I CSK 492/09

Sygn. akt I CSK 492/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 maja 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSA Jan Futro

w sprawie z powództwa W. S.

przeciwko Wojskowej Agencji Mieszkaniowej Oddział Regionalny w W.

o zapłatę i zobowiązanie do zawarcia umowy o wypłatę ekwiwalentu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 19 maja 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 stycznia 2009 r., sygn. akt VI ACa (…),

odrzuca skargę kasacyjną co do zaskarżenia powyższego wyroku w części

oddalającej powództwo (pkt 1 in fine), natomiast w pozostałym zakresie tenże

wyrok uchyla i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania.

2

Uzasadnienie

Powód, po rozszerzeniu powództwa w trakcie sprawy, domagał się zasądzenia

od pozwanej Wojskowej Agencji Mieszkaniowej na jego rzecz kwoty 88.370,10 zł z

tytułu ekwiwalentu pieniężnego za rezygnację z kwatery wojskowej oraz zobowiązania

jej do zawarcia z nim umowy o wypłatę tego ekwiwalentu.

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z 6 marca 2008 r. powództwo oddalił jako

bezzasadne. Z ustaleń tego Sądu wynika, że powód po ukończeniu w 1998 r. studiów

na Wojskowej Akademii Technicznej otrzymał stopień oficerski i został powołany do

czynnej służby wojskowej, którą pełnił jako służbę stałą w charakterze asystenta i

inżyniera naukowo-dydaktycznego w tejże Akademii. Ze względu na zmniejszenie stanu

etatowego powodowi wypowiedziano stosunek służby wojskowej i zwolniono go z tej

służby z dniem 28 lutego 2003 r. Wcześniej, bo pismem z 14 lutego 2003 r. powód

wystąpił o wypłatę ekwiwalentu pieniężnego za rezygnację z kwatery wojskowej. Pismo

to pozostało bez odpowiedzi pozwanej Agencji, stąd też kolejnym pismem – z 13

kwietnia 2007 r. - zwrócił się do niej ponownie z powyższym żądaniem. Wówczas to

strona pozwana odpowiadając na to pismo, odmówiła mu spełnienia żądania.

W wyniku apelacji powoda Sąd Apelacyjny wyrokiem z 28 stycznia 2009 r. zmienił

wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że zobowiązał stronę pozwaną do

złożenia oświadczenia woli w przedmiocie zawarcia z powodem umowy o wypłatę

ekwiwalentu pieniężnego w kwocie 88.370,10 zł w zamian za rezygnację z kwatery

wojskowej z dniem 28 lutego 2003 r., natomiast w pozostałej części oddalił.

Sąd Apelacyjny mając na względzie poczynione przez Sąd pierwszej instancji

ustalenia faktyczne, dokonał oceny zasadności powództwa z punktu widzenia zwłaszcza

art. 23 ust. 1, art. 24 ust. 4 i art. 47 ust. 7 ustawy z 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu

Sił Zbrojnych Polskiej Rzeczypospolitej w wersji obowiązującej w dacie zwolnienia

powoda ze służby woskowej, pełnionej jako służba stała. W konsekwencji Sąd ten

przyjął, że strona pozwana powinna była zawrzeć z powodem umowę wskazaną w art.

47 ust. 1 wymienionej ustawy, a zatem umowę o wypłatę ekwiwalentu w zamian za

rezygnację z kwatery. Umowę tę należało zawrzeć niezwłocznie po złożeniu przez

powoda wniosku w tym przedmiocie. Skoro strona pozwana tego nie uczyniła, to

powództwo w zakresie roszczenia przewidzianego w art. 64 k.c. należało uwzględnić.

Sąd Apelacyjny po poczynieniu dodatkowego ustalenia, podkreślił, że istotna dla oceny

3

tego roszczenia była okoliczność, że pierwszy wniosek powoda o wypłatę ekwiwalentu

(z 4 kwietnia 1998 r.) został zarejestrowany z dniem 7 sierpnia 1997 r., a zatem z datą

złożenia wniosku o przydział kwatery. Oznacza to, że wniosek o ekwiwalent powód

złożył skutecznie, gdyż był wówczas żołnierzem służby czynnej.

W skardze kasacyjnej ukierunkowanej na cały wyrok Sądu Apelacyjnego strona

pozwana, w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej przewidzianej w art. 3983

§ 1 k.p.c.,

zarzuciła naruszenie:

- art. 23 ust. 1 i 2 w zw. z art. 24 ust. 1 i 4 ustawy z 22 czerwca 1995 r.

o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Polskiej Rzeczypospolitej (t.j. Dz. U. z 2002 r.

Nr 42, poz. 368) w brzmieniu nadanym przez art. 8 pkt 7 i 8 ustawy z 5 grudnia

2002 r. o zmianie ustawy o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących

Skarbowi Państwa, ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw

państwowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 240, poz. 2055),

- art. 118 k.c. oraz art. 84 ustawy z dnia 30 czerwca 1970 r. o służbie wojskowej

żołnierzy zawodowych (Dz. U. z 1997 r., Nr 10, poz. 55 ze zm.) w zw. z art. 9 ust.

1 i art. 46 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o uposażeniu żołnierzy (Dz. U. z 1992

r., Nr 5, poz. 18, ze zm.) i art. 123 § 1 pkt 1 k.c., a także

- art. 387 § 1 k.c.

W konkluzji skargi kasacyjnej strona pozwana zawarła wniosek o uchylenie

zaskarżonego wyroku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przede wszystkim trzeba podkreślić, że zgodnie z art. 39813

§ 1 k.p.c., Sąd

Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw, z

urzędu natomiast bierze pod rozwagę jedynie nieważność postępowania, co oznacza

związanie przytoczonymi w skardze kasacyjnej jej podstawami, ogólnie określonymi w

art. 3983

§ 1 k.p.c. Podstawy te determinują kierunek postępowania Sądu

Najwyższego.

Wobec wielokrotnej zmiany stanu prawnego w okresie po zwolnieniu

skarżącego ze służby wojskowej należy także poczynić zastrzeżenie, że kwestia

uprawnienia skarżącego do wypłaty ekwiwalentu pieniężnego za rezygnację z kwatery

wojskowej podlega ocenie według stanu prawnego obowiązującego w dacie

zakończenia przezeń służby wojskowej. Skoro miarodajną datą jest tu dzień 28 lutego

2003 r., to wchodzą zatem w rachubę przepisy ustawy z 22 czerwca 1995 r. o

zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Polskiej Rzeczypospolitej (t.j. Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz.

4

368; dalej jako: ustawa z 1995 r. lub ustawa o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych) w

brzmieniu nadanym przez art. 8 pkt 7 i 8 ustawy z 5 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o

zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa, ustawy o

komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych oraz niektórych innych

ustaw (Dz. U. Nr 240, poz. 2055).

Z przepisu art. 23 ust. 1 ustawy z 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych wynika,

że żołnierz zawodowy zwolniony z czynnej służby wojskowej, pełnionej jako służba

stała, zachowuje, z zastrzeżeniem ust. 2, prawo do kwatery, jeżeli nabył uprawnienia do:

emerytury wojskowej lub wojskowej renty inwalidzkiej. Z ustępu drugiego tegoż artykułu

wynika natomiast, że żołnierz zwolniony z czynnej służby wojskowej, pełnionej jako

służba stała, jeżeli nie nabył uprawnień do emerytury lub wojskowej renty inwalidzkiej, w

przypadku wypowiedzenia stosunku służbowego przez właściwy organ wojskowy z

powodu przeniesienia, przekształcenia lub likwidacji jednostki wojskowej, na skutek

restrukturyzacji Sił Zbrojnych, zachowuje prawo do zajmowanej kwatery stałej, przy

czym w tym wypadku nie stosuje się art. 58 ust. 5. W związku z przytoczoną treścią obu

przepisów, strona pozwana podkreśliła w uzasadnieniu swej skargi kasacyjnej, że Sąd

Apelacyjny naruszył także art. 23 ust. 5 ustawy, gdyż zachowanie lub nabycie uprawnień

do kwatery stwierdza, w drodze decyzji administracyjnej, dyrektor oddziału terenowego

Agencji. Pomijając zagadnienie, że zarzut został sformułowany jedynie w uzasadnieniu

skargi kasacyjnej, należy stwierdzić, że zarzut ten jest chybiony, gdyż w razie sporu

sądowego zagadnienie zachowanie lub nabycie tych uprawnień wyjaśnia i rozstrzyga

sąd.

Co się tyczy natomiast zarzutu naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 23 ust. 1 i 2

ustawy z 1995 r. o zakwaterowaniu, to również nie zasługuje on na uwzględnienie. Jest

oczywiste, że skarżący po zwolnieniu go ze służby wojskowej nie zachował prawa do

kwatery, jednakże istota sporu polega na czymś innym. Trafnie bowiem Sąd Apelacyjny

wyszedł z założenia, że w odniesieniu do powoda chodzi o sytuację przewidzianą w art.

24 ust. 4 ustawy z 1995 r. Przepis ten funkcjonalnie jest powiązany z ustępem

pierwszym tego artykułu, stąd też należy przytoczyć oba te przepisy. I tak stosownie do

art. 24 ust. 1, prawo do kwatery realizuje się na wniosek żołnierza zawodowego, o

którym mowa w art. 22 ust. 1 i 3, jak również osoby, o której mowa w art. 23 ust. 1 i 3,

zwanych dalej „osobami uprawnionymi”, przez: 1) przydział kwatery albo wypłacenie

ekwiwalentu pieniężnego w zamian za rezygnację z kwatery. W myśl natomiast art. 24

ust. 4, jeżeli do czasu zwolnienia z zawodowej służby wojskowej pełnionej jako służba

5

stała żołnierzowi nie przydzielono kwatery lub nie wypłacono ekwiwalentu, o którym

mowa w ust. 1 pkt 2, z dniem zwolnienia ze służby wypłaca się mu ten ekwiwalent.

Przepis art. 47 stosuje się odpowiednio. Jak zatem widać w analizie prawnej problemu

uwzględnić poza tym trzeba regulację zawartą w art. 47 omawianej ustawy. Istotne są

dwa przepisy: ust. 1 oraz ust. 7. Zgodnie z ust. 1 tego artykułu, ekwiwalent pieniężny, o

którym mowa w art. 24 ust. 1 pkt 2, wypłaca się na podstawie umowy zawartej między

dyrektorem oddziału rejonowego Agencji a osobą uprawnioną. Z przepisu art. 47 ust. 7

wynika z kolei, że żołnierz zawodowy, który otrzymał ekwiwalent pieniężny i został

zwolniony z zawodowej służby wojskowej bez zachowania prawa do kwatery, jest

obowiązany, z wyłączeniem przypadku, o którym mowa w art. 23 ust. 2, zwrócić

otrzymany ekwiwalent według stawek obowiązujących w dniu zwolnienia z zawodowej

służby wojskowej, w wypadku zwolnienia: 1) w okresie służby obowiązkowej - w całości,

2) po tym okresie - za lata kalendarzowe brakujące do nabycia uprawnień emerytalnych.

Podzielić należy pogląd Sądu Apelacyjnego, że analiza art. 47 ust. 1 i 7 w zw. z

art. 23 ust. 2 i art. 24 ust. 4 ustawy z 1995 r. prowadzi do wniosku, że tylko żołnierz,

który zakończył służbę wojskową w inny sposób niż określony w art. 23 ust. 2 i który nie

nabył zarazem uprawnień emerytalnych lub rentowych, traci prawo do kwatery stałej, a

także wypłaconego już ekwiwalentu pieniężnego. Ekwiwalent ten musi wówczas

zwrócić. Oznacza to, że we wszelkich innych wypadkach żołnierz zachowuje prawo do

niewypłaconego ekwiwalentu, jeżeli tylko mamy do czynienia z sytuacją określoną w art.

24 ust. 4 w zw. z art. 23 ust. 2 ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych. Nie bez

znaczenia jest więc okoliczność, że przed wypłaceniem przysługującego powodowi

ekwiwalentu został on zwolniony z czynnej służby wojskowej, przy czym nie nabył on

jednocześnie uprawnień do emerytury lub wojskowej renty inwalidzkiej.

W konsekwencji takiego stanu rzeczy uwzględnić trzeba fakt, że powód

znajdował się na liście osób oczekujących na przyznanie ekwiwalentu pieniężnego i że

ekwiwalentu tego mu nie wypłacono przed zwolnieniem ze służby. Przewidziane w tym

względzie w art. 47 ust. 1 ustawy z 1995 r. roszczenie realizuje się w drodze umowy

cywilnoprawnej. Jeżeli Wojskowa Agencja Mieszkaniowa odmawia zawarcia

odpowiedniej umowy, uprawnionemu przysługuje roszczenie o jej zawarcie (art. 64 k.c.).

Uwzględnienie powództwa o zawarcie umowy kreuje z kolei roszczenie o wypłatę

ekwiwalentu (zob. uzasadnienia wyroków Sądu Najwyższego z 9 lipca 2003 r., IV CKN

320/2001, LEX 146442 i 8 marca 2005 r., IV CKN 477/04, niepubl.).

6

Reasumując dotychczasowe wywody, należy stwierdzić, że sama zasada

roszczenia powoda o zobowiązanie skarżącej do złożenia oświadczenia woli

w przedmiocie zawarcia z powodem umowy o wypłatę ekwiwalentu pieniężnego nie

budzi wątpliwości. Biorąc jednak pod rozwagę kolejny zarzut zawarty w skardze

kasacyjnej trzeba jednocześnie podkreślić, że treść końcowego rozstrzygnięcia sprawy

jest mimo wszystko zagadnieniem otwartym.

Zarzutem tym jest zarzut pominięcia przez Sąd drugiej instancji kwestii

ewentualnego przedawnienia dochodzonego roszczenia. Skarżąca twierdzi, że w myśl

art. 9 ust. 1 w zw. z art. 46 ustawy z 17 grudnia 1974 r. o uposażeniu żołnierzy (Dz. U. z

2002 r. Nr 76, poz. 693 ze zm.; z dniem 1 lipca 2004 r. tytuł tej ustawy został zmieniony

przez art. 159 pkt 1 ustawy z dnia 11 września 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy

zawodowych), roszczenie z tytułu zakwaterowania przedawnia się z upływem trzech lat

od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne. Skarżąca trafnie zauważa, że Sąd

drugiej instancji w ogóle do tego zarzutu się nie odniósł, aczkolwiek był on przez nią

zgłoszony w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji. Zważywszy, że

postępowanie apelacyjne jest kontynuacją postępowania przed sądem pierwszej

instancji, jest to oczywiste uchybienie procesowe, które mogło mieć wpływ na wynik

sprawy. Ze względu na nierozważenie omawianego zarzutu w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku, Sąd Najwyższy nie poddaje go bliższej ocenie. Trudno bowiem

byłoby przyjąć, że brak wypowiedzi Sądu drugiej instancji co do tego zarzutu oznacza, iż

tym samym Sąd ten podzielił w tym zakresie pogląd Sądu niższej instancji. Podkreślić

zaś trzeba, że Sąd Okręgowy jako Sąd pierwszej instancji oddalając powództwo przyjął

jednak, że do przedawnienia nie doszło. Dodatkowo można jeszcze zauważyć, że w

myśl art. 9 ust. 2 ustawy z 17 grudnia 1974 r. o uposażeniu żołnierzy (Dz. U. z 1992 r.

Nr 5, poz. 18 ze zm.), organ wojskowy właściwy do rozpatrywania roszczeń

z tytułu uposażenia i innych należności pieniężnych może nie uwzględnić upływu

przedawnienia, jeżeli opóźnienie w dochodzeniu roszczenia jest usprawiedliwione

wyjątkowymi okolicznościami.

Jeżeli chodzi wreszcie o zarzut naruszenia art. 387 § 1 k.c., to nie sposób do

niego się ustosunkować, ponieważ nie został on sformułowany zgodnie ze standardami

obowiązującymi w zakresie powoływania podstawy kasacyjnej dotyczącej naruszenia

prawa materialnego. Jak wynika z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c., naruszenie prawa

materialnego stanowiące podstawę skargi kasacyjnej może polegać na błędnej wykładni

przepisu lub na jego niewłaściwym zastosowaniu. Według natomiast skarżącej,

7

naruszenie art. 387 § 1 k.c. miałoby polegać na orzeczeniu o obowiązku niemożliwym

do spełnienia. Przedstawiony sposób ujęcia naruszenia prawa materialnego nie

odpowiada ustawowemu wymaganiu, co zwalnia Sąd Najwyższy od odniesienia się do

powyższego zarzutu.

Na koniec należy zauważyć, że skargą kasacyjną strona pozwana zaskarżyła

cały wyrok Sądu Apelacyjnego i w konkluzji domaga się uchylenia tego wyroku w

całości, aczkolwiek w wyroku tym częściowo powództwo zostało oddalone. Jest

oczywiste, że w tym zakresie przedmiotowym skarga kasacyjna strony pozwanej była

niedopuszczalna, stąd też należało ją częściowo odrzucić. Orzeczenie o częściowym

odrzuceniu skargi kasacyjnej znajduje podstawę art. 3986

§ 3 k.p.c.

O uchyleniu zaskarżonego wyroku w pozostałej części i przekazaniu sprawy do

ponownego rozpoznania Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.