I CSK 480/09

Wyrok z dnia 19 maja 2010 r., I CSK 480/09

Obowiązek zarządu spółdzielni niezwłocznego zgłoszenia do sądu

wniosku o ogłoszenie jej upadłości staje się aktualny dopiero w razie podjęcia

przez walne zgromadzenie uchwały o postawieniu spółdzielni w stan

upadłości.

Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

Sędzia SA Jan Futro

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jolanty W. przeciwko Przemysławowi

B., Scholastyce M., Halinie G.-M., Waldemarowi W., Dariuszowi Ż., Markowi D. i

Wandzie M. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 maja 2010 r. skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Warszawie z dnia 29 stycznia 2009 r.

oddalił skargę kasacyjną oraz nie obciążył powódki kosztami postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Jolanta W. wniosła o solidarne zasądzenie od pozwanych kwoty 118 589,02 zł

z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty.

Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z dnia 31 stycznia 2008 r. oddalił

powództwo, ustalając, że Spółdzielnia Budownictwa Mieszkaniowego "S." powstała

w 1993 r. Pozwany Przemysław B. był jej likwidatorem w okresie od dnia 8 lipca

2002 r. do dnia 23 lutego 2004 r., a pozostali pozwani byli członkami zarządu w

różnych okresach (w latach 1997-2002). Postanowieniem z dnia 28 grudnia 1999 r.

Sąd Rejonowy w Warszawie oddalił jako przedwczesny wniosek wierzyciela o

ogłoszenie upadłości Spółdzielni. W dniach 28 lutego 2001 r. oraz 30 czerwca

2001 r. walne zgromadzenie Spółdzielni podjęło uchwały o postawieniu Spółdzielni

"S." w stan likwidacji z dniem 1 stycznia 2002 r. Sąd Okręgowy w Warszawie

wyrokiem z dnia 18 grudnia 2003 r. zasądził od Spółdzielni "S." na rzecz Jolanty W.

kwotę 54 446,52 zł z ustawowymi odsetkami liczonymi od dnia 9 marca 2000 r. W

dniu 12 sierpnia 2004 r. komornik umorzył postępowanie w sprawie egzekucji tych

należności ze względu na bezskuteczność egzekucji. Sąd Rejonowy dla m.st.

Warszawy dnia 24 maja 2006 r. oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości Spółdzielni

ze względu na fakt, że jej majątek nie wystarczał na pokrycie kosztów

postępowania.

W ocenie Sądu Okręgowego, powódka nie wykazała, że wskutek niezwołania

w odpowiednim terminie walnego zgromadzenia z zamieszczeniem w porządku

obrad sprawy dalszego istnienia spółdzielni, a w wypadku likwidatora – zaniechania

złożenia niezwłocznie wniosku do sądu o ogłoszenie upadłości, zmniejszył się

majątek spółdzielni w stopniu zezwalającym na mniejszy zakres zaspokojenia albo

w stopniu uniemożliwiającym uzyskanie jakiejkolwiek części wierzytelności.

Powódka wniosła apelację, zarzucając naruszenie art. 5 § 2 rozporządzenia

Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe (jedn. tekst:

Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm. – dalej: "Pr.upadł."), art. 21 ust. 2 i 3

ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (jedn. tekst:

Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361 ze zm. – dalej: "Pr.u.n.") w związku z art. 137

ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r.

Nr 188, poz. 1848 ze zm. – dalej: "Pr.spółdz."), art. 131 Pr.spółdz. oraz art. 233 § 1 i

art. 217 k.p.c.

Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 29 stycznia 2009 r. oddalił

apelację, podkreślając, że pojęcie szkody jako przesłanki odpowiedzialności za

zaniechanie złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości (poprzednio art. 5 i 171

Pr.upadł.; obecnie art. 21 Pr.u.n.) odnosi się do pogorszenia możliwości

zaspokojenia wierzyciela z majątku dłużnika wskutek niezgłoszenia we właściwym

czasie wniosku o wszczęcie postępowania upadłościowego. W celu wykazania

szkody wierzyciel musi zatem udowodnić, że w wyniku zaniechania zgłoszenia

wniosku zmniejszył się majątek masy upadłości i na skutek tego w podziale

funduszy masy nie otrzymał nic albo otrzymał mniej, niżby na niego przypadało,

gdyby wniosek był zgłoszony we właściwym czasie. Szkoda może wynikać również

stąd, że wprawdzie majątek masy nie uległ zmniejszeniu, ale mniejsze

zaspokojenie wierzyciela lub jego brak wynika z takich przyczyn, jak zwiększenie

się ogólnej sumy wierzytelności zaspokajanych w upadłości albo ustanowienie

zabezpieczeń na składnikach majątku dłużnika. W niniejszej sprawie, zdaniem

Sądu Apelacyjnego, powódka nie wykazała szkody, jaką poniosła na skutek

niewykonania przez pozwanych obowiązków wynikających z art. 130 i 131

Pr.spółdz. Powódka – jako wierzyciel Spółdzielni również w postępowaniu

upadłościowym, gdyby takie zostało wszczęte – nie mogłaby otrzymać żadnego

zaspokojenia swoich wierzytelności, wynikających z tytułu wykonawczego

powstałego w 2004 r., z powodu braku majątku Spółdzielni.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, nie można podzielić zarzutu naruszenia art. 5 §

2 Pr.upadł. oraz art. 21 ust. 2 i 3 Pr.u.n. w związku z art. 137 Pr.spółdz. Regulacje

Prawa spółdzielczego dotyczące upadłości spółdzielni (art. 130-136 Pr.spółdz.)

mają charakter szczególny w stosunku do ogólnych przepisów Prawa

upadłościowego, co wynika wprost z art. 137 Pr.spółdz. Obowiązki członków

zarządu spółdzielni w razie jej niewypłacalności ograniczają się do niezwłocznego

zwołania walnego zgromadzenia w celu podjęcia decyzji co dalszych losów

spółdzielni. Decyzja w tym zakresie należy do kompetencji walnego zgromadzenia

(art. 130 § 2 i 3 Pr.spółdz.); dopiero w wypadku podjęcia przez walne zgromadzenie

uchwały o postawieniu spółdzielni w stan upadłości, zarząd spółdzielni ma

obowiązek zgłosić niezwłocznie do sądu wniosek o ogłoszenie upadłości (art. 130 §

4 Pr.spółdz.). W szczególności nie można nakładać na zarząd jako organ

wykonawczy spółdzielni (art. 48 Pr.spółdz.) obowiązku działania wbrew decyzjom

podjętym przez walne zgromadzenie stanowiące najwyższy organ spółdzielni (art.

36 Pr.spółdz.) czy też podejmowania działań pomimo braku decyzji walnego

zgromadzenia. Wynika to także z art. 132 Pr.spółdz., który uprawnia wierzyciela

spółdzielni do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości, pomimo odmiennej

uchwały walnego zgromadzenia.

Powódka w skardze kasacyjnej zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj.

art. 171

§ 1 w związku z art. 1 § 1 i 2 oraz art. 5 § 2 Pr.upadł., art. 21 ust. 3 oraz art.

11 ust. 1 i 2 Pr.u.n., art. 48 § 1 i 2, art. 38 § 1, art. 122 pkt 3, 4 i 5, art. 130 § 4, art.

131, 134 i 137 Pr.spółdz., a także przepisów postępowania, tj. art. 378 § 1, art. 382,

229, 231 i art. 233 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W związku z podniesionymi w skardze kasacyjnej zarzutami naruszenia prawa

materialnego należy ustalić, czy do odpowiedzialności odszkodowawczej członków

zarządu i likwidatora Spółdzielni mają zastosowanie art. 5 § 2 i art. 171

§ 1

Pr.upadł., czy też art. 21 ust. 2 i 3 ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze, która

weszła w życie z dniem 1 października 2003 r. (art. 546 Pr.u.n.) i nie zawiera

przepisu przejściowego w tym zakresie. Zastosowanie znajduje więc w drodze

analogii art. XXVI p.w.k.c., zgodnie z którym, do stosunków prawnych powstałych

przed wejściem w życie kodeksu cywilnego stosuje się prawo dotychczasowe.

Przepis ten wyraża zasadę tempus regit actum, która w rozważanym wypadku

rozgranicza zakresy czasowe obowiązywania dwóch aktów normatywnych: Prawa

upadłościowego z 1934 r. i Prawa upadłościowego i naprawczego z 2003 r. O tym,

który z tych aktów normatywnych znajduje zastosowanie, decyduje zatem chwila

powstania stosunku prawnego, a więc – w odniesieniu do zobowiązania

odszkodowawczego – chwila wyrządzenia szkody. Chwila ta nie została określona

w toku postępowania przed Sądami obu instancji, można zatem jedynie

hipotetycznie założyć, że pozwani członkowie zarządu Spółdzielni mogli

odpowiadać na podstawie Prawa upadłościowego, a pozwany likwidator spółdzielni

– zarówno na podstawie tego Prawa, jak i Prawa upadłościowego i naprawczego.

Podstawowa różnica między art. 5 § 2 i art. 171

§ 1 Pr.upadł. oraz art. 21 ust. 2

i 3 Pr.u.n. sprowadza się do odmiennego ujęcia zasady odpowiedzialności. Według

art. 171

§ 1 Pr.upadł., była to zasada domniemania winy reprezentanta spółdzielni,

a obecnie osoba reprezentująca spółdzielnię odpowiada za szkodę na zasadach

ogólnych, tj. na podstawie art. 415 k.c. w związku z art. 21 ust. 3 Pr.u.n., który

szczegółowo opisuje rodzaj czynu niedozwolonego. Winę osoby reprezentującej

spółdzielnię należy zatem udowodnić (art. 6 k.c.). Zarówno dawne rozporządzenie,

jak i obecnie obowiązująca ustawa samodzielnie określają szkodę jako przesłankę

odpowiedzialności i w tym zakresie stanowią leges speciales wobec art. 361 § 2 k.c.

Sąd Najwyższy stwierdził w orzeczeniu z dnia 9 września 1938 r., C.I. 213/38

(Zb.Urz. 1939, nr 4, poz. 188), że wierzyciel domagający się w myśl art. 5 § 3

Pr.upadł. wynagrodzenia szkody, wyrządzonej mu przez niewykonanie obowiązku

zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości, musi wykazać, iż przez zaniechanie

zgłoszenia tego wniosku zmniejszył się majątek masy upadłości i wskutek tego

wierzyciele przy podziale funduszy masy bądź nic nie otrzymali, bądź otrzymali

mniej, niżby na nich przypadło, gdyby wniosek był zgłoszony w czasie właściwym, i

że od dłużnika nic nie można uzyskać. Stanowisko to podzielił Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 21 września 2005 r., V CK 129/05 ("Glosa" 2006, nr 3, s. 28) oraz w

uchwale z dnia 14 września 2006 r., III CZP 66/06 (OSNC 2007, nr 6, poz. 84). W

niniejszej sprawie Sąd Apelacyjny przekonywająco wyjaśnił, że powódka nie

wykazała wyrządzenia jej szkody w rozumieniu art. 171

§ 1 Pr.upadł. oraz art. 21

ust. 3 Pr.u.n., dlatego zarzut naruszenia tych i innych przepisów obu aktów

normatywnych wymienionych w skardze kasacyjnej jest nieuzasadniony. (...)

Na marginesie należy podkreślić, że – po pierwsze – podstawy

odpowiedzialności przewidziane w art. 299 § 1 k.s.h. i w art. 21 ust. 3 Pr.u.n.

stanowią niezależne, odrębne podstawy dochodzenia roszczeń przez wierzycieli

spółki, stanowiące alternatywną dodatkową ochronę wierzyciela spółki, którego

wierzytelności nie zostały przez spółkę zaspokojone (zob. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 21 września 2005 r., V CK 129/05). Po drugie, odpowiednie stosowanie art.

299 § 1 k.s.h. do spółdzielni wymagałoby istnienia stosownego przepisu

odsyłającego, którego nie ma. Po trzecie, jego analogiczne stosowanie jest

oczywiście niedopuszczalne, skoro spółdzielnie i spółki handlowe mają odrębne

ustawy, a w sprawach w nich nieuregulowanych można stosować przepisy kodeksu

cywilnego wprost bądź odpowiednio (zob. art. 2 k.s.h.).

Zgodnie z art. 137 Pr.spółdz., do postępowania upadłościowego w sprawach

nieuregulowanych w Prawie spółdzielczym stosuje się przepisy Prawa

upadłościowego (obecnie Prawa upadłościowego i naprawczego). Szczególną do

przepisów Prawa upadłościowego regulację zawierają zwłaszcza przepisy art. 130

Pr.spółdz.; nakładają one na zarząd spółdzielni obowiązek niezwłocznego zwołania

walnego zgromadzenia w sprawie dalszego istnienia spółdzielni, jeżeli według

sprawozdania finansowego spółdzielni ogólna wartość jej aktywów nie wystarcza na

zaspokojenie wszystkich zobowiązań. Pomimo niewypłacalności, która stanowi

przesłanką ogłoszenia upadłości spółdzielni, walne zgromadzenie może podjąć

uchwałę o dalszym istnieniu spółdzielni, jeżeli wskaże środki umożliwiające wyjście

jej ze stanu niewypłacalności. Obowiązek zarządu spółdzielni niezwłocznego

zgłoszenia do sądu wniosku o ogłoszenie jej upadłości staje się aktualny dopiero w

razie podjęcia przez walne zgromadzenie uchwały o postawieniu spółdzielni w stan

upadłości. Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 28 grudnia 1934 r., C.II. 2291/34

(OSP 1935, poz. 639) uznał, że upadłość spółdzielni nie może być ogłoszona

dopóty, dopóki nie zostanie zwołane walne zgromadzenie spółdzielni celem

powzięcia uchwał przewidzianych w art. 86 ustawy z dnia 29 października 1920 r. o

spółdzielniach (jedn. tekst: Dz.U. z 1934 r. Nr 55, poz. 495).

Podjęcie przez walne zgromadzenie rozważanej uchwały należy niewątpliwie

do wyłącznej właściwości walnego zgromadzenia, katalog bowiem spraw

wymienionych w art. 38 § 1 Pr.spółdz. nie jest wyczerpujący, a sformułowania art.

38 § 2 Pr.spółdz. oczywiście nie można interpretować w taki sposób, że dalsze

wyłączne kompetencje walnego zgromadzenia mogą wynikać tylko ze statutu, a nie

z ustawy. W konsekwencji oczywiście nie można też mówić o naruszeniu art. 48 § 1

i 2 Pr.spółdz., skoro – ze względu na sformułowanie art. 130 § 4 Pr.spółdz. – nie ma

miejsca sytuacja, w której podejmowanie decyzji nie zostało w ustawie lub statucie

zastrzeżone do właściwości innego niż zarząd organu spółdzielni. W niniejszej

sprawie pozwanym członkom zarządu można było zatem postawić jedynie zarzut

niezwołania niezwłocznie walnego zgromadzenia w sprawie dalszego istnienia

spółdzielni (art. 130 § 2 Pr.spółdz.).

Likwidator spółdzielni, inaczej niż członkowie jej zarządu, jest na podstawie

art. 131 Pr.spółdz. obowiązany wystąpić do sądu z wnioskiem o ogłoszenie

upadłości niezwłocznie po stwierdzeniu niewypłacalności spółdzielni będącej w

stanie likwidacji. Jak już jednak wyjaśniono, naruszenie tego obowiązku w niniejszej

sprawie przez pozwanego likwidatora mogłoby prowadzić do powstania jego

odpowiedzialności odszkodowawczej jedynie w razie wykazania przez powódkę, że

niewystąpienie przez likwidatora z rozważanym wnioskiem spowodowało

wyrządzenie jej szkody. Nie może zatem być skuteczny zarzut naruszenia art. 131

Pr.spółdz., Sąd Apelacyjny bowiem nie twierdził, że ustawa nie nakłada na

likwidatora wspomnianego obowiązku, ale uznał, że powódka nie wykazała

poniesienia szkody. (...)

Z tych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. orzekł, jak w

sentencji.