III UK 2/10

Wyrok z dnia 18 maja 2010 r.

III UK 2/10

Skutkiem utraty domniemania konstytucyjności ustawy w konsekwencji

wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku stwierdzającego niezgodność

jej przepisu z Konstytucją, jest obowiązek zapewnienia przez sądy orzekające

w sprawach, w których przepis ten ma zastosowanie, stanu zgodnego z Kon-

stytucją wynikającego z wyroku Trybunału Konstytucyjnego.

Przewodniczący SSN Jerzy Kwaśniewski, Sędziowie SN: Małgorzata

Wrębiakowska-Marzec, Andrzej Wróbel (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 maja

2010 r. sprawy z odwołania Wiesława Z. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziału w S. o prawo do emerytury, na skutek skargi kasacyjnej odwołującego

się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 26 listopada 2009 r. [...]

1. u c h y l i ł zaskarżony wyrok w punkcie pierwszym w części uchylającej

wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Siedlcach z dnia

10 kwietnia 2008 r. [...] i zmienił ten wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że przy-

znaje ubezpieczonemu Wiesławowi Z. prawo do emerytury od dnia 30 listopada 2007

r.

2. o d d a l i ł skargę kasacyjną w pozostałym zakresie.

U z a s a d n i e n i e

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w Siedlcach (dalej jako organ ren-

towy) decyzją z dnia 22 stycznia 2008 r. odmówił Wiesławowi Z. (dalej jako wniosko-

dawca) przyznania prawa do emerytury, albowiem nie spełnił warunków określonych

w art. 27 i 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.,

dalej jako ustawa). Wnioskodawca w odwołaniu od powyższej decyzji domagał się jej

zmiany i przyznania emerytury od dnia 11 lutego 2004 r. W uzasadnieniu odwołania

2

wskazał, że zgodnie z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 październi-

ka 2007 r., P 10/07, przepis odmawiający prawa do emerytury mężczyźnie, który

ukończył 60 lat i ma 35 letni staż pracy, jest niezgodny z Konstytucją, a zatem nie-

ważny od dnia jego obowiązywania. W ocenie wnioskodawcy, nie ma przeszkód, aby

przyznać mu emeryturę od 11 lutego 2004 r., tj. od dnia, w którym spełnił warunek

ukończenia 60 lat życia, a przy tym ma wymagany staż 35 lat pracy.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Siedlcach wyrokiem

z dnia 10 kwietnia 2008 r. oddalił odwołanie wnioskodawcy uznając, że nie ma pod-

staw prawnych, aby przyznać wnioskodawcy prawo do emerytury na podstawie

dwóch przesłanek, tj. w związku z osiągnięciem wieku 60 lat oraz wykazaniem ponad

35-letniego okresu składkowego i nieskładkowego. Sąd pierwszej instancji stwierdził,

że podstawą prawną do przyznania wnioskodawcy prawa do emerytury na podstawie

tych dwóch przesłanek (wieku 60 lat oraz wykazania ponad 35-letniego okresu

składkowego i nieskładkowego) może być tylko przepis prawa materialnego zawarty

w ustawie. Na dzień wydania zaskarżonej decyzji, jak i na datę wyrokowania, brak

jest takiej regulacji prawnej w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie-

czeń Społecznych.

Wnioskodawca zaskarżył powyższy wyrok w całości apelacją, którą Sąd Ape-

lacyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 3 lipca 2008 r. [...] oddalił. Sąd Apelacyjny wska-

zał, że powoływany w apelacji wyrok Trybunału Konstytucyjnego należy do tzw. wy-

roków zakresowych. Trybunał dostrzegł pominięcie ustawodawcze czyli stan prawny,

w którym występuje niezgodny z Konstytucją wąski zakres unormowania - emerytura

w warunkach wskazanych w art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy mogła być przyznana wyłącz-

nie kobiecie, z dyskryminującym pominięciem mężczyzny. Z wyroku Trybunału Kon-

stytucyjnego nie sposób wyprowadzić szczegółowych przesłanek nabycia prawa do

emerytury dla mężczyzn w obniżonym wieku emerytalnym - innych niż to określiła

sama ustawa, a tym samym nie można wyprowadzić pozytywnego przepisu o okre-

ślonej treści. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego należy traktować jedynie jako po-

stulat i zobowiązanie skierowane do prawodawcy o ustawowe uregulowanie proble-

matyki, której wyrok dotyczy, w zakreślonym w tym celu czasie. Dopiero po uchwale-

niu przepisu przez ustawodawcę, określeniu w nim przesłanek, które należy spełnić,

aby nabyć prawo do emerytury, i po wejściu tych przepisów w życie, otwiera się dla

wnioskodawcy droga do skutecznego ubiegania się o świadczenie emerytalne. Zda-

niem Sądu Apelacyjnego innych przesłanek nabycia prawa do emerytury, które ni-

3

welowałyby dyskryminujące mężczyzn różnice w warunkach nabywania prawa do

emerytury, nie można dopatrzyć się w unormowaniach konstytucyjnych. Przepis art.

32 Konstytucji traktuje o równości wszystkich wobec prawa i zakazie dyskryminacji,

ale co do zakresu i formy zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy

ze względu na chorobę lub inwalidztwo oraz po osiągnięciu wieku emerytalnego od-

syła do ustawy (art. 67 ust. 1 Konstytucji). Konstytucja RP daje więc ustawodawcy

swobodę w kształtowaniu uprawnień z zakresu zabezpieczenia społecznego. Sąd

Apelacyjny zważył, że w dacie orzekania nastąpiła zmiana art. 29 ust. 1 ustawy -

ustawą z dnia 28 marca 2008 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Fundu-

szu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 67, poz. 411). Zmiana stanu prawnego na-

stąpiła wskutek realizacji powołanego przez Sąd pierwszej instancji wyroku Trybu-

nału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2007 r. W sprawach z zakresu ubezpie-

czeń społecznych sądy dokonują kontroli decyzji według stanu prawnego z daty jej

wydania. Stan prawny obowiązujący w tej dacie, czyli w styczniu 2008 r., nie pozwa-

lał organowi rentowemu na ustalenie wnioskodawcy prawa do emerytury, zatem

wyrok wydany przez Sąd pierwszej instancji, którego zadaniem było zbadanie za-

sadności i legalności wydanej decyzji, jest prawidłowy.

Wnioskodawca zaskarżył powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego w całości

skargą kasacyjną.

Wyrokiem z dnia 7 maja 2009 r. Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu Apelacyj-

nego w Lublinie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania temu Sądowi. W

uzasadnieniu wyroku Sąd Najwyższy wyjaśnił, że stan prawny w zakresie prawa do

emerytury mężczyzn urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r. zmienił się z dniem

ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego, w ten między innymi sposób, że z

dniem tym ustało domniemanie konstytucyjności przepisu art. 29 ust. 1 ustawy, a w

rezultacie sądy orzekające w sprawie takiej jak sprawa ubezpieczonego powinny

uczynić wszystko, co leży w zakresie ich kompetencji, aby przywrócić stan zgodny z

Konstytucją. Następnie Sąd Najwyższy wyjaśnił, że zgodnie z wyrokiem Sądu Naj-

wyższego z dnia 2 sierpnia 2007 r., III UK 25/07, w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych, sąd ocenia legalność decyzji rentowej według stanu rzeczy w chwili jej

wydania, jednakże w uzasadnionych sytuacjach, kiedy przesłanka prawa do renty

dotycząca wymaganego stażu ubezpieczeniowego spełni się w sposób pewny w dniu

wydania zaskarżonej decyzji, sąd może przyznać ubezpieczonemu świadczenie (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2002 r., II UKN 13/01, OSNP 2003 nr 22,

4

poz. 549). Nawet gdyby uznać, że organ rentowy jest obowiązany do ścisłego i bez-

względnego przestrzegania przepisu art. 29 ust. 1 ustawy, który w dniu rozstrzygania

sprawy wnioskodawcy nie stwarzał - zgodnie z jego brzmieniem - podstaw do przy-

znania wnioskodawcy prawa do emerytury, to ograniczenie takie nie dotyczy sądu

pracy i ubezpieczeń społecznych, który - rozpoznając sprawę taką jak sprawa wnio-

skodawcy po dniu ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego stwierdzającego

jego niekonstytucyjność - jest obowiązany do podejmowania wszelkich, leżących w

jego kompetencji środków mających ma celu przywrócenie stanu zgodnego z Kon-

stytucją, czyli zapewnienie osobom znajdującym się w takiej jak skarżący sytuacji

materialnoprawnej i procesowej, niedyskryminacyjnego traktowania w zakresie usta-

lania prawa do emerytury. Sąd Najwyższy podzielił pogląd Sądu Apelacyjnego,

zgodnie z którym przepisy Konstytucji nie mogą stanowić podstawy prawnej ustale-

nia ubezpieczonemu prawa do emerytury, jednakże wskazał, że zarówno z treści

wyroku Trybunału Konstytucyjnego, jak i treści nowego przepisu art. 29 ust. 1 ustawy

wynika jednoznacznie, że to Trybunał Konstytucyjny w sentencji orzeczenia sformu-

łował przesłanki niedyskryminacyjnego ustalania prawa do emerytury mężczyznom

(osiągnięcie wieku 60 lat i wykazanie 35-letniego okresu składkowego i nieskładko-

wego). Wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego, ustawodawca nie dysponował w tym

zakresie „swobodą w kształtowaniu uprawnień z zakresu ubezpieczenia społeczne-

go”, ponieważ te przesłanki wymienione w sentencji wyroku Trybunału zostały wpro-

wadzone ustawą nowelizującą wprost do treści art. 29 ust. 1 ustawy. Z uzasadnienia

decyzji organu rentowego i zapadłych w sprawie orzeczeń Sądów obu instancji wyni-

ka zaś, że ubezpieczony spełnił powyższe przesłanki w dniu złożenia wniosku o

ustalenie prawa do emerytury, co Sądy powinny były wziąć pod rozwagę przy rozpo-

znaniu sprawy, stosując zgodną z Konstytucją wykładnię art. 29 ust. 1 w brzmieniu

obowiązującym w okresie od dnia ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego do

dnia wejścia w życie ustawy zmieniającej lub - co odnosi się do Sądu drugiej instancji

- stosując wprost przepis art. 29 ust. 1 w nowym brzmieniu obowiązującym w dniu

wydania przez ten Sąd zaskarżonego niniejszą skargą kasacyjną wyroku.

Sąd Apelacyjny w Lublinie, rozpoznając sprawę po uchyleniu poprzedniego

orzeczenia przez Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 26 listopada 2009 r. [...] uchylił

zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w Siedlcach z 10 kwietnia 2008 r. [...] i umorzył

postępowanie w zakresie prawa do emerytury wnioskodawcy od dnia 8 maja 2008 r.

W uzasadnieniu powyższego wyroku Sąd Apelacyjny uznał za usprawiedliwione za-

5

rzuty apelacji tylko w zakresie dotyczącym ustalenia prawa do emerytury od dnia 8

maja 2008 r., to jest od daty wejścia w życie nowej treści art. 29 ust. 1 pkt 2 ustawy,

jednakże postępowanie w tym zakresie należało umorzyć, gdyż w toku postępowania

sądowego organ rentowy ustalił wnioskodawcy prawo do emerytury od dnia 8 maja

2008 r. W zakresie dotyczącym ustalenia prawa do emerytury za okres poprzedzają-

cy tę datę, to jest od 11 lutego 2004 r., Sąd Apelacyjny uznał, że apelację należy od-

dalić, ponieważ dopiero zmiana stanu prawnego od dnia 8 maja 2008 r. umożliwiła

ubezpieczonemu nabycie prawa do świadczenia w oparciu o przesłanki ukończenia

wieku 60 lat oraz legitymowania się 35-letnim okresem składkowym i nieskładkowym.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego brak podstaw do ustalenia prawa do emerytury za

okres wcześniejszy, zatem nie ma potrzeby prowadzenia szczegółowych rozważań

dotyczących problematyki związanej ze stwierdzeniem niekonstytucyjności przepi-

sów prawa.

Wnioskodawca zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skarga kasacyjną w cało-

ści i wniósł o jego uchylenie oraz o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w Siedlcach

z 10 kwietnia 2008 r. w całości i przyznanie wnioskodawcy prawa do emerytury od

dnia 11 lutego 2004 r. Zaskarżonemu wyrokowi wnioskodawca zarzucił naruszenie

art. 29 ust. 1 pkt 2 ustawy, art. 32 i 33 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 39820

k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna wnioskodawcy ma uzasadnione podstawy. Sąd Apelacyjny

w sposób rażący naruszył przepis art. 39820

k.p.c., orzekając w sposób sprzeczny z

wykładnią przepisów prawa dokonaną przez Sąd Najwyższy w wyroku uchylającym

wcześniejsze orzeczenie Sądu drugiej instancji w niniejszej sprawie. Z wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 7 maja 2009 r. [...] wynika jednoznacznie, że z dniem ogłoszenia

sentencji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2007 r., P 10/07,

to jest z dniem 30 października 2007 r., przepis art. 29 ust. 1 ustawy - w brzmieniu

obowiązującym na dzień wydania decyzji przez organ rentowy w niniejszej sprawie -

utracił domniemanie zgodności z art. 32 i 33 Konstytucji RP w zakresie, w jakim nie

przyznaje prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym mężczyźnie, który

osiągnął wiek 60 lat i co najmniej 35-letni okres składkowy i nieskładkowy. Z powoła-

nego powyżej wyroku Sądu Najwyższego wynika również, że konsekwencją utraty

domniemania konstytucyjności w powyższym zakresie jest obowiązek zapewnienia

6

przez sądy, orzekające w sprawie takiej jak sprawa wnioskodawcy, stanu zgodnego

z Konstytucją RP poprzez zastosowanie wobec mężczyzn niedyskryminacyjnych

przesłanek ustalenia prawa do emerytury, to jest przesłanki osiągnięcia wieku 60 lat

oraz przesłanki 35-letniego okresu składkowego i nieskładkowego. Jak wskazano w

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2009 r., III UK 96/08, Sąd drugiej instancji

powinien zastosować wprost przepis art. 29 ust. 1 w nowym brzmieniu obowiązują-

cym w dniu wydania przez ten Sąd wyroku z dnia 3 lipca 2008 r. [...], ze skutkiem od

daty złożenia wniosku o emeryturę przez wnioskodawcę, który to wniosek został zło-

żony po publikacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Tymczasem Sąd Apelacyjny,

przytaczając treść art. 39820

k.p.c. i podkreślając związanie wykładnią przepisów

dokonaną w wyroku kasatoryjnym przez Sąd Najwyższy, wydał wyrok w sposób

rażąco odbiegający od interpretacji przyjętej przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7

maja 2009 r. [...], odmawiając zastosowania art. 29 ust. 1 ustawy w nowym brzmieniu

do wniosku złożonego w dniu 30 listopada 2007 r.

Z tych samych powodów za oczywiście uzasadniony należy uznać zarzut na-

ruszenia art. 29 ust. 1 pkt 2 ustawy, gdyż z ustalonego w sprawie stanu faktycznego

wynika, że wnioskodawca spełnił opisane powyżej przesłanki wieku i stażu ubezpie-

czeniowego w dniu złożenia wniosku o ustalenie prawa do emerytury.

Ponieważ podstawa naruszenia prawa materialnego jest oczywiście uzasad-

niona, zaś naruszenie przepisów prawa procesowego w niniejszej sprawie polega na

wydaniu przez Sąd drugiej instancji orzeczenia sprzecznego z wykładnią dokonaną

przez Sąd Najwyższy w wyroku uchylającym wcześniejszy wyrok Sądu drugiej in-

stancji w tej samej sprawie, Sąd Najwyższy przyznaje wnioskodawcy prawo do eme-

rytury od dnia 30 listopada 2007 r., to jest od dnia złożenia wniosku o emeryturę. W

dacie tej wnioskodawca spełnił przesłanki nabycia prawa do emerytury określone w

przepisie art. 29 ust. 1 ustawy, w brzmieniu obowiązującym od dnia 8 maja 2008 r.,

które to przesłanki powinny znaleźć zastosowanie przy rozpoznawaniu wniosku o

przyznanie prawa do emerytury złożonego po opublikowaniu sentencji wyroku Try-

bunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2007 r., P 10/07.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.

========================================