II CSK 592/09

Sygn. akt II CSK 592/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 maja 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

w sprawie ze skargi R. K. i M. K. – prowadzących

działalność gospodarczą pod nazwą Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Handlowo-

Usługowe „K.(...)” Spółki Cywilnej w K.

o uchylenie wyroku sądu polubownego – Sądu Arbitrażowego przy Krajowej Izbie

Gospodarczej w W. z dnia 12 stycznia 2005 r., sygn. akt SA (...) wydanego w sprawie z

powództwa Domów Towarowych „C.(...)” -

Spółki Akcyjnej w W. obecnie „M.(...)” – Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z

siedzibą w W.

przeciwko R. K. i M. K. – prowadzącym działalność gospodarczą pod nazwą

Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Handlowo-Usługowe „K.(...)” Spółce Cywilnej w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 14 maja 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej [Spółki „M.(...)”]

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 maja 2009 r., sygn. akt I ACa (…),

2

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Spółka Domy Towarowe „C.” – obecnie M.(...) spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością z siedzibą w W. wniosła do Sądu Arbitrażowego przy Krajowej Izbie

Gospodarczej w W. o zasądzenie od R. i M. K., wspólników spółki cywilnej

Przedsiębiorstwo Produkcyjno Handlowo Usługowe „K.” kwoty 533.420 zł tytułem

naprawienia szkody spowodowanej nienależytym wykonaniem zobowiązania

umownego, obejmującej wydatki poniesione w związku z koniecznością wykonania

robót zastępczych, oraz kwoty 218.100 zł albo 700.000 zł tytułem kar umownych, w

zależności od stwierdzenia przez sąd polubowny skuteczności lub braku skuteczności

potrącenia tych kar z należnością z tytułu wynagrodzenia za wykonane roboty. Wnosiła

także alternatywnie o zasądzenie kwoty 481.900 zł z tytułu bezpodstawnego

wzbogacenia, na wypadek uznania przez Sąd Polubowny, że potrącenie było

bezskuteczne.

Wyrokiem z dnia 12 stycznia 2005 r. Sąd Polubowny – Sąd Arbitrażowy przy

Krajowej Izbie Gospodarczej w W. zasądził solidarnie od skarżących na rzecz spółki

Domy Towarowe „C.(…)” kwotę 533.420 zł z odsetkami oraz kwotę 350.000 zł z

odsetkami, a także bliżej określone kwoty kosztów postępowania, zaś dalej idące

żądanie oddalił. Pierwszą z tych kwot tytułem zwrotu kosztów wykonania zastępczego, a

drugą tytułem bezpodstawnego wzbogacenia.

R. i M. K. wnieśli skargę o uchylenie wyroku Sądu Polubownego w części

uwzględniającej żądanie pozwu, zarzucając temu wyrokowi rażące naruszenie prawa

oraz porządku prawnego, uchybiające zasadom współżycia społecznego.

Sąd Okręgowy w Ł. wyrokiem z dnia 16 października 2007 r. uznał skargę za

niezasadną. Tego stanowiska nie podzielił Sąd Apelacyjny, który wyrokiem z dnia 28

maja 2009 r. zmienił ten wyrok i uchylił wyrok Sądu Polubownego z dnia 12 stycznia

2005r. oraz orzekł o kosztach. Sąd przyjął, że żądanie zapłaty kwoty 533.420 zł nie

zostało przez przeciwnika ze skargi wykazane Odnośnie zaś kwoty 350.000 zł, że

oświadczenie o potrąceniu zostało złożone już po wyegzekwowaniu należności

skarżących z tytułu wykonanych robót, choć przed wpłynięciem pieniędzy na ich

rachunek. Następnie przyjął, że świadczenie uzyskane przez skarżących nie może być

3

uznane za nienależne, skoro zostało wyegzekwowane przez komornika. Skuteczność

tych czynności może być podważona jedynie na podstawie powództwa

przeciwegzekucyjnego.

Skarga kasacyjna Spółki M.(...) od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego –

oparta na podstawie drugiej z art. 3983

k.p.c. – zawiera zarzut naruszenia art. 712 § 1

pkt 4 w zw. z art. 705 § 2 k.p.c. w brzmieniu sprzed wejścia w życie ustawy z dnia 28

lipca 2005 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, i zmierza do

uchylenia tego wyroku oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Apelacyjny uznając, że rozstrzygnięcie Sądu Polubownego w przedmiocie

zapłaty kwoty 350.000 zł z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia uchybia

praworządności wyszedł z błędnego założenia, że skoro świadczenie R. i M. K. zostało

wyegzekwowane przez komornika, to skuteczność tych czynności może być podważona

jedynie na podstawie powództwa przeciwegzekucyjnego. Wbrew bowiem temu

założeniu powszechnie w orzecznictwie i doktrynie przyjmowany jest pogląd, że w razie

zupełnego zaspokojenia roszczenia z egzekucji na podstawie danego tytułu

wykonawczego odpada możliwość wytoczenia powództwa przeciwegzekucyjnego

przewidzianego w art. 840 k.p.c., gdyż zgasła wykonalność wykonanego w całości tytułu

wykonawczego.

Taki też pogląd konsekwentnie prezentuje Sąd Najwyższy (por. wyrok I CR

255/88 z 17 listopada 1988 r., nie publ.; III CKN 310/77 z dnia 20 stycznia 1978 r., nie

publ.; III CKN 41/97 z dnia 24 czerwca 1997 r., niepubl.). Stanowisko to jest oczywiste,

jeśli zważyć, że powództwo przeciwegzekucyjne skierowane jest na pozbawienie lub

ograniczenie wykonalności tytułu wykonawczego. Może więc być realizowane tylko pod

warunkiem, że istnieje potencjalna możliwość wykonania tytułu wykonawczego. Prawo

do wytoczenia powództwa opozycyjnego dłużnik traci z chwilą wyegzekwowania

świadczenia objętego tytułem wykonawczym w każdym przypadku.

Poza tym, Sąd Apelacyjny nie dostrzegł, że rozstrzygnięcie Sądu Polubownego

co do kwoty 350.000 zł było uwikłane w bardziej złożoną ocenę prawną, dotyczącą

również roszczenia z tytułu kary umownej oraz skuteczności potrącenia dokonanego

przez przeciwnika ze skargi. Odniesienie się wyłącznie do roszczenia z tytułu

bezpodstawnego wzbogacenia, przez przyjęcie jego niezasadności, spowodowało

pozostawienie dalszych zagadnień w próżni. Sąd Apelacyjny niemal całkowicie je

pominął, a jednocześnie przyjęte rozstrzygniecie oznaczało w praktyce oddalenie żądań

4

przeciwnika ze skargi również w zakresie kary umownej. Takie rozwiązanie razi tym

bardziej, że Sąd Apelacyjny w ogóle nie zakwestionował naliczenia tej kary do kwoty

350.000 zł.

Trzeba zauważyć, że poważne wątpliwości budzi problem skuteczności

potrącenia dokonanego przez przeciwnika ze skargi. Żaden z sądów rozpoznających

sprawę nie wyjaśnił szczegółowo tego zagadnienia, w szczególności zaś nie ustalił

precyzyjnie sekwencji czasowej zdarzeń składających się na nie. Opierając się na

stwierdzeniu zawartym w wyroku Sądu Apelacyjnego, iż złożenie pieniędzy do depozytu

sądowego nastąpiło przed oświadczeniem o potrąceniu, trzeba przyjąć, że potrącenie

było nieskuteczne. Zgodnie z art. 470 k.c., ważne złożenie do depozytu sądowego ma

takie same skutki jak spełnienie świadczenia. Oznacza zatem wygaśnięcie

wierzytelności, która tym samym nie może być później potrącona. Taka ocena prawna

czyniłaby całkowicie niezasadnym rozważanie zagadnienia bezpodstawnego

wzbogacenia po stronie skarżących, przesuwając ciężar rozstrzygnięcia na kwestię

dotyczącą kary umownej i jej wysokości.

Skoro zatem Sąd Apelacyjny nie stwierdził naruszenia zasad praworządności w

części w jakiej Sąd Polubowny rozstrzygnął o zasadności naliczenia kary umownej do

kwoty 350.000zł, to niepodobna upatrywać naruszenia tych zasad w zasądzeniu tej

kwoty, nawet w przypadku błędnie wskazanej podstawy prawnej.

W zakresie żądania zasądzenia kwoty 533.420 zł warto przypomnieć, że sąd

rozpoznający skargę o uchylenie wyroku sądu polubownego nie rozpoznaje ponownie

sprawy, w której sąd polubowny wydał wyrok. Kognicja sądu w takiej sprawie jest

ograniczona tylko do zbadania, czy zachodzi powołana w skardze jej podstawa, którą

może być jedna z okoliczności wymienionych w art. 712 § 1 k.p.c. i z urzędu sąd bierze

jedynie pod rozwagę, czy wyrok sądu polubownego nie uchybia praworządności lub

zasadom współżycia społecznego (art. 714 k.p.c.). Tym zasadom podporządkowane jest

nie tylko postępowanie przed sądem pierwszej, ale także i przed sądem drugiej instancji.

Sąd Apelacyjny natomiast przeprowadził szczegółową kontrole instancyjną, dokonując

ponownej oceny merytorycznej materiału dowodowego zebranego w sprawie. Sąd

zakwestionował wysokość dochodzonej kwoty obliczonej na podstawie faktur

przedłożonych przez przeciwnika ze skargi, choć jednocześnie aprobował stanowisko

Sądu Polubownego, że umowa nie została należycie wykonana przez skarżącego. Tym

samym brak na obecnym etapie postępowania podstaw do jednoznacznej oceny, że w

świetle podniesionych przez Sąd Apelacyjny naruszeń uwzględnienie przez Sąd

5

Polubowny jakiejkolwiek kwoty tytułem naprawienia szkody spowodowanej nienależytym

wykonaniem zobowiązania umownego uchybiało praworządności lub zasadom

współżycia społecznego (art. 712 § 1 pkt 4 in fine).

Z tych względów należy uznać za uzasadniony zarzut naruszenia art. 712 § 1 pkt

4 k.p.c. (w dawnym brzmieniu). Dlatego Sąd Najwyższy orzekł, jak w wyroku (art. 39815

§ 1 k.p.c.).