II UK 380/09

Sygn. akt II UK 380/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 maja 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

w sprawie z wniosku A. J. Sp. z o.o.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanego M. B.

o ubezpieczenie społeczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 26 maja 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 25 czerwca 2009 r.,

oddala skargę.

Uzasadnienie

Wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 25 czerwca 2009 r. oddalona została

apelacja „A. J.”, spółki z o.o. od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 lutego 2009 r., oddalającego jej odwołanie od

2

decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, stwierdzającej, że zainteresowany M.

B. nie podlega ustawodawstwu polskiemu w zakresie ubezpieczeń społecznych w

czasie jego pracy we Francji.

Wskazując jako podstawę rozstrzygnięcia przepisy Rozporządzenia Rady

(EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów

zabezpieczenia społecznego w stosunku do pracowników najemnych, osób

prowadzących działalność na własny rachunek oraz ich rodzin przemieszczających

się we Wspólnocie (Dz.Urz. WE z 5 lipca 1971 r., L 149, s. 2 ze zm.), Sąd

zaznaczył, że stosownie do art. 13 ust. 2a Rozporządzenia, pracownik najemny

zatrudniony na terytorium jednego Państwa Członkowskiego podlega

ustawodawstwu tego Państwa, nawet jeżeli zamieszkuje w innym Państwie, lub gdy

przedsiębiorca lub pracodawca, który go zatrudnia ma zarejestrowaną siedzibę lub

miejsce prowadzenia działalności na terytorium innego Państwa. Zachowanie

ubezpieczenia w Państwie miejsca zamieszkania powiązał więc z ustaleniem, czy

zainteresowany został delegowany w celu wykonywania pracy na terytorium innego

Państwa w rozumieniu art. 14 ust. 1 lit. a Rozporządzenia. Uwzględniając

interpretację tego przepisu w Decyzji Komisji Administracyjnej WE ds.

zabezpieczenia socjalnego pracowników migrujących z dnia 13 grudnia 2000 r. nr

181 w sprawie oddelegowania pracowników (Dz.Urz. WE z 14 grudnia 2001 r., L

329, s. 73), wytworzonym przez Komisję Administracyjną „Praktycznym

przewodniku dotyczącym oddelegowania pracowników w Państwach

Członkowskich Unii Europejskiej, Europejskiego Obszaru Gospodarczego i

Szwajcarii" oraz w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości,

zaznaczył, że pracownik nadal podlega dotychczasowemu ustawodawstwu na

podstawie art. 14 ust. 1a rozporządzenia, jeżeli łącznie spełnione są przesłanki:

okres oddelegowania nie przekracza 12 miesięcy, pracownik nie został wysłany w

zastępstwie innego pracownika, utrzymany jest stosunek zależności wobec

przedsiębiorstwa wysyłającego podczas trwania całego okresu oddelegowania,

praca jest wykonywana na rzecz i w interesie przedsiębiorstwa oddelegowującego.

Podkreślił też, że istotnym warunkiem zawartym w decyzji nr 181, wynikającym z

wytycznych Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, jest wymaganie, aby

3

przedsiębiorstwo wysyłające prowadziło znaczącą część działalności na obszarze

państwa wysyłającego (działalność gospodarczą „godną odnotowania”).

Wobec stwierdzenia, że żaden z pracowników skarżącej spółki, poza

administracją, nie wykonywał pracy na terenie Polski, gdyż spółka prowadziła w

Polsce działalność polegającą wyłącznie na zatrudnianiu pracowników w celu ich

natychmiastowego delegowania do pracy we Francji, nie realizowała żadnych

umów z klientami w Polsce i nie osiągała w Polsce żadnych dochodów, a

uzyskiwała dochody z umów zawieranych z przedsiębiorstwami francuskimi, uznał,

że nie został spełniony warunek prowadzenia działalności „godnej odnotowania” w

państwie wysyłającym.

Skarga kasacyjna „A. J.” została oparta na podstawie naruszenia art. 14 ust

1 lit. a rozporządzenia przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że

wnioskodawca nie prowadził działalności na terenie Polski i tym samym, że nie

spełnił warunków delegowania pracowników umożliwiających pozostawienie

swoich pracowników w polskim systemie ubezpieczeń społecznych. Za

nieprawdziwe skarżący uznał stwierdzenie, że na działalność spółki terenie Polski

„w rzeczywistości sprowadza się do administrowania sprawami wewnętrznymi

spółki", gdyż spółka „A. J.” ma na terenie Polski dwa biura: w W. i w R., a

pracownicy zatrudnieni na terenie Polski zajmują się także pozyskiwaniem nowych

klientów i rozwijaniem działalności gospodarczej Spółki.

Skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku oraz wyroku

Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania, ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie apelacji.

Wskazał, że w przypadku M. B. zostały spełnione wszystkie warunki

wskazane w art. 14 ust. 1a Rozporządzenia, bowiem został zatrudniony na

podstawie umowy o pracę, oddelegowany do pracy za granicę na okres nie

przekraczający 12 miesięcy, nie został tam oddelegowany w miejsce innej osoby,

której okres oddelegowania upłynął. Podniósł również, że niekorzystne dla

pracownika jest obejmowanie ubezpieczeniem społecznym Państwa zatrudnienia

przez okres krótszy niż 12 miesięcy, który nie daje podstawy do żądania wypłaty

części emerytury lub renty przez to Państwo (art. 48 Rozporządzenia). Zarzucił, że

Sąd Apelacyjny, warunkując posługiwanie się przepisami dotyczącymi

4

oddelegowania tym, aby przedsiębiorstwo prowadziło znaczną część działalności

na obszarze państwa wysyłającego, oparł się na kryteriach wskazanych przez akt

prawny niższego rzędu (Decyzja) oraz na publikacji niebędącej aktem prawnym

(„Praktyczny poradnik”). Wskazał, że Europejski Trybunał Sprawiedliwości w

wyroku z dnia 10 lutego 2000 r. (sprawa Fitzwilliam) stwierdził, że użycie przez

europejskiego prawodawcę pojęcia „prowadzić działalność godną odnotowania w

kraju wysyłającym" nie oznacza, iż w kraju oddelegowującym działalność

przedsiębiorstwa musi mieć charakter przeważający.

Skarżący podniósł także, że Sąd nie wziął pod uwagę przepisów ustawy z

dnia 9 lipca 2003 r. o zatrudnianiu pracowników tymczasowych (Dz.U. 2003 r. Nr

166 poz. 1608) stanowiącej podstawę działalności spółki „A. J.", która jest agencją

pracy tymczasowej i zatrudnia pracowników tymczasowych na podstawie umowy o

pracę na czas określony lub umowy o pracę na czas wykonania określonej pracy,

co oznacza, że jest ich pracodawcą, choć wykonują pracę na rzecz i pod

kierownictwem tzw. pracodawcy użytkownika.

Wskazał też, że w podobnej sprawie Sąd Okręgowy wyrokiem z 29 maja

2009 r., uwzględnił odwołanie pracownika i orzekł, iż w czasie delegowania

podlegał ustawodawstwu polskiemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut skargi dotyczący nieprawdziwości ustalenia, że „. J.”, sp. z o.o.

prowadzi na terytorium Polski działalność „w rzeczywistości sprowadzającą się do

administrowania sprawami wewnętrznymi spółki" należy pominąć jako

niedopuszczalny (art. 3983

§ 3 k.p.c.), co sprowadza spór – wobec oparcia skargi

na pierwszej podstawie – do zastosowania art. 14 ust. 1 Rozporządzenia Rady

(EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów

zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących

działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się

we Wspólnocie (zwanego dalej Rozporządzeniem). W pierwszej kolejności należy

zauważyć, że objęta sporem kwestia ustalenia ustawodawstwa właściwego w

rozumieniu przepisów rozporządzenia została uregulowana w art. 13–17, które

5

tworzą zamknięty i jednorodny system norm kolizyjnych, służących nie tylko

rozwiązywaniu problemów w sytuacji, w której zastosowanie znajdowałyby przepisy

więcej aniżeli jednego państwa członkowskiego, ale również unikaniu sytuacji, w

których osoby objęte zakresem podmiotowym wspólnotowej regulacji byłyby

pozbawione ochrony z ubezpieczenia społecznego, ponieważ nie stosowałby się do

nich żaden z przepisów prawa krajowego. Trzeba przypomnieć, że zgodnie z

generalną zasadą wspólnotowej koordynacji ubezpieczeń społecznych, ustalanie

ustawodawstwa właściwego odbywa się zgodnie z zasadami miejsca wykonywania

pracy (lex loci laboris) oraz podlegania ustawodawstwu jednego państwa. W

stosunku do pracowników najemnych zasadę ubezpieczenia w miejscu

wykonywania pracy stosuje się z uwzględnieniem wyjątków i sytuacji

szczególnych, Zastosowanie wyjątku przewidzianego w art. 14 ust. 1 lit. a jest

uzależnione od stwierdzenia, że pracownik zwykle zatrudniony (przynależny do

przedsiębiorstwa) na terytorium Państwa Członkowskiego został skierowany do

wykonywania pracy na terytorium innego Państwa Członkowskiego na

przewidywany okres nieprzekraczający dwunastu miesięcy i nie w miejsce innej

osoby, której okres skierowania upłynął.

W samym pojęciu „wysłania, delegowania” mieści się przyporządkowanie

organizacyjno-prawne przedsiębiorstwa wysyłającego do terytorium, z którego

wysyła pracowników. Ten aspekt uwzględnia podejmowana jednomyślnie i

ogłaszana w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej wykładnia art. 14 ust. 1a

Rozporządzenia 1408/71 ujęta w Decyzji Nr 181 Komisji Administracyjnej ds.

Zabezpieczenia Społecznego, wydanej na podstawie art. 81 Rozporządzenia

1408/71. Punkt 3 Decyzji dotyczy szczególnej sytuacji, w której pracownik został

zatrudniony wyłącznie w celu oddelegowania do innego przedsiębiorstwa w

Państwie Członkowskim. Poza istnieniem więzi pracowniczej wymaga się wtedy, by

przedsiębiorstwo delegujące „zwykle” prowadziło działalność na terenie państwa, z

którego pracownik został oddelegowany. Ponadto stwierdza się, że chodzi o

działalność „godną odnotowania” w kraju delegującym, w związku z czym

konieczne jest wyjaśnienie pojęć „działalność zwykle prowadzona” i „działalność

godna odnotowania” w kraju delegującym. W tym celu uzasadnione jest

6

wykorzystanie orzecznictwa Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości oraz

wykładni dokonanej przez Komisję Administracyjną.

Komisja sporządziła „Praktyczny Przewodnik Dotyczący Oddelegowania

Pracowników w Państwach Członkowskich Unii Europejskiej, Europejskiego

Obszaru Gospodarczego i Szwajcarii”. Akt ten nie ma charakteru normatywnego,

może być jednak traktowany jako źródło wykładni autentycznej i być pomocny w

interpretacji przepisów rozporządzenia oraz Decyzji. W punkcie 6 Przewodnika

stwierdza się, że w przypadku agencji pracy czasowej mogą występować liczne

niewłaściwe praktyki i nadużycia przy wysyłaniu ofert (zjawisko firm będących

jedynie „skrzynkami pocztowymi”), natomiast w odniesieniu do sformułowania

(Decyzji) „prowadzić znaczącą część działalności na obszarze” państwa

wysyłającego stwierdzono, że prowadzenie w tym państwie wyłącznie działań

związanych z zarządzaniem wewnętrznym nie będzie już stanowiło uzasadnienia

dla stosowania przepisów dotyczących oddelegowania. Sądy krajowe nie są co

prawda związane wykładnią dokonaną przez Komisję w Decyzji ani tym bardziej w

„przewodniku”, gdyż zgodnie z art. 81a rozporządzenia 1408/71 uprawnienia w

zakresie wykładni są wykonywane bez uszczerbku dla uprawnień władz, instytucji i

osób zainteresowanych do korzystania z procedur i sądownictwa przewidzianych

przez ustawodawstwo Państw Członkowskich, przez Rozporządzenie i przez

Traktat (por. stanowisko Rzecznika Generalnego do sprawy Romano, ECR

1981/1259), mogą jednak przyjąć taką interpretację, tym bardziej, że interpretacja

przyjęta przez Komisję jest akceptowana w praktyce orzeczniczej Europejskiego

Trybunału Sprawiedliwości.

Co do obu wymienionych przesłanek wypowiadał się Europejski Trybunał

Sprawiedliwości. W wyroku z dnia 17 grudnia 1970 r. w sprawie S.A.R.L. Manpower

przeciwko Caisse Primaire d"Assurance Maladie, Strassburg (ECR 1970/1251) na

gruncie poprzedniego rozporządzenia Nr 3, rozstrzygnął o możliwości jego

stosowania do delegowanych pracowników agencji pracy tymczasowej, jednak

zwrócił uwagę, że powoływanie się na trudności z krótkotrwałym przemieszczaniem

się mogłoby być nadużywane przez przedsiębiorstwa, które zajmują się wyłącznie

delegowaniem pracowników do innych państw członkowskich i wykorzystywaniem

różnic w systemach ubezpieczenia społecznego. Na ten aspekt Trybunał wyraźnie

7

zwrócił uwagę w późniejszym orzecznictwie, w szczególności w wyroku z dnia 10

lutego 2000 r., w sprawie Fitzwilliam Executive Search Ltd (C-202/97, ECR

2000/2/l-00883), w którym stwierdził, że art. 14 ust. 1a rozporządzenia Nr 1408/71,

w wersji skodyfikowanej rozporządzeniem nr 2001/83, powinien być interpretowany

w ten sposób, iż w celu skorzystania z przywileju przyznanego przez ten przepis

(ustanawiający odstępstwo od reguły, zgodnie z którą osoba podlega

ustawodawstwu Państwa Członkowskiego, na którego terytorium jest zatrudniona,

zezwala przedsiębiorstwu, w którym jest ona zwykle zatrudniona, na utrzymywanie

rejestracji tej osoby w systemie zabezpieczenia społecznego Państwa

Członkowskiego, na którego terytorium przedsiębiorstwo ma siedzibę)

przedsiębiorstwo pracy tymczasowej, które przekazuje czasowo pracowników z

jednego Państwa Członkowskiego do dyspozycji przedsiębiorstwom mającym

siedzibę w innym Państwie Członkowskim, musi zwykle wykonywać swą

działalność w tym pierwszym Państwie. Warunek ten jest spełniony, jeżeli

przedsiębiorstwo stale wykonuje znaczącą działalność w Państwie, w którym ma

siedzibę. W kolejnym wyroku z dnia 9 listopada 2000 r. w sprawie Josef Plum (C-

404/98, ECR 2000/11A/l-09379) jednoznacznie stwierdzono, że zastosowanie art.

14 ust. 1a rozporządzenia Nr 1408/71, zmienionego i uaktualnionego przez

rozporządzenie nr 2001/83, nie dotyczy pracowników przedsiębiorstwa z siedzibą w

jednym Państwie Członkowskim, wysyłanych do pracy na terytorium innego

Państwa Członkowskiego, w którym poza czysto wewnętrznymi działaniami

zarządzającymi, to przedsiębiorstwo prowadzi całą swoją działalność. Pracownicy

takiego przedsiębiorstwa podlegają zatem ustawodawstwu zabezpieczenia

społecznego Państwa Członkowskiego, na którego terytorium rzeczywiście pracują.

Stanowisko takie zostało wyrażone także w sprawie Manpower i jest akceptowane

w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. postanowienie z dnia 8 marca 2010 r., II

UK 23/10, niepublikowane).

Mając na względzie, że pracownicy zamieszkali w Polsce byli zatrudniani

wyłącznie w celu wykonywania pracy we Francji przez spółkę, której zarząd nie

przebywa na terenie Polski i która na terenie Polski nie realizowała żadnych umów

z podmiotami polskimi, nie osiągała też żadnych dochodów, należało stwierdzić

brak przesłanek uzasadniających zastosowanie z art. 14 ust. 1a lit. a i włączenia

8

pracowników skarżącego do polskiego ubezpieczenia społeczna w spornym

okresie wykonywania przez nich pracy we Francji.

Trafnie skarżący wskazał, że celem art. 48-51 TWE jest zapewnienie, aby

pracownicy nie tracili w rezultacie wykorzystania prawa do swobodnego przepływu -

korzyści należnych im z zabezpieczenia społecznego na mocy ustawodawstwa

danego państwa członkowskiego, gdyż takie konsekwencje mogłyby zniechęcić

pracowników Wspólnoty do korzystania z prawa do swobodnego przepływu i

tworzyłyby przeszkodę na drodze tej swobody (orzeczenie wstępne z dnia 20

września 1994 r., C-12/93, Holandia przeciwko A. Drake, ECR 1994/1-4337),

jednak że nie polega to na pomijaniu treści prawa. Sposób zapobieżenia takiemu

negatywnemu skutkowi wskazał Europejski Trybunał Sprawiedliwości w orzeczeniu

z dnia 17 maja 1984 r., 101/83 (Brusse - Holandia, ECR1983/1-2223), powołując

się na art. 17 Rozporządzenia Nr 1408/71.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).