II UK 21/10

Sygn. akt II UK 21/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 1 czerwca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Halina Kiryło (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Myszka

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z wniosku B. L.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę z tytułu pracy w szczególnych warunkach,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 1 czerwca 2010 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 7 października 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu - Sądowi Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych […], pozostawiając temu sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 31 marca 1998 r. odmówił

ubezpieczonemu B. L. prawa do emerytury, z tytułu pracy w szczególnych

warunkach z uwagi na niewykazanie przez wnioskodawcę wymaganego 15 letniego

okresu zatrudnienia w tychże warunkach.

W odwołaniu od powyższej decyzji ubezpieczony domagał się jej zmiany i

przyznania skarżącemu spornego świadczenia. Motywując swoje pretensje

zarzucił, iż do stażu pracy w szczególnych warunkach, uprawniającego do

emerytury należy zaliczyć okres zatrudnienia odwołującego się na stanowisku

palacza od 2 lipca 1979 r. do 31 czerwca 1981 r. oraz przy magazynowaniu,

przepompowywaniu, przeładunku, transporcie i dystrybucji ropy naftowej i jej

produktów od 1 lipca 1981 r. do 31 maja 1993 r.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 12

grudnia 2008 r. zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał ubezpieczonemu B. L. prawo

do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach począwszy od dnia 8 lutego

2008 r.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że B. L., urodzony 8 lutego 1948 r., złożył w

Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych wniosek emerytalny, dokumentując 29 lat, 8

miesięcy i 18 dni okresów składkowych i nieskładkowych, z czego organ rentowy

uwzględnił ubezpieczonemu jedynie 8 lat, 9 miesięcy i 1 dzień jako okres pracy w

szczególnych warunkach i zaskarżoną decyzją odmówił mu prawa do

przedmiotowego świadczenia. Okolicznością sporną pozostawał charakter

zatrudnienia wnioskodawcy w okresach: 1/ od 2 lipca 1979 r. do 31 czerwca 1981 r.

na stanowisku murarza – palacza, gdyż łączona formuła tegoż stanowiska

wyklucza (w ocenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych) przyjęcie, iż w tym okresie

ubezpieczony stale i w pełnym wymiarze czasu wykonywał pracę palacza i 2/ od 1

lipca 1981 r. do 31 maja 1993 r. na stanowisku ślusarza remontowego –

smarownika z uwagi na niewymienienie tego stanowiska w przepisach resortowych.

Z poczynionych przez Sąd Okręgowy ustaleń wynika, iż w okresie od 2 lipca

1979 r. do 28 lutego 1995 r. B. L. był zatrudniony w Fabrykach Mebli w C., której

następcą prawnym jest powstała w wyniku prywatyzacji przedsiębiorstwa

3

państwowego „K. – C. Fabryka Mebli” Spółka z o.o. Ubezpieczony posiada

kwalifikacje do pracy na stanowisku palacza, gdyż ukończył specjalny kurs, a

wcześniej zatrudniony był w takim charakterze w Zakładach Przemysłu Drzewnego

w C. (następnie: „H. – Pol Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Handlowe”) od 14 lipca

1970 r. do 13 kwietnia 1979 r. W początkowym okresie zatrudnienia we

wspomnianej fabryce mebli od 2 lipca 1979 r. do 31 czerwca 1981 r. odwołujący

się stale i w pełnym wymiarze czasu wykonywał pracę palacza wysokoprężnych

parowych kotłów przemysłowych. W tym okresie nigdy nie świadczył on pracy w

charakterze murarza. Począwszy od dnia 1 lipca 1981 r. ubezpieczony podjął

zatrudnienie jako smarownik maszyn i urządzeń. Na wyposażeniu zakładu

znajdowała się duża liczba urządzeń i maszyn wykorzystywanych w procesie

produkcyjnym, wymagających stałej konserwacji i smarowania za pomocą

odpowiednich środków chemicznych oraz dolewania do nich olejów technicznych.

Odwołujący się był jedyną osobą w fabryce zajmującą się tymi czynnościami. Z

tego powodu narażony był na ciągły kontakt z substancjami chemicznymi, ropą

naftową i jej pochodnymi, pobierając je z magazynu zakładowego, przechowując w

magazynku podręcznym, przepompowywując przy użyciu pompy ręcznej do

mniejszych pojemników i wreszcie realizując czynności związane ze smarowaniem

i konserwacją maszyn i urządzeń do produkcji mebli. Z tytułu wykonywanych robót

ubezpieczony podlegał Działowi Głównego Mechanika odpowiedzialnego za

utrzymanie maszyn w ruchu. Zajęcia te wypełniały cały dobowy wymiar czasu pracy

odwołującego się. Nie realizował on innych zadań poza tymi, które odpowiadały

stanowisku palacza a potem smarownika. Wprawdzie w dokumentacji osobowej, w

tym w angażach i świadectwach pracy, pracodawca określał powierzane załodze

stanowiska jako łączone, jednakże czynił to w celu uniknięcia dokonywania

wypowiedzenia zmieniającego w razie konieczności przesunięcia pracownika do

innych zajęć, a także dla umożliwienia przyznawania wyższych wynagrodzeń.

Formalny angaż mógł więc nie odpowiadać rodzajowo wykonywanej przez

zainteresowanego pracy.

Analizując zasadność roszczeń odwołującego się w kontekście art. 32 ust.

1, 2 i 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.)

4

oraz przepisów § 2 i § 4-8a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) Sąd

pierwszej instancji stwierdził, że skarżący spełnia wszystkie przesłanki nabycia

prawa do spornego świadczenia, gdyż ukończył 60 rok życia, posiada ponad 25

letni okres składkowy i nieskładkowy oraz legitymuje się co najmniej 15 letnim

stażem pracy w szczególnych warunkach, do którego należy zaliczyć sporny okres

pracy wymienionej w wykazie A dziale XIV zatytułowanym „Prace różne” pod

pozycją (prace niezautomatyzowane palaczy rusztowych kotłów parowych lub

wodnych typu przemysłowego) i w dziale IV zatytułowanym „W chemii” pod

pozycją 19 (przetwórstwo, magazynowanie przepompowywanie, przeładunek,

transport oraz dystrybucja ropy naftowej i jej produktów), wykonywanej stale i w

pełnym wymiarze czasu. Wprawdzie praca smarownika wymieniona jest w dziale

noszącym nazwę: „W chemii”, a fabryka mebli nie należy do zakładów pracy

przemysłu chemicznego, jednakże produkcja mebli zaliczana jest do kategorii

przemysłu lekkiego w rozumieniu zarządzenia Ministra Przemysłu Chemicznego i

Lekkiego z dnia 7 lipca 1987 r. w sprawie prac wykonywanych w szczególnych

warunkach w zakładach resortu przemysłu chemicznego i lekkiego (Dz.Urz. Nr 4 z

1987 r.). Okoliczność niezgodności wykazu, w którym wymieniona jest praca

ubezpieczonego z wykazem, pod który miałby podlegać zatrudniający go zakład, a

na jaki powołuje się organ rentowy, nie ma znaczenia wobec orzeczenia Trybunału

Konstytucyjnego wydanego w sprawie sygn. P 17/03. W wyroku tym Trybunał

Konstytucyjny uznał, że przepis art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych utracił moc w zakresie, w jakim posługiwał się

określeniem „w podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk ustalone na

podstawie przepisów dotychczasowych”. Pozostawione w ust. 4 tegoż artykułu

odesłanie do „przepisów dotychczasowych” może odnosić się wyłącznie do tych

przepisów rozporządzenia Rady Ministrów , które regulują materię ustawową, czyli

wiek emerytalny, rodzaj prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których

osobom wykonującym te prace przysługuje prawo do emerytury w obniżonym

wieku. W związku z tym niezbędną przesłanką uznania konkretnego zatrudnienia

za szczególne jest wykonywanie pracy, stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, nie

5

tyle na danym stanowisku, lecz w ramach rodzajowo wyodrębnionego wykazu prac

szczególnych (załącznik A i B do rozporządzenia).

Apelację od powyższego wyroku złożył organ rentowy, zarzucając Sądowi

Okręgowemu naruszenia prawa materialnego w postaci art. 32 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) oraz § 1 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U.

Nr 8, poz. 43 ze zm.) i wnosząc o zmianę orzeczenia przez oddalenie odwołania

lub uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w pierwszej

instancji. W uzasadnieniu środka zaskarżenia wskazano, że stanowisko

smarownika nie jest wymienione w cytowanym rozporządzeniu Rady Ministrów oraz

w zarządzeniu resortowym Ministra Przemysłu Chemicznego i Lekkiego Nr 7 z dnia

7 lipca 1987 r. w sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze w zakładach pracy resortu przemysłu chemicznego i

lekkiego. Sąd Okręgowy nie wyjaśnił, pod jaką pozycją i z którego działu wykazu A,

stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów i zarządzenia

resortowego, kwalifikuje pracę smarownika. Zdaniem apelującego, produkcja

mebli nie należała do przemysłu lekkiego, a zakłady meblarskie podlegały

resortowi leśnictwa i przemysłu drzewnego. W ocenie organu rentowego, przepisy

powołanych aktów nie powinny być interpretowane rozszerzająco i stanowić

podstawy przyznawania uprawnień emerytalnych pracownikom niewymienionym w

tychże unormowaniach.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 7

października 2009 r. oddalił apelację.

Sąd drugiej instancji zauważył, iż wbrew sugestiom skarżącego, stanowisko

smarownika jest wyszczególnione w pkt 28 działu VI zatytułowanego „W leśnictwie i

przemyśle drzewnym” wykazu A, stanowiącego załącznik do zarządzenia Nr 16

Ministra Rolnictwa, Leśnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 31 marca 1988 r.

w sprawie stanowisk pracy, na których wykonywane są prace w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.Urz. MRLi GŻ z 1988 r. Nr 2, poz.

4, dalej zarządzenie resortowe), wydanego na podstawie § 1 ust. 2 rozporządzenia

6

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U.

Nr 8, poz. 43 ze zm.). Chociaż wydane na mocy cytowanego przepisu zarządzenia

resortowe nie są obecnie źródłem prawa i nie mogą stanowić samodzielnej

podstawy prawnej indywidualnych decyzji, to jednak stanowią w istocie wykaz prac

wykonywanych w szczególnych warunkach. Określone skutki prawne wykonywania

prac wymienionych w tym wykazie nie są zaś wskazane przez to zarządzenie, lecz

wynikają z ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.)

oraz utrzymanego jej przepisami w mocy rozporządzenia Rady Ministrów. Jedynie

wykonywanie prac na stanowisku określonym w zarządzeniu resortowym, której nie

wymieniono w wykazach A i B, stanowiących załącznik do rozporządzenia Rady

Ministrów, nie uprawnia do uzyskania emerytury na podstawie art. 32 ust. 1 i 2

ustawy o emeryturach i rentach z F.U.S. Trzeba przy tym pamiętać, że wspomniany

wykaz A nie zawiera katalogu stanowisk pracy, lecz wymienia prace, które

uznawane są za prace w szczególnych warunkach w rozumieniu rozporządzenia.

Do pracy w szczególnych warunkach wykaz A w dziale IV „W chemii”, poz. 19

zalicza prace przy przetwórstwie, magazynowaniu, przepompowywaniu,

przeładunku, transporcie oraz dystrybucji ropy naftowej i jej produktów, zaś w dziale

XIV „Prace różne”, poz. 25 – prace polegające na bieżącej konserwacji agregatów i

urządzeń oraz prace budowlano – montażowe i budowlano – remontowe na

oddziałach będących w ruchu, w których jako podstawowe wykonywane są prace

wymienione w wykazie.

W świetle zgromadzonego materiału dowodowego sprawy można zatem

przyjąć, że wnioskodawca w spornym okresie od 1 lipca 1981 r. do 31 maja 1993 r.

wykonywał na stanowisku smarownika, określonym w pkt 28 działu VI „W leśnictwie

i przemyśle drzewnym” wykazu A, stanowiącego załącznik nr 1 do zarządzenia

resortowego, pracę wymienioną pod poz. 19 działu IV wykazu A, stanowiącego

załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów. Podstawy zaliczenia pracy

ubezpieczonego na stanowisku smarownika do okresu pracy w szczególnych

warunkach nie mogła stanowić praca wymieniona pod poz. 25 działu XIV wykazu A,

tj. praca polegająca na bieżącej konserwacji agregatów i urządzeń oraz pracach

7

budowlano – montażowych i budowlano – remontowych na oddziałach będących w

ruchu, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymieniona w wykazie,

gdyż odwołujący się nie udowodnił, iż pracę te wykonywał jedynie na tych

wydziałach. Przeciwnie: z zeznań świadków wynika, że prace polegające na

smarowaniu i napełnianiu urządzeń produktami ropy naftowej wnioskodawca

realizował na terenie całego zakładu. Podstawę takiej kwalifikacji prawnej tegoż

okresu pracy stanowi natomiast poz. 19 działu XIV wykazu A, wymieniająca prace

przy przetwórstwie, magazynowaniu, przepompowywaniu, przeładunku, transporcie

oraz dystrybucji ropy naftowej i jej produktów. Zaliczenie spornego okresu do stażu

pracy w szczególnych warunkach sprawia zaś, że ubezpieczony spełnia wszystkie

kryteria przyznania prawa do emerytury z art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz § 4 ust. 1 rozporządzenia Rady

Ministrów w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną organu rentowego.

Skargę oparto na podstawie naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe

zastosowanie art. 32 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr

39, poz. 353 ze zm.) oraz § 4 ust. 1 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze

zm.) przez przyjęcie, że wnioskodawca w okresie od 1 lipca 1981 r. do 31 maja

1993 r., pracując w Fabrykach Mebli w C. na stanowisku smarownika, wykonywał

pracę w szczególnych warunkach, bo wymienioną pod poz. 19 działu IV „W chemii”

wykazu A, stanowiącego załącznik do powołanego rozporządzenia Rady Ministrów,

tj. pracę przy przetwórstwie, magazynowaniu, przepompowywaniu, przeładunku,

transporcie oraz dystrybucji ropy naftowej i jej produktów. Skarżący wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku wraz z poprzedzającym go wyrokiem Sądu

Okręgowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej

instancji lub o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania temu Sądowi oraz zasądzenie na rzecz organu rentowego

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa

8

procesowego. Jako przesłankę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania

wskazano potrzebę wykładni przepisów prawnych wywołujących rozbieżności w

orzecznictwie sądów. Rozbieżność ta dotyczy problemu, czy przy rozstrzyganiu o

tym, że dana osoba wykonywała pracę w szczególnych warunkach:

- należy w pierwszej kolejności ustalić, do jakiego działu gospodarki (przemysłu)

jest kwalifikowany pracodawca, u którego ubezpieczony pracował w okresie,

jakiego dotyczy wniosek, a dopiero potem ustalić, czy praca, jaką wnioskodawca

wykonywał u tego pracodawcy w okresie wskazanym we wniosku, spełnia kryteria z

konkretnego punktu wykazu prac w szczególnych warunkach, stanowiącego

załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów, a to z uwagi na fakt, że w wykazie

tym prace uszeregowano według działów gospodarki/przemysłu;

- należy ignorować nazwy działów gospodarki/przemysłu wymienione w wykazach

do tegoż rozporządzenia, gdyż nie mają one znaczenia przy ustalaniu treści normy

prawnej decydującej o uznaniu konkretnego okresu pracy u konkretnego

pracodawcy za okres pracy w szczególnych warunkach.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ rentowy nie kwestionował

dokonanych prze Sąd drugiej instancji ustaleń, z których wynika, że w spornym

okresie ubezpieczony był zatrudniony w Fabrykach Mebli na stanowisku

smarownika maszyn i urządzeń , a do jego obowiązków należała stała

konserwacja i smarowanie (za pomocą odpowiednich środków chemicznych),oraz

dolewanie olejów technicznych do tychże maszyn i urządzeń służących procesowi

produkcyjnemu. Wnioskodawca wykonywał tę pracę w lakierni fabryki i był jedyną

osobą realizującą obowiązki smarownika w tym zakładzie. Zdaniem skarżącego,

praca jaką wykonywał ubezpieczony, nie jest wymieniona w dziale VI „W leśnictwie,

przemyśle drzewnym i papierniczym”, a także w dziale VII „W przemyśle lekkim” ani

dziale XIV „Prace różne” wykazu A, stanowiącego załącznik do rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983r. Błędne jest zakwalifikowanie tejże pracy

przez Sądy orzekające w sprawie jako wymienionej pod pozycją 19 działu IV

wykazu A. Nie można bowiem ignorować dokonanego w załącznikach do

rozporządzenia Rady Ministrów szeregowania prac według oznaczonych działów

gospodarki/przemysłu. W konsekwencji należy przyjąć, że w przemyśle meblarskim

nie można wykonywać pracy, jaką wykonuje się w przemyśle chemicznym przy

9

przetwórstwie, magazynowaniu (…..) ropy naftowej i jej produktów. Wykonywanie

pracy na stanowisku określonym w zarządzeniu resortowym, której nie wymieniono

w wykazach A i B załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów, nie uprawnia do

emerytury z art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych. Tymczasem wnioskodawca powołuje się na zarządzenie nr 16

Ministra Rolnictwa, Leśnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 31 marca 1988 r.

Rzecz w tym, iż w zarządzeniu tym stanowisko „smarownik maszyn i urządzeń” jest

wymienione pod pozycją 4 noszącą nazwę taką, jaką oznaczono ten rodzaj

działalności w dziale VI załącznika A do rozporządzenia Rady Ministrów, a więc

jako prace przy suchej destylacji drewna i węgla aktywnego. W zarządzeniu

resortowym w dziale IV „W chemii” są natomiast wymienione pod pozycją 19

stanowiska pracy przy przetwórstwie, magazynowaniu, przepompowywaniu,

przeładunku, transporcie oraz dystrybucji ropy naftowej i jej produktów. Są to

stanowiska operatora urządzeń dozujących, robotnika transportowego, robotnika

magazynowego surowców i paliw. Nazwy tych stanowisk wskazują, że są to

stanowiska w zakładach zajmujących się zawodowo magazynowaniem i obrotem

produktami przetwórstwa ropy naftowe. Zatem uprawniony do tego minister

resortowy nie uznał stanowiska zajmowanego przez ubezpieczonego za

stanowisko pracy w szczególnych warunkach. Nie zamieścił bowiem stanowiska

smarownika wśród stanowisk pracy przy przetwórstwie ropy naftowej. Wymienił je

natomiast wśród stanowisk pracy przy suchej destylacji drewna i węgla

aktynowego. Nie można wreszcie kwalifikować pracy ubezpieczonego z pozycji 25

działu XIV wykazu A załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów, jako pracy przy

bieżącej konserwacji agregatów i urządzeń oraz prac budowlano – remontowych na

oddziałach będących w ruchu, w których jako podstawowe wykonywane są prace

wymienione w wykazie, gdyż wnioskodawca wykonywał prace smarownika na

terenie całego zakładu , a nie tylko w tych wydziałach.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, albowiem ma uzasadnioną

podstawę.

Słuszny jest zarzut naruszenia przez Sąd drugiej instancji prawa

materialnego w postaci art. 32 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

10

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U.

z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) oraz § 4 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów

z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych

w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze

zm.) przy ferowaniu zaskarżonego wyroku.

Analizę prawidłowości przedmiotowego orzeczenia rozpocząć wypada od

przypomnienia, że art. 32 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych wprowadza jako kryterium dyferencjacji wieku

emerytalnego - określonego w art. 27 tego aktu dla ubezpieczonych urodzonych

przed dniem 1 stycznia 1949 r. na co najmniej 60 lat dla kobiet i 65 lat dla

mężczyzn - rodzaj wykonywanej pracy (tj. szczególne warunki, w jakich jest ona

świadczona lub szczególny jej charakter), narażający na szybsze zrealizowanie się

ryzyka emerytalnego z powodu wcześniejszej, niż powszechnie, utraty sprawności

psychofizycznej pracownika. Brzmienie powołanego przepisu nie pozostawia

bowiem wątpliwości, że prawo do emerytury w wieku niższym od powszechnego

przysługuje jedynie osobom wykonującym owe prace w ramach pracowniczego

zatrudnienia (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2004 r., II UK 246/03,

OSNP 2004 nr 20, poz. 358; z dnia 25 stycznia 2005 r., I UK 142/04, OSNP 2005 nr

17, poz. 272; z dnia 29 czerwca 2005 r., I UK 300/04, OSNP 2006 nr 5-6, poz. 94 i

z dnia 8 maja 2008 r., I UK 354/07, MPP 2008 nr 10). Wprawdzie ust. 2

cytowanego artykułu zawiera definicję (pojęcie) pracownika zatrudnionego w

szczególnych warunkach, stanowiąc iż jest nim pracownik zatrudniony przy pracach

o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub

wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na

bezpieczeństwo własne bądź otoczenia, lecz uregulowania omawianego artykułu

nie precyzują szczegółowych przesłanek nabycia prawa do emerytury w obniżonym

wieku. Artykuł 32 ust. 4 ustawy odsyła w tej materii do dotychczasowych

przepisów, którymi są przepisy rangi ustawy lub wydane na mocy delegacji

ustawowej (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego

2002 r., III ZP 30/01, OSNP 2002 nr 10, poz. 243). Aktem prawnym normującym tę

problematykę jest rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie

wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych szczególnych warunkach lub w

11

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). Jak zauważył Trybunał

Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 14 czerwca 2004 r., P 17/03 (OTK-A

2004 nr 6, poz. 57), odesłanie to powinno być odczytywane jako kierujące do

rozporządzenia w zakresie, w jakim chodzi o ustalenie kwestii wskazanych w art.

32 ust. 4 ustawy, tj. wieku emerytalnego, rodzajów prac lub stanowisk oraz

warunków, na podstawie których osobom wymienionym w ust. 2 i 3 tego artykułu

przysługuje prawo do emerytury.

Przepisy § 2 ust. 1, § 3 i § 4 ust. 1 rozporządzenia kreują zaś dla

pracownika, który wykonywał prace w szczególnych warunkach, wymienione w

wykazie A, następujące przesłanki nabycia prawa do przedmiotowego świadczenia:

1/ osiągnięcie wieku emerytalnego, wynoszącego 55 lat dla kobiet i 60 lat dla

mężczyzn, 2/ posiadanie wymaganego okresu zatrudnienia, określonego w

odniesieniu do kobiet na 20 lat a do mężczyzn na 25 lat i 3/ legitymowanie się co

najmniej 15 letnim stażem pracy w szczególnych warunkach, wykonywanej stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku. W

rozpoznawanej sprawie nie budzi wątpliwości osiągnięcie przez ubezpieczonego

tak określonego wieku emerytalnego i ogólnego stażu zatrudnienia. Kwestią sporną

pozostaje kwalifikacja pracy odwołującego, wykonywanej stale i w pełnym

wymiarze czasu na stanowisku smarownika maszyn i urządzeń w Fabrykach Mebli

od 1 lipca 1981 r. do 31 maja 1993 r., jako pracy w szczególnych warunkach.

Dla oceny, czy pracownik pracował w szczególnych warunkach, nie ma

istotnego znaczenia nazwa zajmowanego przez niego stanowiska, tylko rodzaj

powierzonej mu pracy. Praca w szczególnych warunkach to praca wykonywana

stale (codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli

pracownika obowiązuje taki wymiar czasu pracy) w warunkach pozwalających na

uznanie jej za jeden z rodzajów pracy wymienionych w wykazie stanowiącym

załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. (wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 14 września 2007 r., III UK 27/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz.

325; z dnia 19 września 2007 r., III UK 38/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 329; z

dnia 6 grudnia 2007 r., III UK 66/07, LEX nr 483283; z dnia 22 stycznia 2008 r., I

UK 210/07, OSNP 2009 nr 5-6, poz. 75 i z dnia 24 marca 2009 r., I PK 194/08, LEX

nr 528152). Decydującą rolę w analizie charakteru pracy ubezpieczonego z punktu

12

widzenia uprawnień emerytalnych ma zatem możliwość jej zakwalifikowania pod

którąś z pozycji wspomnianego załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów. W

świetle art. 32 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych pracami w szczególnych warunkach nie są bowiem wszelkie prace

wykonywane w narażeniu na kontakt z niekorzystnymi dla zdrowia pracownika

czynnikami, lecz jedynie takie, które zostały rodzajowo wymienione w tymże

rozporządzeniu. Przepis § 1 ust. 1 rozporządzenia stanowi zresztą, że akt ten ma

zastosowanie do pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub

w szczególnym charakterze, wymienione w § 4 – 15 rozporządzenia oraz w

wykazach stanowiących załącznik do niego.

Pewne problemy interpretacyjne związane z regulacją zawartą w § 1 ust. 2-3

rozporządzenia, zobowiązującą właściwych ministrów, kierowników urzędów

centralnych oraz centralne związki spółdzielcze do ustalenia w podległych i

nadzorowanych przez nich zakładach pracy wykazów stanowisk pracy

wykonywanej w szczególnych warunkach, a stosowanych także w jednostkach

organizacyjnych powstałych w drodze przekształcenia przedsiębiorstwa

państwowego, przekazanych organom samorządu terytorialnego oraz dla których

uprawnienia i obowiązki organu założycielskiego przejęli wojewodowie lub inne

organy państwowe, zostały wyjaśnione w powołanej wyżej uchwale składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2002 r., III ZP 30/01. Stwierdzono w

niej, że zawarte w art. 32 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych odesłanie do tychże przepisów nie upoważnia do

tworzenia wykazów obejmujących stanowiska pracy wykonywanej w szczególnych

warunkach. Wspomniane upoważnienie dla właściwych ministrów, kierowników

urzędów centralnych i centralnych związków spółdzielczych nie stwarzało ani

podstawy prawnej do wydawania aktów niepozostających w zgodności z

powszechnie obowiązującym prawem, ani nie przewidywało możliwości

wykraczania poza wykazy prac wykonywanych w szczególnych warunkach

wymienionych w załączniku do rozporządzenia Rady Ministrów. Wykazy resortowe

muszą być dostosowane do treści tego załącznika, w którym zawarty jest

kompletny wykaz stanowisk pracy wykonywanej w szczególnych warunkach. Gdy

zatem określają one tego rodzaju stanowiska pracy niezgodnie z załącznikiem do

13

rozporządzenia, nie wywołują skutków przewidzianych w art. 32 ustawy.

Podobnych konsekwencji w sferze prawa do emerytury nie implikuje także

zakwalifikowanie przez pracodawcę stanowiska nieobjętego załącznikiem do

rozporządzenia do prac wykonywanych w szczególnych warunkach (wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2004 r., II UK 337/03, OSNP 2004 nr 22, poz. 392;

z dnia 23 listopada 2004 r., I UK 15/04, OSNP 2005 nr 11, poz. 161; z dnia 22

czerwca 2005 r., I UK 351/04, OSNP 2006 nr 5-6, poz. 90; z dnia 20 października

2005 r., I UK 41/05, OSNP 2006 nr 19-20, poz. 306 i z dnia 29 stycznia 2008r., I UK

192/07, LEX nr 447272). I odwrotnie – niewymienienie określonych pracodawców w

wykazach resortowych nie przesądza o niemożności zakwalifikowania

świadczonych u nich prac jako prac wykonywanych w szczególnych warunkach,

jeśli odpowiadają one kryteriom wynikającym z załącznika do rozporządzenia

(wspomniany wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 14 czerwca 2004 r. P 17/03

oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 czerwca 2008 r., I UK 381/07, LEX nr

494112). Chociaż wykazy resortowe i zakładowe nie stanowią samodzielnej

podstawy zaliczenia danego rodzaju zatrudnienia do prac w szczególnych

warunkach, to mogą być one pomocne przy wykładni przepisów rozporządzenia

Rady Ministrów.

Przyznając zasadniczą rolę w kwalifikowaniu prac w szczególnych

warunkach cytowanemu rozporządzeniu Rady Ministrów warto podkreślić, że w

świetle przepisów wykazu A, stanowiącego załącznik do tegoż rozporządzenia,

wyodrębnienie owych prac ma charakter stanowiskowo – branżowy. Pod pozycjami

zamieszczonymi w kolejnych działach wykazu wymieniono bowiem konkretne

stanowiska przypisane danym branżom, uznając je za prace w szczególnych

warunkach uprawniające do niższego wieku emerytalnego. Taki sposób kwalifikacji

prawnej tychże prac nie jest dziełem przypadku. Specyfika poszczególnych gałęzi

przemysłu determinuje bowiem charakter świadczonych w nich prac i warunki, w

jakich są one wykonywane, ich uciążliwość i szkodliwość dla zdrowia. Nie można

zatem swobodnie czy wręcz dowolnie, z naruszeniem postanowień rozporządzenia,

wiązać konkretnych stanowisk pracy z branżami, do których nie zostały one

przypisane w tym akcie prawnym.

14

Z taką zaś sytuacją mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie. Sądy

obydwu instancji próbowały zaliczyć zajmowane przez ubezpieczonego stanowisko

smarownika maszyn i urządzeń do prac w przemyśle chemicznym, lekkim lub

leśnictwie, przemyśle drzewnym i papierniczym. Tymczasem są to odrębne branże,

wymienione w różnych działach wykazu A (dziale IV, VI i VII). Rację ma skarżący

zauważając, iż wspomniane stanowisko nie figuruje pod żadną pozycją wykazu.

Wyszczególnione jest natomiast w pkt 28 działu VI wykazu A, będącego

załącznikiem do zarządzenia nr 16 Ministra Rolnictwa, Leśnictwa i Gospodarki

Żywnościowej z dnia 31 marca 1988 r. w sprawie stanowisk pracy, na których

wykonywane są prace w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze

(Dz.Urz. MRLiGŻ z 1988 r. Nr 2, poz. 4). Jeśli wykaz ten miałby stanowić

wskazówkę interpretacyjną dla przepisów rozporządzenia Rady Ministrów, to warto

podkreślić, że stanowisko smarownika jest w nim wymienione wśród prac przy

suchej destylacji drewna i węgla aktywnego, czyli tych, o jakich mowa pod pozycją

4 działu VI wykazu A, stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów.

Niewątpliwie konserwacja i smarowanie maszyn i urządzeń do produkcji mebli nie

jest pracą związaną z suchą destylacją drewna czy węgla aktywnego. Nie można

jej też zaliczyć do wymienionej pod pozycją 19 działu IV wykazu A pracy przy

przetwórstwie, magazynowaniu, przepompowywaniu, przeładunku, transporcie oraz

dystrybucji ropy naftowej i jej produktów. Te ostatnie rodzaje prac wykonywane są

bowiem w przemyśle chemicznym i wiążą się z jego specyfiką. Nie można ich

utożsamiać z pracami świadczonymi u końcowego odbiorcy wspomnianych

produktów ropopochodnych (jakim w tym przypadku był zakład meblarski),

polegającymi na konserwowaniu - przy użyciu tychże produktów - maszyn i

urządzeń do wytwarzania mebli, czyli do prowadzenia działalności niewymienionej

w dziale IV wykazu A.

Dokonując niewłaściwej kwalifikacji wykonywanej przez ubezpieczonego

pracy smarownika w fabryce mebli, Sąd Apelacyjny naruszył przepisy § 4 ust. 1

rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze i

załącznika do cytowanego rozporządzenia, a w konsekwencji tegoż – naruszył

także art. 32 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

15

Społecznych, odsyłający do rozporządzenia przy ustalaniu szczegółowych

przesłanek nabycia prawa do emerytury z obniżonego wieku, o jakim stanowi ust. 1

tego artykułu.

Wobec trafności podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów, Sąd

Najwyższy z mocy art. 398¹5

§ 1 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę

do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji. O kosztach postępowania

kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 398²¹ k.p.c.