III CZP 37/10

Uchwała z dnia 2 czerwca 2010 r., III CZP 37/10

Sędzia SN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski

Sędzia SA Jan Futro

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Adama D. przeciwko Powiatowi S. o

zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 2

czerwca 2010 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w

Olsztynie postanowieniem z dnia 4 marca 2010 r.:

„Czy w sprawie o zwrot nienależnie pobranych opłat za kartę pojazdu na

podstawie rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 28 lipca 2003 r. w sprawie

wysokości opłat za kartę pojazdu (Dz.U. Nr 137, poz. 1310) bieg przedawnienia

roszczeń rozpoczyna się od dnia spełnienia świadczenia, czy też od dnia wejścia w

życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 stycznia 2006 r., U 6/04, czy też

od dnia wejścia w życie rozporządzenia Ministra Transportu i Budownictwa z dnia

28 marca 2006 r. w sprawie wysokości opłat za wydanie karty pojazdu (Dz.U. Nr 59,

poz. 421)?"

podjął uchwałę:

Bieg przedawnienia roszczeń o zwrot nienależnie pobranych opłat za

kartę pojazdu na podstawie rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 28

lipca 2003 r. w sprawie wysokości opłat za kartę pojazdu (Dz.U. Nr 137, poz.

1310) rozpoczyna się od dnia spełnienia świadczenia.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Szczytnie wyrokiem z dnia 9 października 2009 r. zasądził

na rzecz powoda Adama D. od pozwanego Powiatu S. kwotę 16 150 zł z odsetkami

tytułem zwrotu nienależnego świadczenia. Pozwany na podstawie § 1 ust. 1

rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 28 lipca 2003 r. w sprawie wysokości

opłat za kartę pojazdu (Dz.U. Nr 137, poz. 1310 – dalej: "rozporządzenie z 2003 r.”)

pobrał od powoda opłaty w wysokości po 500 zł za karty pojazdów samochodowych

przywiezionych z innych państw Unii Europejskiej. Trybunał Konstytucyjny

wyrokiem z dnia 17 stycznia 2006 r., U 6/04 (Dz.U. Nr 15, poz.119), uznał § 1 ust. 1

rozporządzenia z 2003 r. za niezgodny z Konstytucją, orzekając, że traci on moc z

dniem 1 maja 2006 r. W ocenie Sądu, kwota stanowiąca różnicę pomiędzy kwotą

pobraną od powoda a wynikającą z rozporządzenia Ministra Transportu i

Budownictwa z dnia 28 marca 2006 r. w sprawie wysokości opłat za kartę pojazdu

(Dz.U. Nr 59, poz. 421 – dalej: "rozporządzenie z 2006 r."), które weszło w życie

dnia 15 kwietnia 2006 r., była świadczeniem nienależnym (art. 410 § 2 k.c.),

podlegającym zwrotowi przez pozwanego stosownie do art. 410 § 1 k.c.

Przy rozpoznawaniu apelacji pozwanego powstało przytoczone na wstępie

zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, które Sąd Okręgowy w

Olsztynie przedstawił – na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. – do rozstrzygnięcia Sądowi

Najwyższemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia wymaga w pierwszej kolejności

odniesienia się do kwestii, czy § 1 ust. 1 rozporządzenia z 2003 r., nakładający na

kupującego obowiązek uiszczenia opłaty za kartę pojazdu zakupionego na terenie

państwa należącego do Unii Europejskiej i sprowadzonego do Polski już w okresie

jej członkostwa w Unii Europejskiej, był zgodny z prawem unijnym. Inaczej mówiąc,

czy na podstawie tego rozporządzenia, jak i rozporządzenia z 2006 r. kupujący był

zobowiązany do zapłaty za karty pojazdów kwot określonych w tych

rozporządzeniach. Należy przypomnieć, że zasada pierwszeństwa prawa unijnego

zobowiązuje organ administracyjny i sąd krajowy do stosowania tego prawa i do

odstąpienia od stosowania sprzecznych z nim przepisów krajowych, niezależnie od

wyroku krajowego sądu konstytucyjnego, który odracza utratę mocy obowiązującej

tych przepisów, uznanych za niekonstytucyjne.

W sprawie zgodności § 1 ust. 1 rozporządzenia z 2003 r. z prawem unijnym

wypowiedział się Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, który postanowieniem

z dnia 10 grudnia 2007 r., C-134/07 (Dz.U. UE C 64, poz. 15) orzekł, że art. 90

akapit pierwszy TWE należy interpretować w ten sposób, iż sprzeciwia się on

opłacie, takiej jak przewidziana w § 1 ust. 1 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z

dnia 28 lipca 2003 r. w sprawie wysokości opłat za kartę pojazdu, która w praktyce

jest nakładana w związku z pierwszą rejestracją używanego pojazdu

samochodowego przywiezionego z innego państwa członkowskiego, lecz nie jest

nakładana w związku z nabyciem w Polsce używanego pojazdu samochodowego,

jeśli jest on tam już zarejestrowany. Postanowienie to ma skutek ex tunc, tj.

wywołuje skutek retroaktywny. W świetle tego postanowienia, nakładanie opłaty za

kartę pojazdu było od początku sprzeczne z prawem unijnym, co oznacza, że

kupujący nie był zobowiązany do uiszczenia tej opłaty. Bez wpływu zatem na

rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia roszczenia z tytułu bezpodstawnego

wzbogacenia pozostaje odroczenie obowiązywania mocy przepisów rozporządzenia

z 2003 r. przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 17 stycznia 2006 r., U 6/04.

Trzeba zauważyć, że postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej odnosi się do pełnej wysokości opłaty za kartę pojazdu w kwocie 500

zł, a nie jedynie do różnicy 425 zł pomiędzy kwotami określonymi w

rozporządzeniach z 2003 i 2006 r., Trybunał uznał bowiem za sprzeczną z prawem

unijnym opłatę nakładaną w związku z pierwszą rejestracją używanego pojazdu

samochodowego przywiezionego z innego państwa członkowskiego w sytuacji, w

której opłata taka nie jest nakładana w związku z nabyciem w Polsce używanego

pojazdu samochodowego, jeśli jest on tam już zarejestrowany.

Z tytułu naruszenia prawa unijnego wchodzi w grę odpowiedzialność

odszkodowawcza, powód jednak nie powołał tej podstawy odpowiedzialności.

Zgłoszone roszczenie – żądanie zapłaty określonej kwoty – oparł na przepisach o

bezpodstawnym wzbogaceniu; przytoczył stan faktyczny dla wykazania przesłanek

bezpodstawnego wzbogacenia i te przesłanki wykazywał. Istota przedstawionego

zagadnienia sprowadza się zatem do określenia chwili początkowej biegu

przedawnienia roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, a w

szczególności z tytułu dochodzonego roszczenia o zwrot nienależnego

świadczenia. Początek ten należy określić stosownie do art. 120 § 1 zdanie drugie

k.c., według którego, jeżeli wymagalność roszczenia zależy od podjęcia określonej

czynności przez uprawnionego, bieg terminu rozpoczyna się od dnia, w którym

roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność w

najwcześniej możliwym terminie. Stanowisko to pozostaje w zgodzie z

akceptowanym w piśmiennictwie i orzecznictwie założeniem, że art. 120 § 1 k.c. ma

zastosowanie do tzw. zobowiązań bezterminowych, tj. takich, w których termin

spełnienia świadczenia nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości

zobowiązania (art. 455 in fine k.c.), oraz że w zakres zobowiązań bezterminowych

wchodzą i stosunki, których przedmiotem jest zwrot nienależnego świadczenia (por.

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 1991 r., III CZP 2/91, OSNCP 1991, nr

7, poz. 93 i z dnia 26 listopada 2009 r., III CZP 102/09, OSNC 2010, nr 5, poz. 75

oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2003 r., I CKN 316/01, OSNC

2004, nr 7-8, poz. 117).

Przepis zawarty w art. 120 § 1 zdanie drugie k.c. stanowi lex specialis w

stosunku do wyrażonej w zdaniu pierwszym tego artykułu reguły łączącej

rozpoczęcie biegu przedawnienia z nadejściem dnia wymagalności roszczenia.

Z jego brzmienia jednoznacznie wynika, że przedawnienie może rozpocząć bieg,

mimo że roszczenie nie jest jeszcze wymagalne; decyduje możliwość podjęcia

przez wierzyciela czynności warunkującej wymagalność roszczenia w

najwcześniejszym terminie. Celem takiego rozwiązania jest uwolnienie dłużnika od

pozostawania w niepewności przez nieograniczony czas co do swej sytuacji

prawnej, wobec bowiem tego, że dokonanie czynności warunkującej wymagalność

roszczenia zależy tylko od woli wierzyciela, może on podjąć tę czynność nawet po

upływie bardzo długiego okresu od powstania zobowiązania.

W sytuacji, w której nie było podstawy prawnej do pobrania opłaty za kartę

pojazdu, bezpodstawne wzbogacenie w postaci nienależnego świadczenia

nastąpiło od chwili uiszczenia tej opłaty. Uwzględnienie uregulowania przyjętego w

art. 120 § 1 zdanie drugie k.c. uzasadnia wniosek, że dzień, w którym nastąpiło

uiszczenie opłaty za kartę pojazdu, był jednocześnie najwcześniejszym możliwym

terminem, w którym powód mógł zgłosić żądanie niezwłocznego jej zwrotu.

Prowadzi to do wniosku, że bieg przedawnienia roszczenia o zwrot nienależnie

pobranych opłat za karty pojazdu rozpoczyna się od dnia spełnienia świadczenia.

Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie

prawne, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).