyłącznie wtedy, gdy umowa spółki w

sposób jednoznaczny tę kwestię reguluje. W rozpatrywanej sprawie umowa spółki

nie przewidywała możliwości podwyższenia kapitału przez utworzenie udziałów,

oferowanych wyłącznie osobom spoza grona dotychczasowych wspólników. W tej

sytuacji podwyższenie kapitału zakładowego, w sposób przewidziany zaskarżoną

uchwałą, było możliwe tylko z zachowaniem wymogów przewidzianych dla zamiany

umowy spółki. Decydujące znaczenie ma to, że uchwała o podwyższeniu kapitału

zakładowego nieprzewidująca prawa pierwszeństwa uszczupla prawa udziałowe

dotychczasowych wspólników, a w konsekwencji wymaga zgody wszystkich

wspólników, której powód w żadnej formie nie wyraził. Wobec tego zaskarżona

uchwała narusza art. 257, 258 oraz art. 246 § 1 i 3 k.s.h.

W skardze kasacyjnej pozwana spółka zarzuciła naruszenie art. 257 § 1 k.s.h.

przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że uchwała w przedmiocie

podwyższenia kapitału zakładowego na podstawie dotychczasowych postanowień

zawartych w umowie spółki, zawierająca postanowienia w przedmiocie utworzenia

nowych udziałów oraz objęcia ich przez podmiot niebędący wspólnikiem spółki,

stanowi zmianę umowy spółki, do której zastosowanie znajdują w szczególności

przepisy art. 246 § 1 i 3 k.s.h., 255 § 1 i 3 k.s.h., art. 258 § 1 w związku z art. 257 §

1 k.s.h. przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że wskazane w przepisie

art. 258 § 1 k.s.h. uprawnienie wspólników do objęcia nowych udziałów w

podwyższonym kapitale zakładowym jest uprawnieniem definitywnym, a nie

warunkowym, art. 246 § 3 k.s.h. przez przyjęcie, że ma on zastosowanie do

podwyższenia kapitału zakładowego spółki bez zmiany umowy spółki, a także art.

246 § 1 i 3 k.s.h. oraz art. 255 § 1 i 3 k.s.h. przez błędne zastosowanie do

zaskarżonej uchwały.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z przepisów kodeksu spółek handlowych wynika, że uchwała o podwyższeniu

kapitału zakładowego w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością może przybrać

dwie postacie. Po pierwsze, podwyższenie kapitału zakładowego jest zawsze

możliwe przez uchwałę zgromadzenia wspólników, która jest zmianą umowy spółki.

Warunki ważnego podjęcia takiej uchwały określają art. 246 § 1 i 3, art. 255 § 1 i 2

oraz art. 256 k.s.h. Zaskarżona uchwała została podjęta w sposób sprzeczny z

wymaganiami określonymi w tych przepisach. Podwyższenie kapitału zakładowego

może jednak nastąpić także w uchwale, która nie jest zmianą umowy spółki. Taka

uchwała jest ważna, jeżeli – jak wynika z art. 257 § 1 k.s.h. – umowa spółki

przewiduje podwyższenie kapitału zakładowego, określając maksymalną wysokość

podwyższenia oraz termin, w którym może to nastąpić. Należy podkreślić, co

jednoznacznie wynika z art. 257 § 1 k.s.h., że podwyższenie w granicach

kwotowych i czasowych wskazanych w umowie spółki nie jest zmianą umowy

spółki. Uchwała o podwyższeniu zapada więc bezwzględną, a nie kwalifikowaną

większością głosów oraz nie musi być zaprotokołowana przez notariusza.

Sąd Apelacyjny, podobnie jaka Sąd pierwszej instancji, uznał, że zaskarżona

uchwała nie spełniała wymagań dla uchwały o podwyższeniu kapitału zakładowego

bez zmiany umowy spółki. Zdaniem obu Sądów, w uchwale o podwyższeniu

kapitału zakładowego niebędącej zmianą umowy spółki możliwe jest wyłączenie

prawa dotychczasowych wspólników do objęcia udziałów w podwyższonym kapitale

zakładowym jedynie wtedy, gdy umowa spółki określa nie tylko wysokość i termin

podwyższenia kapitału, ale zawiera jednocześnie także upoważnienie do

wyłączenia prawa pierwszeństwa w objęciu udziałów. Jeżeli w umowie spółki nie

wyłączono prawa wspólnika do objęcia udziałów w podwyższonym kapitale

zakładowym, to podwyższenie kapitału zakładowego z wyłączeniem prawa

pierwszeństwa dotychczasowych wspólników jest możliwe tylko w drodze uchwały o

zmianie umowy spółki. Taki pogląd nie ma jednak podstaw ani w literalnej, ani w

funkcjonalnej wykładni przepisów kodeksu spółek handlowych regulujących

podwyższenie kapitału zakładowego spółki z ograniczoną odpowiedzialnością.

Spełnienie warunków umożliwiających podjęcie uchwały o podwyższeniu

kapitału zakładowego, która nie jest zmianą umowy spółki, było na tle art. 255 § 1

k.h. kwestią otwartą. Przepis ten przewidywał tylko, że podwyższenie kapitału

zakładowego może następować na mocy dotychczasowych postanowień umowy

spółki. W związku z tym w doktrynie formułowano różne wymagania, jakie musi

spełnić postanowienie umowy spółki, przewidujące podwyższenie kapitału

zakładowego, które mogłoby nastąpić na podstawie dotychczasowych jej

postanowień. Inaczej wygląda sytuacja na tle art. 257 § 1 k.s.h., z którego wynika,

że umowa spółki musi tylko określić górną granicę podwyższenia oraz termin, w

jakim podwyższenie ma nastąpić. Każda uchwała zgromadzenia wspólników

podwyższająca kapitał zakładowy w zakreślonych umową granicach musi więc być

traktowana jako uchwała o podwyższeniu kapitału zakładowego, która nie jest

uchwałą zmieniającą umowę spółki. Nie ma wobec tego podstaw do formułowania

dodatkowych wymagań ważności takiej uchwały, a w szczególności wymagania

zgody wspólnika, którego taka uchwała pozbawia prawa do objęcia udziałów w

podwyższonym kapitale zakładowym.

Wniosek taki potwierdza wyraźnie art. 258 § 1 k.s.h., zgodnie z którym

dotychczasowi wspólnicy mają prawo pierwszeństwa do objęcia nowych udziałów w

podwyższonym kapitale zakładowym w stosunku do swoich dotychczasowych

udziałów, jeżeli co innego nie wynika z umowy spółki lub uchwały o podwyższeniu

kapitału zakładowego. Wystarczy wobec tego, że uchwała o podwyższeniu kapitału

zakładowego wyłącza prawo pierwszeństwa wspólnika i nie może się on na nie

skutecznie powoływać. Jak była o tym mowa, uchwała o podwyższeniu kapitału

zakładowego może być podjęta bez zmiany umowy spółki, a żaden przepis nie

wprowadza zakazu wyłączania w takiej uchwale prawa pierwszeństwa wspólnika do

objęcia udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym. Co więcej, należy zwrócić

uwagę, że art. 246 § 3 k.s.h. wymaga zgody wspólnika w razie pozbawianie go

przyznanych mu uprawnień tylko w uchwale, która zmienia umowę spółki.

Taka redakcja przepisów kodeksu spółek handlowych dotyczących

podwyższenia kapitału zakładowego w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością i

ochrony prawa wspólnika do objęcia udziałów w podwyższonym kapitale

zakładowym pozwala na sformułowanie dwóch wniosków. Po pierwsze,

pierwszeństwo w objęciu udziałów nie jest uprawnieniem bezwzględnym wspólnika,

gdyż umowa spółki lub uchwała o podwyższeniu kapitału zakładowego może to

prawo wyłączyć. Dopiero jeżeli umowa ani uchwała o podwyższeniu kapitału

zakładowego nie zawiera żadnych postanowień w tym zakresie, wspólnikowi

przysługuje pierwszeństwo objęcia udziałów w podwyższonym kapitale

zakładowym. Po drugie, jeżeli uchwała o podwyższeniu kapitału zakładowego

zawiera postanowienia o wyłączeniu pierwszeństwa wspólnika, nie stanowi to

podstawy do jej uchylenia lub stwierdzenia nieważności. Dotyczy to zarówno

uchwały o podwyższeniu podejmowanej na podstawie dotychczasowych

postanowień umowy spółki, jak i uchwały, która jest zmianą umowy spółki. Z art.

258 § 1 k.s.h. wynika jednoznacznie, że każda uchwała o podwyższeniu kapitału

zakładowego może skutecznie wyłączyć prawo pierwszeństwa wspólnika do objęcia

udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym.

Nie wprowadza również takiego ograniczenia art. 257 § 3 w związku z art. 260

§ 2 k.s.h. Redakcja tego przepisu stwarza podstawy do dwóch różnych interpretacji,

które znajdują odbicie w doktrynie i orzecznictwie. Jedna z nich, uwzględniając

potrzebę ochrony praw dotychczasowych wspólników, podkreśla, że art. 257 § 3

k.s.h. wyklucza możliwość podwyższenia kapitału zakładowego na mocy

dotychczasowych postanowień umowy spółki przez podwyższenie wartości

nominalnej udziałów oraz wyklucza pozbawienie w uchwale o podwyższeniu

dotychczasowych wspólników prawa pierwszeństwa w objęciu nowych udziałów

proporcjonalnie do już objętych (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia

2006 r., III CZP 132/06, OSNC 2007, nr 10, poz. 148). Pogląd ten oparty jest na

założeniu, że – stosując art. 260 § 2 k.s.h. odpowiednio do oceny wymagań

dotyczących obejmowania udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym, gdy

podwyższenie następuje na mocy dotychczasowych postanowień umowy spółki –

art. 257 § 3 k.s.h. stanowi regulację wyjątkową w stosunku do art. 258 § 1 i art. 257

§ 2 k.s.h. Prowadzi on do wniosku, że uchwała o podwyższeniu kapitału

zakładowego, jeżeli podwyższenie następuje na podstawie dotychczasowych

postanowień umowy spółki, nie może przewidywać podwyższenia kapitału w drodze

podwyższenia wartości nominalnej udziałów oraz zawsze musi gwarantować

dotychczasowym wspólnikom objęcie udziałów w podwyższonym kapitale

proporcjonalnie do już objętych udziałów.

Takie rozumienie wzajemnej relacji pomiędzy art. 257 § 3 w związku z art. 260

§ 2 i art. 257 § 1 i 2 oraz art. 258 § 1 k.s.h., chociaż oparte zostało na założeniu

ochrony interesów dotychczasowych wspólników, nie zasługuje na akceptację.

Przede wszystkim należy zwrócić uwagę, że art. 257 § 3 k.s.h. reguluje sposób

obejmowania udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym. Budzi wobec tego

wątpliwości traktowanie tego przepisu jako wyłomu w zasadach określających

sposób podwyższenia kapitału zakładowego, ujętych w art. 257 § 1 i 2 k.s.h. oraz

zmieniających prawo dotychczasowych wspólników do obejmowania udziałów w

podwyższonym kapitale zakładowym, wynikające z art. 258 § 1 k.s.h. Ze względu

na swój zakres, art. 257 § 3 k.s.h. powinien być więc odczytywany nie jako

ograniczenie regulacji zawartych w art. 257 § 1 i 2 oraz art. 258 k.s.h., lecz jako

regulacja szczególna, która może mieć zastosowanie tylko w określonej sytuacji.

Należy go stosować tylko wtedy, gdy podwyższenie następuje przez utworzenie

nowych udziałów, a nie przez podwyższenie wysokości dotychczasowych oraz gdy

uchwała o podwyższeniu nie wyłącza prawa pierwszeństwa w objęciu udziałów w

podwyższonym kapitale zakładowym przez dotychczasowych wspólników.

Wykładnia literalna art. 257 § 3 k.s.h. – szczególnie, że mowa jest w nim tylko o

sposobie obejmowania udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym, a

ustawodawca regulując tę kwestię posłużył się odesłaniem do art. 260 § 2, który

dotyczy specjalnego podwyższenie kapitału zakładowego ze środków spółki – nie

stwarza podstaw do traktowania tego przepisu jako zmieniającego regulacje

zawarte w art. 257 § 1 i 2 oraz art. 258 § 1 k.s.h.

Za proponowaną ścisłą wykładnią art. 257 § 3 k.s.h. przemawiają także

argumenty wynikające z wykładni systemowej. Przepis art. 257 § 1 k.s.h.

wprowadza tylko dwa wymagania, które muszą się znaleźć w umowie spółki, aby

podwyższenie kapitału zakładowego na podstawie dotychczasowych jej

postanowień było dopuszczalne: określenie maksymalnej wysokości podwyższenia

oraz terminu, w którym ma ono nastąpić. Trudno wobec tego uznać, że odesłanie w

art. 257 § 3 k.s.h. do odpowiedniego stosowania art. 260 § 2 k.s.h. ma być

rozumiane jako odstępstwo od elastycznego sposobu podwyższania kapitału

zakładowego przewidzianego w art. 257 § 1 k.s.h. oraz od ważnej zasady

wyrażonej w art. 258 k.s.h. Nie można również zakładać, że przepis ten wyłącza

możliwość podwyższania kapitału zakładowego przez zwiększenie wartości

nominalnej udziałów, gdy ma to nastąpić na mocy uchwały niebędącej zmianą

umowy spółki.

Za rozumieniem art. 257 § 3 k.s.h. jako przepisu, który nie narusza zasad

podwyższenia kapitału zakładowego wynikających z art. 257 § 1 i 2 oraz art. 258 §

1 k.s.h., przemawiają też ważne względy związane z rolą, jaką odgrywa

podwyższenie kapitału zakładowego na podstawie dotychczasowych postanowień

umowy spółki. Takie odformalizowane podwyższenie kapitału zakładowego jest

przejawem zgody wspólników na to, aby można było elastycznie zwiększać środki

potrzebne spółce. Jeżeli więc nie wprowadzają jednocześnie do umowy spółki

innych postanowień, godzą się na to, aby uchwała zgromadzenia wspólników mogła

bliżej określić, w granicach zakreślonych w art. 257 § 2 lub art. 258 § 1 k.s.h., w jaki

sposób podwyższenie kapitału zakładowego nastąpi i kto będzie miał prawo do

objęcia udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym. Wspólnicy, wyrażając na

to zgodę z góry, mogą jednocześnie zastrzec w umowie, że takie podwyższenie jest

możliwe tylko, gdy nastąpi przez utworzenie udziałów, które wspólnicy obejmą

proporcjonalnie do już posiadanych. Z drugiej strony wspólnicy nie muszą

wprowadzać takich dodatkowych ograniczeń, co przy proponowanej wykładni art.

257 § 3 w związku z art. 260 § 2 k.s.h. może umożliwić podwyższanie kapitału

zakładowego na mocy dotychczasowych postanowień umowy spółki przez

zwiększenie wartości udziałów oraz pozbawienie w uchwale o podwyższeniu

kapitału zakładowego prawa pierwszeństwa dotychczasowych wspólników do

obejmowania udziałów proporcjonalnie do już posiadanych. Warto zwrócić uwagę,

że w umowie pozwanej spółki wyraźnie potwierdzono możliwość podwyższenia

kapitału zakładowego na podstawie uchwały niebędącej zmianą umowy spółki nie

tylko przez utworzenie nowych udziałów, ale także w drodze podwyższenia wartości

nominalnej dotychczasowych udziałów.

Należy podkreślić, że naruszenie prawa pierwszeństwa wspólnika do objęcia

udziałów następuje tylko wtedy gdy umowa spółki przyznała prawo pierwszeństwa

objęcia udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym jednemu lub kilku

wspólnikom, wyłączając to prawa w stosunku do innych. W takiej sytuacji uchwała o

podwyższeniu kapitału zakładowego musi to respektować; jeżeli taka uchwała nie

jest zmianą umowy spółki, a pozbawia wspólnika prawa pierwszeństwa

zagwarantowanego mu w umowie spółki, podlega uchyleniu na podstawie art. 249

k.s.h. Jeżeli zaś uchwała o podwyższeniu kapitału zakładowego jest zmianą umowy

spółki, może być skutecznie podjęta za zgodą wspólnika, któremu przyznano w

umowie prawo pierwszeństwa (art. 246 § 3 k.s.h.); bez tej zgody jest uchwałą

sprzeczną z powołanym przepisem.

Proponowana wykładnia art. 257 § 3 k.s.h. nie stwarza zagrożenia dla spółki

ani wspólników. Wprowadzenie do umowy spółki postanowienia, które upoważnia

wspólników do podwyższania kapitału zakładowego, bez surowych wymagań

związanych ze zmianą umowy spółki, ułatwia dokapitalizowanie spółki. Wspólnik,

który chce – zgadzając się na wprowadzenie do umowy spółki zezwolenia na

podwyższanie jej kapitału zakładowego bez zmiany umowy spółki – zachować

pierwszeństwo w obejmowaniu udziałów w tak podwyższanym kapitale

zakładowym, powinien jednocześnie zadbać o umieszczenie w umowie spółki

postanowienia potwierdzającego jego uprawnienie do objęcia udziałów w

podwyższonym kapitale zakładowym.

Bez takiego postanowienia w umowie spółki nie ma przeszkód, wbrew

odmiennej ocenie Sądów orzekających w sprawie, do podejmowania uchwały o

podwyższeniu kapitału zakładowego spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, w

której prawo do objęcia udziałów przyznane zostanie innej osobie niż wspólnik.

Może to być także uchwała podejmowana na podstawie dotychczasowych

postanowień umowy spółki. Jeżeli wspólnik nie dysponuje więcej niż 1/3 głosów na

zgromadzeniu wspólników, to także uchwała o podwyższeniu, będąca zmianą

umowy spółki, może pozbawić go pierwszeństwa w objęciu udziałów w

podwyższonym kapitale zakładowym. Tylko więc przyznanie takiego prawa w

umowie spółki nie pozwala pozbawić wspólnika prawa pierwszeństwa bez jego

zgody. Pozbawienie wspólnika prawa pierwszeństwa w objęciu udziałów czyni

uchwałę o podwyższeniu sprzeczną z umową spółki i naruszającą jego interes, a

gdy jest to uchwała zmieniająca umowę spółki, to w razie podjęcia jej bez zgody

wspólnika, jest sprzeczna z ustawą (art. 346 § 3 k.s.h.).

Przeprowadzona analiza przepisów regulujących podwyższenie kapitału

zakładowego w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością prowadzi do wniosku, że

podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia art. 246 § 3, art. 257 § 1 i art.

258 § 1 k.s.h. zasługują na uwzględnienie.

Mając to na względzie Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815

k.p.c., orzekł,

jak w sentencji.