I PK 16/10

Sygn. akt I PK 16/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 czerwca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Małgorzata Gersdorf

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z powództwa Igora U.

przeciwko T. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością o odszkodowanie, wydanie

świadectwa pracy i zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 8 czerwca 2010 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 10 września 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Rejonowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 6

lipca 2009 r., oddalił powództwo Igora U. o zasądzenie od pozwanego T. I Spółki z

o.o. kwoty 28.950 zł tytułem wynagrodzenia za pracę za okres od września 2008 r.

do grudnia 2008 r., wydania świadectwa pracy stwierdzającego istnienie stosunku

pracy pomiędzy powodem a pozwanym i odszkodowanie w kwocie 9.650 zł za

niezasadne rozwiązanie umowy o pracę w trybie art. 52 k.p.

Sąd Rejonowy ustalił, że z powodem-członkiem zarządu w dniu 1 września

1999 roku została zawarta umowa o pracę (akta osobowe). Umowa o pracę została

zawarta ze strony spółki przez Urszulę U. jedną z trzech wspólników spółki w

ówczesnej dacie. Pozostałymi wspólnikami byli: Jerzy W. oraz Krystyna J.

Sąd Rejonowy podniósł, że zgodnie z treścią art. 203 Kodeksu handlowego,

obowiązującego w dacie zawarcia z powodem umowy o pracę, w umowach między

spółką a członkami zarządu tudzież w sporach z nimi reprezentuje spółkę rada

nadzorcza lub pełnomocnicy, powołani uchwałą wspólników. W przypadku, o

którym mowa w tym przepisie, chodzi o wszelkie umowy, jakie mogą być zawierane

przez spółkę z członkami zarządu. Zarówno takie, które mogą wiązać się z pełnioną

funkcją (dotyczy to przede wszystkim umów o pracę) jak też i te, które nie są

związane z wykonywaniem funkcji członka zarządu. Pełnomocnik, o którym mowa

w art. 203 k.h. nie jest zwykłym pełnomocnikiem spółki, gdyż taki jest powoływany

przez zarząd, ewentualnie prokurenta lub pełnomocnika. Powołanie takiego

pełnomocnika, o którym mowa w tym przepisie, może obejmować tylko i wyłącznie

reprezentowanie w sporach lub zawieranie umów z członkiem zarządu, a nie innych

czynności prawnych. Umowa o pracę zawarta przez spółkę z członkiem zarządu tej

spółki z naruszeniem wymagania formalnego, o którym mowa w art. 203 k.h., jest

bezwzględnie nieważna. Uchybienie wymaganiu formalnemu nie może być

konwalidowane przez jakiekolwiek inne czynności dorozumiane.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że w dokumentach strony pozwanej brak było

uchwały wspólników udzielającej Urszuli U. pełnomocnictwa do zawarcia z

powodem umowy o pracę. Również w dokumentacji spółki nie znajduje się

kwestionowana uchwała. Pełnomocnik powoda podnosił, że została ona podjęta 10

lat temu i prawdopodobnie zaginęła w czasie porządkowania archiwalnych

3

dokumentów w spółce M. sp. z o.o. Pozwany podnosił, że taka uchwała nigdy nie

została podjęta, i powód ma tego świadomość. Przesłuchana w charakterze

świadka Urszula U. zeznała, ze powód pełnił funkcję prezesa i z dniem 1 września

1999 r. została podpisana z nim umowa o pracę. Zeznała, że ona podpisała z

powodem umowę o pracę na podstawie pełnomocnictwa udzielonego przez

zgromadzenie wspólników, wskazując , że uchwała wskazywała warunki

zatrudnienia powoda, jak też wyznaczała ją do podpisania z powodem tej umowy.

Jerzy W. przyznał , że we wrześniu 1999 r. było trzech wspólników. Odnośnie do

podpisania z powodem umowy o pracę, zeznał, ze odbyło się we wrześniu lub

październiku 1999 r. walne zgromadzenie, na którym udzielone zostało

pełnomocnictwo dla Urszuli U., aby zawarła stosowną umowę o pracę. Jerzy W.

zeznał, że pełnomocnictwo dla Urszuli U. udzielił on sam, bo był przewodniczącym

walnego zgromadzenia - upełnomocnił ją do podpisania z powodem umowy o pracę

i podpisał się pod tym pełnomocnictwem.

Sąd Rejonowy nie dał wiary zeznaniom ani Urszuli U. ani Jerzego W.,

uznając je za złożone tylko i wyłącznie na potrzeby niniejszego procesu.

Zdaniem Sądu, z materiału dowodowego jednoznacznie wynika, że nie

została podjęta żadna uchwała upoważniająca Urszulę U. do zawarcia z powodem

umowy o pracę. W tym stanie rzeczy umowa o pracę zawarta z Igorem U. jest

umową bezwzględnie nieważną, a jako taka nie mogła rodzić powstania stosunku

pracy pomiędzy stronami. Sąd podkreślił, że fakt wykonywania czynności przez

powoda na rzecz spółki nie ma w tym przedmiocie żadnego znaczenia, mając na

uwadze, że Prezes zarządu, jak i inni członkowi zarządu mogą wykonywać

czynności na rzecz spółki na innej podstawie organizacyjnoprawnej niż stosunek

pracy. Aby uznać, że członka zarządu i spółkę łączy stosunek pracy, muszą być

zachowane wszelkie wymogi wynikające z przepisów bezwzględnie

obowiązujących w tym zakresie.

Apelację od powyższego wyroku wniósł powód.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 10

września 2009 r., oddalił apelację.

Sąd Okręgowy uznał, że Sąd pierwszej instancji przeprowadził w sprawie

dokładne postępowanie dowodowe i wywiódł prawidłowe i logiczne wnioski oraz nie

4

naruszył przepisów prawa. Ustalenia te Sąd Okręgowy całkowicie podzielił oraz

uznał za własne, gdyż Sąd Rejonowy dokonał logicznej i zgodnej z zasadami

doświadczenia życiowego oceny dowodów na okoliczność podjęcia uchwały

wspólników upoważniającej Urszulę U. do zawarcia umowy o pracę z powodem. W

szczególności Sąd prawidłowo ocenił zeznania Urszuli U. i Jerzego W. oraz

wskazał motywy, dla których nie dał wiary tym zeznaniom, jak również brak takiej

uchwały w dokumentacji pozwanej Spółki i wyjaśnienia powoda odnośnie do braku.

Zasadnie przy tym przyjął, w świetle przeprowadzonych dowodów, że sam fakt

wykonywania przez powoda czynności na rzecz Spółki nie może stanowić o

nawiązaniu stosunku pracy, bowiem zgodnie z art. 201 k.h. każdy członek zarządu

ma prawo i obowiązek prowadzenia spraw spółki. Jakkolwiek nie jest wykluczona

możliwość świadczenia przez członka zarządu pracy na rzecz spółki także na

podstawie stosunku pracy, to jednak wskazane w powyższym przepisie prawa i

obowiązki może on wykonywać również na podstawie innego stosunku prawnego,

w tym również na zasadzie czynności związanych z prowadzeniem spraw spółki

wynikających ze stosunku członkostwa w zarządzie.

Sąd Okręgowy podkreślił, że brak było jakichkolwiek przesłanek, do

stwierdzenia, że czynności wykonywane przez powoda nosiły znamiona stosunku

pracy wskazane w art. 22 § 1 k.p. W żadnym razie powód takich okoliczności nie

wykazał. Zawarcie umowy o pracę z członkiem zarządu spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością z naruszeniem art. 203 k.h. (brak reprezentacji spółki przez

radę nadzorczą lub pełnomocnika powołanego uchwałą wspólników) powoduje

bezwzględną nieważność umowy, a osoba, z którą umowa o pracę została zawarta

z naruszeniem tego przepisu nie może być uważana za pracownika.

Odnosząc się do złożonych przez stronę powodową w postępowaniu

apelacyjnym nowych dowodów, Sąd drugiej instancji podniósł, że to podlegały one

pominięciu na zasadzie art. 381 k.p.c. Pomijając kwestię, że nowe fakty i dowody

powinny zostać powołane już w apelacji, należy zaznaczyć, że strona skarżąca nie

wykazała istnienia przyczyn określonych w art. 381 k.p.c., usprawiedliwiających ich

powołanie dopiero przed Sądem drugiej instancji, a nadto wskazane nowe fakty i

dowody nie wpływają na wynik sprawy, bowiem nie mogą stanowić w świetle

5

dowodów przeprowadzonych przez Sąd pierwszej instancji o istnieniu stosunku

pracy.

Powyższy wyrok został zaskarżony w całości skargą kasacyjną wniesioną

przez powoda, w której zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego

poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a w szczególności:

naruszenie art. 22 § 1 k.p. w zw. z art. 1 k.p. oraz art. 11 k.p. poprzez ich

niezastosowanie oraz poprzez przyjęcie, że powód nie może być uważany za

pracownika; umowa bezwzględnie nieważna nie mogła rodzić powstania stosunku

pracy pomiędzy stronami; fakt wykonywania czynności przez powoda na rzecz

spółki nie ma żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sporu; powodowi nie

przysługują żadne roszczenia na podstawie Kodeksu pracy, co w konsekwencji

naruszyło przepis art. 6 Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych,

Społecznych i Kulturalnych z dnia 19 grudnia 1966 r. oraz art. 23 powszechnej

Deklaracji Praw Człowieka z dnia 10 grudnia 1948 r.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono rażące naruszenie przepisów

postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, a w szczególności

naruszenie art. 378 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. poprzez uznanie, że postępowanie

dowodowe w sprawie nie wymaga uzupełnienia o dowody niezbędne do ustalenia

istnienia stosunku pracy.

Wskazując na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz

wyroku Sądu pierwszej instancji w całości i przekazanie sprawy do ponownego

rozpatrzenia Sądowi pierwszej instancji oraz zasądzenie od pozwanego kosztów

postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy, zważył co następuje:

Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy.

Słuszny jest zarzut naruszenia art. 227 k.p.c. w związku z art. 378 § 1 k.p.c.

Powód podniósł w apelacji zarzut naruszenia art. 227 k.p.c. polegającego na

nieprzeprowadzeniu dowodów na okoliczność realizowania przez strony umownego

stosunku pracy. Zarzut ten nie został rozpoznany przez Sąd drugiej instancji mimo,

że Sąd pierwszej instancji nie przeprowadził dowodów wnioskowanych już w

pozwie. Ponadto nie zostały omówione okoliczności wynikające z akt osobowych

6

powoda, w tym okoliczność wystawienia świadectwa pracy i uzyskiwania przez

pracodawcę zezwolenia na zatrudnienie powoda jako cudzoziemca. Sąd Okręgowy

ustosunkował się jedynie do aspektu nowości dowodów oferowanych w

postępowaniu apelacyjnym mimo, że te same okoliczności wynikały z akt

osobowych, dołączonych już w postępowaniu pierwszoinstancyjnym, z czego

należy wnioskować, że został przeprowadzony dowód z dokumentów w nich się

znajdujących aczkolwiek Sądy nie ustosunkowały się do tego dowodu (dowodów)

ani nie wysnuły z nich żadnych wniosków.

Jest to jedna z przesłanek uznania za zasadny zarzutu naruszenia art. 22

k.p. (w związku z art. 11 k.p.). Druga odnosi się do wady wykładni prawa. Sąd

Okręgowy poprzestał na ustaleniu, że umowa o pracę zawarta przez strony w 1999

r. była nieważna jako naruszająca art. 203 k.h. Skonstatowanie nieważności umowy

z tej przyczyny nie wyczerpuje jednakże zagadnienia pozostawania lub

niepozostawania przez strony w stosunku pracy. Z art. 11 k.p. wynika, że

nawiązanie stosunku pracy następuje na postawie zgodnego oświadczenia woli

pracodawcy i pracownika. Z przepisu tego nie wynika nakaz zachowania

jakiejkolwiek formy tych oświadczeń pod rygorem nieważności umowy. Rygor taki

nie wynika też z art. 29 § 2 k.p., w myśl którego umowę o pracę zawiera się na

piśmie. Obowiązek pisemnego potwierdzenia ustaleń co do rodzaju umowy i jej

warunków zawarty w tym przepisie adresowany jest do pracodawcy. W

orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntowany jest pogląd o tym, że mimo

nieważności zawartej umowy o pracę (nieważności niepodlegającej konwalidacji –

tak, jak w przypadku naruszenia art. 203 k.h.) strony mogą nawiązać umowny

stosunek pracy przez czynności dorozumiane, w szczególności wskutek

dopuszczenia pracownika do pracy, przyjmowania pracy przez pracodawcę i

realizowania takiego stosunku prawnego, który odpowiada cechom stosunku pracy

określonym w art. 22 k.p. Koncepcję tak zwanego faktycznego stosunku pracy

zaakceptował Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 marca 2000 r. (I PKN 558/99,

OSNAPiUS 2001 nr 16, poz. 512). W wyroku z dnia 5 listopada 2003 r. (I PK

633/02, OSNP 2004 nr 20, poz. 346) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że nawet jeśli

umowa o pracę okazała się nieważna a zatem nie stworzyła zobowiązań stron w

momencie jej zawarcia, to zobowiązania takie powstają wraz z dopuszczeniem

7

pracownika do pracy na warunkach tej umowy. W wyroku z dnia 12 stycznia 2005

r. (I PK 123/04, OSNP 2005 nr 15, poz. 231) Sąd Najwyższy uznał za

nieprzekonujące stanowisko, jakoby nieważność „pierwotnej” umowy o pracę

sporządzonej z udziałem nieuprawnionego do reprezentacji spółki prokurenta (a

zatem w sytuacji analogicznej do mającej miejsce w rozpoznawanej sprawie)

stwarzała bezwzględną przeszkodę do nawiązania przez powoda i spółkę stosunku

pracy. Podsumowanie wyrażanych i utrwalonych w orzecznictwie Sądu

Najwyższego poglądów zawarł Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 kwietnia 2009 r.

(I PK 215/08, Monitor Prawa Pracy 2009 nr 9, poz. 487). W tej sprawie chodziło

również o naruszenie przepisu dotyczącego reprezentacji spółki kapitałowej.

Sąd Okręgowy nie poddał analizie bezspornych okoliczności zatrudniania

powoda przez okres 9 lat, rozwiązania przez stronę pozwaną umowy o pracę z

powodem i sporządzenia przez nią świadectwa pracy. Te i inne okoliczności (jak na

przykład uzyskiwanie zezwolenia na zatrudnienie cudzoziemca) winny być

rozważone przed ustaleniem tego, czy strony wiązał (bądź nie wiązał) stosunek

pracy. Zaoferowane w pozwie dowody mogły być pomocne do poczynienia ustaleń

co do charakteru łączącej strony więzi prawnej. Tymczasem Sąd Okręgowy

poprzestał na ustaleniu nieważności umowy o pracę z powodu niezachowania

wymagań w zakresie reprezentacji pracodawcy. Takie ustalenie nie jest

wystarczające dla prawidłowego zastosowania art. 22 k.p.

Skoro zatem zarzuty skargi kasacyjnej okazały się uzasadnione zaskarżony

wyrok podlegał uchyleniu a sprawa przekazaniu do ponownego rozpoznania na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.